Adhyaya 193

Verse 1

श्रीमार्कण्डेय उवाच । इत्युक्तेऽप्सरसः सर्वाः प्रणिपत्य पुनः पुनः । ऊचुर्नारायणं देवं तद्दर्शनसमीहया

શ્રી માર્કંડેયે કહ્યું— આમ કહેવાતાં સર્વ અપ્સરાઓ વારંવાર પ્રણામ કરીને, તેમના દર્શનની ઇચ્છાથી દેવ નારાયણને બોલી।

Verse 2

वसन्तकामाप्सरस ऊचुः । भगवन्भवता योऽयमुपदेशो हितार्थिना । प्रोक्तः स सर्वो विज्ञातो माहात्म्यं विदितं च ते

વસંતકામા અપ્સરાઓ બોલી— હે ભગવન! અમારા હિત માટે આપેલો તમારો ઉપદેશ સંપૂર્ણ રીતે અમે સમજી લીધો; અને તમારું માહાત્મ્ય પણ અમને વિદિત થયું છે.

Verse 3

यत्त्वेतद्भवता प्रोक्तं प्रसन्नेनान्तरात्मना । दर्शितेयं विशालाक्षी दर्शयिष्यामि वो जगत्

હે વિશાલાક્ષિ! પ્રસન્ન અંતરાત્માથી તમે જે કહ્યું તે મને પ્રગટ થયું; અને હવે હું તમને આ જગત દર્શાવીશ.

Verse 4

तत्रार्थे सर्वभावेन प्रपन्नानां जगत्पते । दर्शयात्मानमखिलं दर्शितेयं यथोर्वशी

અતએવ હે જગત્પતે! જે સર્વભાવથી શરણાગત થયા છે, તેમના હિતાર્થે તમે ઉર્વશીને દર્શાવ્યું તેમ તમારું અખિલ સ્વરૂપ પ્રગટ કરો।

Verse 5

यदि देवापराधेऽपि नास्मासु कुपितं तव । नमस्ते जगतामीश दर्शयात्मानमात्मना

જો દેવાપરાધ હોવા છતાં તમે અમારાં પર ક્રોધિત ન હો, તો હે જગતના ઈશ્વર! તમને નમસ્કાર; તમારી સ્વશક્તિથી તમારું સ્વરૂપ દર્શાવો।

Verse 6

नारायण उवाच । पश्यतेहाखिलांल्लोकान्मम देहे सुराङ्गनाः । मधुं मदनमात्मानं यच्चान्यद्द्रष्टुमिच्छथ

નારાયણે કહ્યું—હે દેવાંગનાઓ! જુઓ; મારા દેહમાં અહીં સર્વ લોકો છે—મધુ, મદન, મારું આત્મસ્વરૂપ, અને તમે જે કંઈ જોવા ઇચ્છો તે બધું।

Verse 7

श्रीमार्कण्डेय उवाच । इत्युक्त्वा भगवान्देवस्तदा नारायणो नृप । उच्चैर्जहास स्वनवत्तत्राभूदखिलं जगत्

શ્રી માર્કંડેયે કહ્યું—હે રાજન! એમ કહી ભગવાન નારાયણ ત્યારે ઊંચે સ્વરે હસ્યા; અને ત્યાં તે નાદ સમાન આખું જગત પ્રગટ થઈ ઊઠ્યું।

Verse 8

ब्रह्मा प्रजापतिः शक्रः सह रुद्रैः पिनाकधृक् । आदित्या वसवः साध्या विश्वेदेवा महर्षयः

ત્યાં બ્રહ્મા, પ્રજાપતિ, શક્ર (ઇન્દ્ર), રુદ્રો સાથે પિનાકધારી (શિવ), આદિત્યો, વસુઓ, સાધ્યો, વિશ્વેદેવો અને મહર્ષિઓ—આ બધાં દર્શિત થયા।

Verse 9

नासत्यदस्रावनिलः सर्वशश्च तथाग्नयः । यक्षगन्धर्वसिद्धाश्च पिशाचोरगकिन्नराः

નાસત્ય અને દસ્ર (અશ્વિનદેવો), અનિલ (વાયુ), સર્વ દિવ્ય અધિપતિઓ તથા અગ્નિઓ; યક્ષ, ગંધર્વ, સિદ્ધ, પિશાચ, નાગ અને કિન્નરો પણ ત્યાં દેખાયા.

Verse 10

समस्ताप्सरसो विद्याः साङ्गा वेदास्तदुक्तयः । मनुष्याः पशवः कीटाः पक्षिणः पादपास्तथा

સમસ્ત અપ્સરાઓ, વિદ્યાઓ-જ્ઞાન, અંગો સહિત વેદો અને તેમની ઉપદેશવાણી; મનુષ્યો, પશુઓ, કીટકો, પક્ષીઓ તથા વૃક્ષો પણ તે દર્શનમાં દેખાયા.

