
આ અધ્યાયમાં શ્રી માર્કંડેય પુંખ તીર્થનું માહાત્મ્ય વર્ણવી તેને “ઉત્તમ” તીર્થ તરીકે પ્રતિષ્ઠિત કરે છે. પૂર્વકાળે આ તીર્થસ્થાને પુંખને સિદ્ધિ પ્રાપ્ત થઈ હતી—આ દૃષ્ટાંતથી તીર્થની પાવનતા સ્થાપિત થાય છે. ત્યારબાદ તીર્થની ખ્યાતિને જામદગ્ન્ય (પરશુરામ)ના તપ સાથે જોડવામાં આવે છે—ક્ષત્રિય પ્રભુત્વનો અંત કરનાર તે મહાબલી નર્મદાના ઉત્તર કાંઠે દીર્ઘકાળ કઠોર તપ કરે છે. પછી ફલશ્રુતિ ક્રમબદ્ધ રીતે કહેવામાં આવે છે—તીર્થસ્નાન અને પરમેશ્વરપૂજનથી ઇહલોકમાં બળ અને પરલોકમાં મુક્તિ મળે; દેવો તથા પિતૃઓનું પૂજન/તર્પણ કરવાથી પિતૃઋણથી મુક્તિ થાય; ત્યાં પ્રાણત્યાગ કરવાથી રુદ્રલોક સુધી અપરાવર્તનીય ગતિ પ્રાપ્ત થાય. સ્નાનથી અશ્વમેધ યજ્ઞનું ફળ, બ્રાહ્મણભોજનથી અતિશય પુણ્યવૃદ્ધિ (એકને ભોજન કરાવવાનું પણ બહુજન સમાન ફળ), અને વૃષભધ્વજ (શિવ)ની આરાધનાથી વાજપેય યજ્ઞફળ પ્રાપ્ત થાય છે. આમ, શૈવ ભક્તિના પરિપ્રેક્ષ્યમાં સ્થાનવિશેષે કરેલા કર્મોને ઉચ્ચ ફલદાયક ધર્મમાર્ગ તરીકે આ અધ્યાય માર્ગદર્શન આપે છે।
Verse 1
श्रीमार्कण्डेय उवाच । तस्यैवानन्तरं तात पुङ्खिलं तीर्थमुत्तमम् । तत्र तीर्थे पुरा पुङ्खः पार्थ सिद्धिमुपागतः
શ્રીમાર્કંડેય બોલ્યા—હે તાત! તેના તરત પછી ‘પુંખિલ’ નામનું ઉત્તમ તીર્થ છે. તે તીર્થમાં પ્રાચીનકાળે પૃથાપુત્ર પુંખે સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરી હતી.
Verse 2
जामदग्न्यो महातेजाः क्षत्रियान्तकरः प्रभुः । तपः कृत्वा सुविपुलं नर्मदोत्तरतीरभाक्
જામદગ્ન્ય મહાતેજસ્વી પ્રભુ—ક્ષત્રિયાંતકર—એ નર્મદાના ઉત્તર કાંઠે આસન લઈને અતિ વિશાળ તપ કર્યું.
Verse 3
ततः प्रभृति विख्यातं पुङ्खतीर्थं नरेश्वर । तत्र तीर्थे तु यः स्नात्वा ह्याराध्य परमेश्वरम्
હે નરેશ્વર! ત્યારથી તે ‘પુંખતીર્થ’ તરીકે વિખ્યાત થયું. જે તે તીર્થમાં સ્નાન કરીને પરમેશ્વરની આરાધના કરે છે…
Verse 4
इहलोके बलैर्युक्तः परे मोक्षमवाप्नुयात् । देवान्पित्ःन् समभ्यर्च्य पित्ःणामनृणी भवेत्
આ લોકમાં તે બળસમ્પન્ન બને છે અને પરલોકમાં મોક્ષ પામે છે. દેવો તથા પિતૃઓનું વિધિપૂર્વક પૂજન કરીને તે પિતૃઋણથી મુક્ત થાય છે.
Verse 5
तत्र तीर्थे नरो यस्तु प्राणत्यागं करोति वै । अनिवर्तिका गतिस्तस्य रुद्रलोकादसंशयम्
તે તીર્થમાં જે મનુષ્ય ખરેખર પ્રાણત્યાગ કરે છે, તેની ગતિ અનાવર્ત—ફરી ન ફરવાની—થાય છે; નિઃસંદેહે તે રુદ્રલોકને પામે છે.
Verse 6
तत्र तीर्थे नरः स्नात्वा हयमेधफलं लभेत्
તે તીર્થમાં સ્નાન કરનાર મનુષ્ય અશ્વમેધ યજ્ઞના સમાન ફળ પ્રાપ્ત કરે છે.
Verse 7
तत्र तीर्थे नरो यस्तु ब्राह्मणान् भोजयेन्नृप । एकस्मिन् भोजिते विप्रे कोटिर्भवति भोजिता
હે નૃપ, તે તીર્થમાં જે કોઈ બ્રાહ્મણોને ભોજન કરાવે—એક બ્રાહ્મણને ભોજન કરાવતાં જ જાણે એક કરોડ બ્રાહ્મણોને ભોજન કરાવ્યા સમાન ફળ મળે છે.
Verse 8
तत्र तीर्थे तु यः कश्चित्पूजयेद्वृषभध्वजम् । वाजपेयस्य यज्ञस्य फलं प्राप्नोत्यसंशयम्
તે તીર્થમાં જે કોઈ વૃષભધ્વજ (ભગવાન શિવ)ની પૂજા કરે છે, તે નિઃસંદેહ વાજપેય યજ્ઞનું ફળ પ્રાપ્ત કરે છે.
Verse 210
अध्यायः
અહીં અધ્યાય શરૂ થાય છે