Verse 11

सरीसृपाश्चाथ सूक्ष्मा यच्चान्यज्जीवसंज्ञितम् । समुद्राः सकलाः शैलाः सरितः काननानि च

તેઓએ તેમાં સરિસૃપો, સૂક્ષ્મ જીવો અને ‘જીવ’ તરીકે ઓળખાતું સર્વ કશું; તેમજ બધા સમુદ્રો, પર્વતો, નદીઓ અને વનો પણ અંદર જ જોયા.

Verse 12

द्वीपान्यशेषाणि तथा तथा सर्वसरांसि च । नगरग्रामपूर्णा च मेदिनी मेदिनीपते । देवाङ्गनाभिर्देवस्य देहे दृष्टं महात्मनः

હે મેદિનીપતે! દેવાંગનાઓએ તે મહાત્મા દેવના દેહમાં સર્વ દ્વીપ-ઉપદ્વીપો, બધા સરોવરો અને નગર-ગ્રામોથી પરિપૂર્ણ પૃથ્વીને પણ જોયી.

Verse 13

नक्षत्रग्रहताराभिः सुसम्पूर्णं नभस्तलम् । ददृशुस्ताः सुचार्वङ्ग्यस्तस्यान्तर्विश्वं रूपिणः

નક્ષત્રો, ગ્રહો અને તારાઓથી સંપૂર્ણ ભરેલું આકાશમંડળ તેમણે જોયું; તે સુચારુઅંગી દેવાંગનાઓએ વિશ્વરૂપધારી તેના અંતરમાં સમગ્ર જગતનું દર્શન કર્યું.

Verse 14

ऊर्ध्वं न तिर्यङ्नाधस्ताद्यदान्तस्तस्य दृश्यते । तमनन्तमनादिं च ततस्तास्तुष्टुवुः प्रभुम्

જ્યારે ન ઉપર, ન આડું, ન નીચે—ક્યાંય તેમનો અંત દેખાયો નહીં, ત્યારે તેમણે તે અનંત, અનાદિ પ્રભુની સ્તુતિ કરી।

Verse 15

मदनेन समं सर्वा मधुना च वराङ्गनाः । ससाध्वसा भक्तिपराः परं विस्मयमागताः

મદન અને મધુ સાથે તે સર્વ સુન્દરીઓ પવિત્ર ભયથી ભરાઈ, ભક્તિમાં પરાયણ થઈ, પરમ વિસ્મયને પામી।

Verse 16

वसन्तकामाप्सरस ऊचुः । पश्याम नादिं तव देव नान्तं न मध्यमव्याकृतरूपपारम् । परायणं त्वां जगतामनन्तं नताः स्म नारायणमात्मभूतम्

વસંતા અને કામા અપ્સરાઓ બોલ્યાં—હે દેવ! ન અમને તમારો આદિ દેખાય છે, ન અંત; ન મધ્ય પણ—તમારા રૂપનો પાર અવ્યક્ત છે. તમે જગતોના પરમ આશ્રય, અનંત છો; સર્વાત્મા નારાયણને અમે નમસ્કાર કરીએ છીએ।

Verse 17

महीनभोवायुजलाग्नयस्त्वं शब्दादिरूपस्तु परापरात्मन् । त्वत्तो भवत्यच्युते सर्वमेतद्भेदादिरूपोऽसि विभो त्वमात्मन्

તમે જ પૃથ્વી, આકાશ, વાયુ, જળ અને અગ્નિ છો; શબ્દાદિ રૂપ પણ તમે જ—હે પરાપર આત્મન! હે અચ્યુત, આ સર્વ તમારાથી જ ઉત્પન્ન થાય છે; ભેદ અને તેના અનેક રૂપોમાં પણ તમે જ પ્રગટો છો—હે વિભો, તમે જ સર્વવ્યાપી આત્મા છો।

Verse 18

द्रष्टासि रूपस्य परस्य वेत्ता श्रोता च शब्दस्य हरे त्वमेकः । स्रष्टा भवान् सर्वगतोऽखिलस्य घ्राता च गन्धस्य पृथक्शरीरी

હે હરિ, રૂપના દ્રષ્ટા, જ્ઞાતા અને શબ્દના શ્રોતા તમે જ એક છો. તમે જ સર્વના સ્રષ્ટા અને સર્વગત છો; અને જુદા જુદા શરીરોમાં નિવાસ કરીને ગંધના ઘ્રાતા પણ તમે જ છો।

Verse 19

सुरेषु सर्वेषु न सोऽस्ति कश्चिन्मनुष्यलोकेषु न सोऽस्ति कश्चित् । पश्वादिवर्गेषु न सोऽस्ति कश्चिद्यो नांशभूतस्तव देवदेव

હે દેવદેવ! સર્વ દેવોમાં, મનુષ્યલોકોમાં અને પશુ વગેરે સર્વ યોનિઓમાં પણ એવો કોઈ નથી કે જે તારો અંશ ન હોય।

Verse 20

ब्रह्माम्बुधीन्दुप्रमुखानि सौम्य शक्रादिरूपाणि तवोत्तमानि । समुद्ररूपं तव धैर्यवत्सु तेजः स्वरूपेषु रविस्तथाग्निः

હે સૌમ્ય પ્રભુ! બ્રહ્મા, સમુદ્ર, ચંદ્ર વગેરે તથા શક્ર (ઇન્દ્ર) આદિ રૂપો—આ બધાં તારા ઉત્તમ પ્રાકટ્યો છે. ધૈર્યવંતોમાં તારો રૂપ સમુદ્ર છે; તેજસ્વીઓમાં તારો રૂપ સૂર્ય અને અગ્નિ છે।

Verse 21

क्षमाधनेषु क्षितिरूपमग्र्यं शीघ्रो बलवत्सु वायुः । मनुष्यरूपं तव राजवेषो मूढेषु सर्वेश्वर पादपोऽसि

હે સર્વેશ્વર! ક્ષમાધન લોકોમાં તું પૃથ્વીનું શ્રેષ્ઠ રૂપ—અચલ ધૈર્ય—છે; બળવાન અને શીઘ્રગામીમાં તું વાયુરૂપ, ગતિની શક્તિ છે. માનવરূপે તું રાજવેષ ધારણ કરે છે; અને મૂઢો માટે તું વૃક્ષ સમ—મૌન અને અચલ—તેમનું અજ્ઞાન સહન કરે છે.

Verse 22

सर्वानयेष्वच्युत दानवस्त्वं सनत्सजातश्च विवेकवत्सु । रसस्वरूपेण जलस्थितोऽसि गन्धस्वरूपं भवतो धरित्र्याम्

હે અચ્યુત! વાંકાં આચરણના સર્વ માર્ગોમાં તું દાનવ-પ્રવૃત્તિરૂપે પ્રગટ થાય છે; પરંતુ વિવેકીઓમાં તું સનત્સુજાત—સનાતન જ્ઞાન—છે. રસસ્વરૂપે તું જળમાં સ્થિત છે, અને ગંધસ્વરૂપે તું ધરિત્રીમાં વિરાજે છે.

Verse 23

दृश्यस्वरूपश्च हुताशनस्त्वं स्पर्शस्वरूपं भवतः समीरे । शब्दादिकं ते नभसि स्वरूपं मन्तव्यरूपो मनसि प्रभो त्वम्

હે પ્રભુ! દૃશ્ય સ્વરૂપે તું હુતાશન (અગ્નિ) છે; અને સ્પર્શસ્વરૂપે તું સમીરમાં (વાયુમાં) સ્થિત છે. શબ્દાદિનું સૂક્ષ્મ ક્ષેત્ર આકાશમાં તારો સ્વરૂપ છે; અને મનમાં, હે પ્રભુ, તું જ ધ્યાનનીય—મંતવ્ય—રૂપ છે.

Verse 24

बोधस्वरूपश्च मतौ त्वमेकः सर्वत्र सर्वेश्वर सर्वभूत । पश्यामि ते नाभिसरोजमध्ये ब्रह्माणमीशं च हरं भृकुट्याम्

હે સર્વભૂતોના ઈશ્વર! તું બોધસ્વરૂપ છે અને બુદ્ધિમાં એકમાત્ર સત્યરૂપે સર્વત્ર વ્યાપ્ત છે. હું તારા નાભિ-કમળમાં બ્રહ્માને અને તારી ભ્રુકુટીમાં ઈશ—હર (શિવ)ને દર્શું છું.

Verse 25

तवाश्विनौ कर्णगतौ समस्तास्तवास्थिता बाहुषु लोकपालाः । घ्राणोऽनिलो नेत्रगतौ रवीन्दु जिह्वा च ते नाथ सरस्वतीयम्

તારા કાનમાં અશ્વિનીકુમારો વસે છે; તારા બાહુઓમાં લોકપાલો સ્થાપિત છે. વાયુ તારી ઘ્રાણશક્તિ છે; સૂર્ય અને ચંદ્ર તારા નેત્રોમાં છે; અને હે નાથ, સરસ્વતી જ તારી જિહ્વા છે.

Verse 26

पादौ धरित्री जठरं समस्तांल्लोकान् हृषीकेश विलोकयामः । जङ्घे वयं पादतलाङ्गुलीषु पिशाचयक्षोरगसिद्धसङ्घाः

તારા પગ પૃથ્વી છે; તારા ઉદરમાં સર્વ લોક સમાયેલા છે—હે હૃષીકેશ, અમે તને એમ જ નિહાળીએ છીએ. અમે તારી જાંઘોમાં છીએ; અને પગતળિયા તથા આંગળીઓમાં પિશાચ, યક્ષ, નાગ અને સિદ્ધોના સમૂહો છે.

Verse 27

पुंस्त्वे प्रजानां पतिरोष्ठयुग्मे प्रतिष्ठितास्ते क्रतवः समस्ताः । सर्वे वयं ते दशनेषु देव दंष्ट्रासु देवा ह्यभवंश्च दन्ताः

તારી સૃજનશક્તિરૂપ પુરુષત્વમાં, તારા ઓષ્ઠયુગ્મ પર પ્રજાપતિ પ્રતિષ્ઠિત છે; અને સર્વ યજ્ઞક્રિયાઓ તારી અંદર જ સ્થિત છે. હે દેવ, અમે સૌ તારા દાંતમાં છીએ; તારી દંષ્ટ્રામાં દેવો વસે છે, અને દાંત પોતે પણ દિવ્ય શક્તિઓ છે.

Verse 28

रोमाण्यशेषास्तव देवसङ्घा विद्याधरा नाथ तवाङ्घ्रिरेखाः । साङ्गाः समस्तास्तव देव वेदाः समास्थिताः सन्धिषु बाहुभूताः

હે નાથ! તારા સર્વ રોમ દેવસંઘો છે; તારા પગની રેખાઓ વિદ્યાધરો છે. હે દેવ, વેદો પોતાના અંગો સહિત સંપૂર્ણપણે તારી અંદર જ પ્રતિષ્ઠિત છે—તારા સંધિસ્થાનોમાં સ્થિત રહી જાણે મહાબાહુ સમા સર્વને ધારણ કરે છે.

Verse 29

वराहभूतं धरणीधरस्ते नृसिंहरूपं च सदा करालम् । पश्याम ते वाजिशिरस्तथोच्चैस्त्रिविक्रमे यच्च तदाप्रमेयम्

હે પ્રભુ! ધરતીને ધારણ કરનારું તમારું બળ વરાહ છે અને તમારું સદા ભયંકર રૂપ નૃસિંહ છે. અમે તમારું ઊંચું, ઉદાત્ત વાજિશિર (હયગ્રીવ) સ્વરૂપ પણ દર્શીએ છીએ અને ત્રિવિક્રમરૂપે તમારો તે અપરિમેય પગલાવિહાર પણ.

Verse 30

अमी समुद्रास्तव देव देहे मौर्वालयः शैलधरास्तथामी । इमाश्च गङ्गाप्रमुखाः स्रवन्त्यो द्वीपाण्यशेषाणि वनादिदेशाः

હે દેવ! તમારા દિવ્ય દેહમાં આ સમુદ્રો, પર્વતમાળાઓ અને શિખરધારી ગિરિઓ સમાયેલા છે. ગંગા-પ્રમુખ વહેતી નદીઓ, સર્વ દ્વીપો, વનો અને દેશ-પ્રદેશો—બધું જ તમામાં સ્થિત છે.

Verse 31

स्तुवन्ति चेमे मुनयस्तवेश देहे स्थितास्त्वन्महिमानमग्र्यम् । त्वामीशितारं जगतामनन्तं यजन्ति यज्ञैः किल यज्ञिनोऽमी

હે ઈશ! દેહમાં સ્થિત રહીને પણ આ મુનિઓ તમારા શ્રેષ્ઠ મહિમાનું સ્તવન કરે છે. તમે સર્વ જગતોના અનંત નિયંતા—યજ્ઞ કરનાર યજમાનો પવિત્ર યજ્ઞોથી નિશ્ચયે તમારું જ પૂજન કરે છે.

Verse 32

त्वत्तोहि सौम्यं जगतीह किंचित्त्वत्तो न रौद्रं च समस्तमूर्ते । त्वत्तो न शीतं च न केशवोष्णं सर्वस्वरूपातिशयी त्वमेव

હે સમસ્તમૂર્તે! આ જગતમાં જે કંઈ સૌમ્ય છે તે તમાથી જ છે, અને જે રૌદ્ર છે તે પણ તમાથી જ. હે કેશવ! શીત અને ઉષ્મા પણ તમાથી અલગ શક્તિ નથી—સર્વરૂપોને અતિક્રમી સર્વને વ્યાપનાર તમે જ છો.

Verse 33

प्रसीद सर्वेश्वर सर्वभूत सनातनात्मपरमेश्वरेश । त्वन्मायया मोहितमानसाभिर्यत्तेऽपराद्धं तदिदं क्षमस्व

હે સર્વેશ્વર, સર્વભૂતોના સનાતન આત્મા, પરમેશ્વરાધીશ! તમારી માયાથી મોહિત મનથી અમે તમારા પ્રત્યે જે કોઈ અપરાધ કર્યો હોય—કૃપા કરીને તે સર્વ ક્ષમા કરો.

Verse 34

किं वापराद्धं तव देवदेव यन्मायया नो हृदयं तवापि । मायाभिशङ्किप्रणतार्तिहन्तर्मनो हि नो विह्वलतामुपैति

હે દેવદેવ! તારો શું અપરાધ હોઈ શકે? કારણ કે તારી જ માયાથી અમારું હૃદય તારી પાસેથી પણ વિમુખ થાય છે. હે શરણાગત-આર્તિહર! આ માયાના ભયથી અમારું મન ખરેખર વ્યાકુળ બને છે.

Verse 35

न तेऽपराद्धं यदि तेऽपराद्धमस्माभिरुन्मार्गविवर्तिनीभिः । तत्क्षम्यतां सृष्टिकृतस्तवैव देवापराधः सृजतो विवेकम्

તને ખરેખર અપરાધ સ્પર્શી શકતો નથી; છતાં અમે કુમાર્ગે વળેલા હોઈ તારો અપરાધ કર્યો હોય તો તે ક્ષમા કર. હે સૃષ્ટિકર્તા! આ ‘દેવાપરાધ’ પણ તું સૃષ્ટિમાં આપતા વિવેક સાથે જ જોડાયેલો છે.

Verse 36

नमो नमस्ते गोविन्द नारायण जनार्दन । त्वन्नामस्मरणात्पापमशेषं नः प्रणश्यतु

ગોવિંદ, નારાયણ, જનાર્દન! તને વારંવાર નમસ્કાર. તારા નામસ્મરણથી અમારા સર્વ પાપ નીઃશેષ નાશ પામે.

Verse 37

नमोऽनन्त नमस्तुभ्यं विश्वात्मन्विश्वभावन । त्वन्नामस्मरणात्पापमशेषं नः प्रणश्यतु

હે અનંત! તને નમસ્કાર; હે વિશ્વાત્મન, વિશ્વભાવન! તને નમસ્કાર. તારા નામસ્મરણથી અમારા સર્વ પાપ નીઃશેષ નાશ પામે.

Verse 38

वरेण्य यज्ञपुरुष प्रजापालन वामन । त्वन्नामस्मरणात्पापमशेषं नः प्रणश्यतु

હે વરેણ્ય, હે યજ્ઞપુરુષ, હે પ્રજાપાલક વામન! તારા નામસ્મરણથી અમારા સર્વ પાપ નીઃશેષ નાશ પામે.

Verse 39

नमोऽस्तु तेऽब्जनाभाय प्रजापतिकृते हर । त्वन्नामस्मरणात्पापमशेषं नः प्रणश्यतु

હે કમલનાભ, પ્રજાપતિનું કાર્ય કરનાર હરિ! તમને નમસ્કાર. તમારા નામસ્મરણથી અમારા સર્વ પાપો નિઃશેષ નાશ પામે.

Verse 40

संसारार्णवपोताय नमस्तुभ्यमधोक्षज । त्वन्नामस्मरणात्पापमशेषं नः प्रणश्यतु

હે અધોક્ષજ, સંસાર-સમુદ્ર પાર કરાવનાર નૌકાસ્વરૂપ તમને નમસ્કાર. તમારા નામસ્મરણથી અમારા સર્વ પાપો નિઃશેષ નાશ પામે.

Verse 41

नमः परस्मै श्रीशाय वासुदेवाय वेधसे । स्वेच्छया गुणयुक्ताय सर्गस्थित्यन्तकारिणे

પરમ શ્રીશ, વાસુદેવ, સર્વવિધાતા વેધસને નમસ્કાર—જે પોતાની સ્વેચ્છાથી ગુણોને ધારણ કરી સૃષ્ટિ, સ્થિતિ અને પ્રલય કરે છે.

Verse 42

उपसंहर विश्वात्मन्रूपमेतत्सनातनम् । वर्धमानं न नो द्रष्टुं समर्थं चक्षुरीश्वर

હે વિશ્વાત્મન ઈશ્વર, આ સનાતન રૂપને ઉપસંહાર કરો. તે વધતું જાય છે; અમારી આંખો તેને જોવા સમર્થ રહી નથી.

Verse 43

प्रलयाग्निसहस्रस्य समा दीप्तिस्तवाच्युत । प्रमाणेन दिशो भूमिर्गगनं च समावृतम्

હે અચ્યુત, તમારી દીપ્તિ પ્રલયકાળના સહસ્ર અગ્નિ સમાન છે. તેના અપાર પ્રમાણથી દિશાઓ, ધરતી અને આકાશ પણ આવૃત થઈ ગયા છે.

Verse 44

न विद्मः कुत्र वर्तामो भवान्नाथोपलक्ष्यते । सर्वं जगदिऐकस्थं पिण्डितं लक्षयामहे

અમને ખબર નથી કે અમે ક્યાં સ્થિત છીએ; હે નાથ, માત્ર આપ જ પ્રત્યક્ષ દેખાઓ છો. સમગ્ર જગતને એક જ સ્થાને, જાણે એક પિંડ બની સંકુચિત થયેલું, અમે નિહાળીએ છીએ.

Verse 45

किं वर्णयामो रूपं ते किं प्रमाणमिदं हरे । माहात्म्यं किं नु ते देव यज्जिह्वाया न गोचरे

હે હરિ, આપના રૂપનું અમે શું વર્ણન કરીએ, અને કયું પ્રમાણ તેને માપી શકે? હે દેવ, આપનું માહાત્મ્ય શું કહીએ, જે જિહ્વા (વાણી)ના ગોચરમાં આવતું નથી.

Verse 46

वक्तारो वायुतेनापि बुद्धीनामयुतायुतैः । गुणनिर्वर्णनं नाथ कर्तुं तव न शक्यते

હે નાથ, પવન જેટલા અસંખ્ય વક્તાઓ હોય અને તેમની બુદ્ધિ કરોડો-કરોડ હોય, તો પણ આપના ગુણોનું સંપૂર્ણ વર્ણન કરવું શક્ય નથી.

Verse 47

तदेतद्दर्शितं रूपं प्रसादः परमः कृतः । छन्दतो जगतामीश तदेतदुपसंहर

આ જ તે રૂપ આપએ દર્શાવ્યું—આપે પરમ પ્રસાદ કર્યો. હવે, હે જગદીશ્વર, આપની ઇચ્છાથી આ (પ્રકટ રૂપ)ને ઉપસંહાર કરો.

Verse 48

मार्कण्डेय उवाच । इत्येवं संस्तुतस्ताभिरप्सरोभिर्जनार्दनः । दिव्यज्ञानोपपन्नानां तासां प्रत्यक्षमीश्वरः

માર્કંડેય બોલ્યા—આ રીતે તે અપ્સરાઓ દ્વારા સ્તુતિ પામીને જનાર્દન, ઈશ્વર, દિવ્યજ્ઞાનથી યુક્ત તેમની સામે પ્રત્યક્ષ પ્રગટ થયા.

Verse 49

विवेश सर्वभूतानि स्वैरंशैर्भूतभावनः । तं दृष्ट्वा सर्वभूतेषु लीयमानमधोक्षजम्

સર્વભૂતપોષક ભગવાન પોતાના સ્વાંશોથી સર્વ પ્રાણીઓમાં પ્રવેશ્યા. સર્વભૂતોમાં લીન થતા તે અધોક્ષજને જોઈ તેઓ પરમ આશ્ચર્યમાં પડી ગયા.

Verse 50

विस्मयं परमं चक्रुः समस्ता देवयोषितः । स च सर्वेश्वरः शैलान्पादपान्सागरान्भुवम्

સમસ્ત દેવયોષિતાઓ પરમ આશ્ચર્યમાં ભરાઈ ગયા. અને તે સર્વેશ્વર—જે પર્વતો, વૃક્ષો, સાગરો અને ધરતીને ધારણ કરે છે—વિશ્વને પોતાના અંદર લય કરવા પ્રવૃત્ત થયો.

Verse 51

जलमग्निं तथा वायुमाकाशं च विवेश ह । काले दिक्ष्वथ सर्वात्म ह्यात्मनश्चान्यथापि च

તે સર્વાત્મા જળમાં, અગ્નિમાં, વાયુમાં અને આકાશમાં પ્રવેશ્યો. તેમ જ કાળમાં અને દિશાઓમાં પણ—વિશ્વાત્મા રૂપે સર્વત્ર, તથા પોતાના અન્ય ભાવોથી પણ, વ્યાપ્ત થયો.

Verse 52

आत्मरूपस्थितं स्वेन महिम्ना भावयञ्जगत् । देवदानवरक्षांसि यक्षीविद्याधरोरगाः

તે પોતાના આત્મસ્વરૂપમાં સ્થિત રહી, પોતાની સહજ મહિમાથી જગતને પ્રગટ કરી ધારણ કરતો રહ્યો—દેવ, દાનવ, રાક્ષસ, યક્ષિણીઓ, વિદ્યાધરો અને નાગો સૌ તેમાં જ સમાવિષ્ટ હતા.

Verse 53

मनुष्यपशुकीटादिमृगपश्वन्तरिक्षगाः । येऽन्तरिक्षे तथा भूमौ दिवि ये च जलाश्रयाः

મનુષ્યો, પશુઓ, કીટકાદિ સર્વ જીવો; મૃગ-પશુ તથા અંતરિક્ષગામી પ્રાણીઓ; જે આકાશમાં, જે ભૂમિ પર, જે સ્વર્ગમાં, અને જે જળાશ્રયી છે—સૌ તેમાં જ લય પામ્યા.

Verse 54

तान्विवेश स विश्वात्मा पुनस्तद्रूपमास्थितः । नरेण सार्धं यत्ताभिर्दृष्टपूर्वमरिन्दम

તે વિશ્વાત્મા તેઓ સર્વમાં પ્રવેશ્યો; પછી ફરી તે જ રૂપ ધારણ કરીને—હે અરિંદમ—જેમ તેઓએ પહેલાં જોયું હતું તેમ, તે નર સાથે પ્રગટ થયો।

Verse 55

ताः परं विस्मयं जग्मुः सर्वास्त्रिदशयोषितः । प्रणेमुः साध्वसात्पाण्डुवदना नृपसत्तम

બધી દેવાંગનાઓ પરમ આશ્ચર્યમાં પડી ગઈ; ભય-ભક્તિથી તેમના મુખ ફિક્કા થયા અને—હે નૃપશ્રેષ્ઠ—તેઓએ પ્રણામ કર્યા।

Verse 56

नारायणोऽपि भगवानाह तास्त्रिदशाङ्गनाः

ત્યારે ભગવાન નારાયણે તે દેવાંગનાઓને સંબોધીને કહ્યું।

Verse 57

नारायण उवाच । नीयतामुर्वशी भद्रा यत्रासौ त्रिदशेश्वरः । भवतीनां हितार्थाय सर्वभूतेष्वसाविति

નારાયણ બોલ્યા—‘ભદ્રા ઉર્વશીને ત્યાં લઈ જાઓ જ્યાં તે ત્રિદશેશ્વર છે. તમારાં હિત માટે જાણો—તે સર્વ ભૂતોમાં સ્થિત છે.’

Verse 58

ज्ञानमुत्पादितं भूयो लयं भूतेषु कुर्वता । तद्गच्छध्वं समस्तोऽयं भूतग्रामो मदंशकः

‘ફરી જ્ઞાન ઉત્પન્ન થયું છે અને ભૂતોમાં લય પણ કરાવવામાં આવ્યો છે. તેથી તમે જાઓ; આ સમગ્ર ભૂતસમૂહ મારો જ અંશ છે.’

Verse 59

अहमद्यात्मभूतस्य वासुदेवस्य योगिनः । अस्मात्परतरं नास्ति योऽनन्तः परिपथ्यते

હું યોગી વાસુદેવનો અંતરાત્મા છું; આથી પર કંઈ નથી—જે અનંત છે તે જ પરમ આશ્રયરૂપે અનુભૂતિ પામે છે।

Verse 60

तमजं सर्वभूतेशं जानीत परमं पदम् । अहं भवत्यो देवाश्च मनुष्याः पशवश्च ये । एतत्सर्वमनन्तस्य वासुदेवस्य वै कृतम्

તે અજ, સર્વભૂતેશ્વરને પરમ પદ તરીકે જાણો. હું, તમે દેવાંગનાઓ, દેવો, મનુષ્યો અને પશુઓ—આ બધું અનંત વાસુદેવનું જ કૃત્ય છે।

Verse 61

एवं ज्ञात्वा समं सर्वं सदेवासुरमानुषम् । सपश्वादिगुणं चैव द्रष्टव्यं त्रिदशाङ्गनाः

આ રીતે જાણીને સર્વને સમદૃષ્ટિથી જુઓ—દેવો, અસુરો, મનુષ્યો તથા પશુ વગેરે અને તેમના ગુણો સહિત; હે દેવાંગનાઓ, આવું જ જોવું।

Verse 62

मार्कण्डेय उवाच । इत्युक्तास्तेन देवेन समस्तास्ताः सुरस्त्रियः । प्रणम्य तौ समदनाः सवसन्ताश्च पार्थिव

માર્કંડેય બોલ્યા—હે રાજન, તે દેવએ એમ કહ્યે પછી તે સર્વ અપ્સરાઓએ તે બંનેને પ્રણામ કર્યા, ગર્વ શમાવ્યો અને ત્યાંથી પ્રસ્થાન કર્યું।

Verse 63

आदाय चोर्वशीं भूयो देवराजमुपागताः । आचख्युश्च यथावृत्तं देवराजाय तत्तथा

ઉર્વશીને ફરી સાથે લઈને તેઓ દેવરાજ ઇન્દ્ર પાસે ગયા અને જે રીતે બન્યું હતું તે રીતે જ બધું દેવરાજને કહી સંભળાવ્યું।

Verse 64

मार्कण्डेय उवाच । तथा त्वमपि राजेन्द्र सर्वभूतेषु केशवम् । चिन्तयन्समतां गच्छ समतैव हि मुक्तये

માર્કંડેયે કહ્યું—હે રાજેન્દ્ર! તું પણ સર્વ ભૂતોમાં કેશવનું ચિંતન કરતો સમતા પ્રાપ્ત કર; કારણ કે સમતાજ મુક્તિનું સાધન છે.

Verse 65

राजन्नेवं विशेषेण भूतेषु परमेश्वरम् । वासुदेव कथं दोषांल्लोभादीन्न प्रहास्यसि

હે રાજન! જ્યારે તું આ રીતે વિશેષરૂપે ભૂતોમાં પરમેશ્વર વાસુદેવને જુએ છે, ત્યારે લોભાદિ દોષોને કેવી રીતે ન ત્યજીશ?

Verse 66

सर्वभूतानि गोविन्दाद्यदा नान्यानि भूपते । तदा वैरादयो भावाः क्रियतां न तु पुत्रक

હે ભূপતે! જ્યારે સર્વ ભૂતો ગોવિંદથી ભિન્ન નથી એમ સમજાય, ત્યારે વૈર વગેરે ભાવ કદી પણ કરવાના નથી—હે પુત્રક!

Verse 67

इति पश्य जगत्सर्वं वासुदेवात्मकं नृप । एतदेव हि कृष्णेन रूपमाविष्कृतं नृप

હે નૃપ! આ રીતે સમગ્ર જગતને વાસુદેવાત્મરૂપે જો; હે રાજા, આ જ સ્વરૂપ કૃષ્ણે પ્રગટ કર્યું છે.

Verse 68

परमेश्वरेति यद्रूपं तदेतत्कथितं तव । जन्मादिभावरहितं तद्विष्णोः परमं पदम्

જે ‘પરમેશ્વર’ તરીકે કહેવાય છે, તે જ સ્વરૂપ તને વર્ણવાયું છે; તે જન્માદિ ભાવોથી રહિત છે—એ જ વિષ્ણુનું પરમ પદ છે.

Verse 69

संक्षेपेणाथ भूपाल श्रूयतां यद्वदामि ते । यन्मतं पुरुषः कृत्वा परं निर्वाणमृच्छति

હે ભૂપાલ! સંક્ષેપમાં હું તને જે કહું છું તે સાંભળ; આ મત ધારણ કરનાર પુરુષ પરમ નિર્વાણને પામે છે.

Verse 70

सर्वो विष्णुसमासो हि भावाभावौ च तन्मयौ । सदसत्सर्वमीशोऽसौ महादेवः परं पदम्

ખરેખર સર્વ કંઈ વિષ್ಣુનો જ સમાસ છે; ભાવ અને અભાવ બંને તેમાં વ્યાપ્ત છે. સત્-અસત્ સર્વનો એ જ ઈશ્વર છે; એ મહાદેવ જ પરમ પદ છે.

Verse 71

भवजलधिगतानां द्वन्द्ववाताहतानां सुतदुहितृकलत्रत्राणभारार्दितानाम् । विषमविषयतोये मज्जतामप्लवानां भवति शरणमेको विष्णुपोतो नराणाम्

સંસાર-સમુદ્રમાં પડેલા, દ્વંદ્વ-પવનથી આઘાત પામેલા, પુત્ર-પુત્રી અને પત્નીની રક્ષા-ભારથી પીડિત—વિષય-રૂપ કઠિન જળમાં નાવ વિના ડૂબતા નરો માટે એક જ શરણ છે: વિષ್ಣુ-રૂપ નૌકા.

Verse 193

अध्याय

અધ્યાય—ગ્રંથનો વિભાગ.