Adhyaya 150

Verse 1

श्रीमार्कण्डेय उवाच । ततो गच्छेन्महाराज कुसुमेश्वरमुत्तमम् । दक्षिणे नर्मदाकूले उपपातकनाशनम्

શ્રી માર્કંડેયે કહ્યું—ત્યારબાદ, હે મહારાજ, નર્મદાના દક્ષિણ કાંઠે આવેલા ઉત્તમ કુસુમેશ્વર પાસે જાવ; તે ઉપપાતકોનો નાશ કરનાર છે.

Verse 2

कामेन स्थापितो देवः कुसुमेश्वरसंज्ञितः । ख्यातः सर्वेषु लोकेषु देवदेवः सनातनः

કામે સ્થાપિત કરેલો આ દેવ ‘કુસુમેશ્વર’ નામે પ્રસિદ્ધ થયો. તે સર્વ લોકોમાં ખ્યાત, દેવોના દેવ, સનાતન પ્રભુ છે.

Verse 3

कामो मनोभवो विश्वः कुसुमायुधचापभृत् । स कामान् ददाति सर्वान् पूजितो मीनकेतनः

કામ—મનોજ, સર્વવ્યાપી, પુષ્પ-આયુધ અને ધનુષ ધારણ કરનાર—મીનકેતન રૂપે પૂજિત થતાં સર્વ ઇચ્છિત કામનાઓ આપે છે.

Verse 4

तेन निर्दग्धकायेन चाराध्य परमेश्वरम् । अनङ्गेन तथा प्राप्तमङ्गित्वं नर्मदातटे

ત્યારે દગ્ધ દેહવાળા અનંગે પરમેશ્વરની વિધિવત્ આરાધના કરી; અને આ રીતે નર્મદા-તટે તેને ફરી દેહધારણ પ્રાપ્ત થયું.

Verse 5

युधिष्ठिर उवाच । अङ्गिभृतस्य नाशत्वमनङ्गस्य तु मे वद । न श्रुतं न च मे दृष्टं भूतपूर्वं कदाचन

યુધિષ્ઠિર બોલ્યો—દેહધારીનો નાશ કેવી રીતે થયો અને અનંગ (કામદેવ) કેવી રીતે પ્રગટ થયો? આ મેં કદી સાંભળ્યું નથી, ન તો કદી પૂર્વે આવું જોયું છે।

Verse 6

एतत्सर्वं यथा वृत्तमाचक्ष्व द्विजसत्तम । श्रोतुमिच्छामि विप्रेन्द्र भीमार्जुनयमैः सह

હે દ્વિજશ્રેષ્ઠ! આ બધું જેમ બન્યું તેમ વિસ્તારે કહો. હે વિપ્રેન્દ્ર! હું ભીમ, અર્જુન અને યમજ ભાઈઓ સાથે આ સાંભળવા ઇચ્છું છું।

Verse 7

श्रीमार्कण्डेय उवाच । आदौ कृतयुगे तात देवदेवो महेश्वरः । तपश्चचार विपुलं गङ्गासागरसंस्थितः

શ્રી માર્કંડેય બોલ્યા—હે તાત! કૃતયુગના આરંભે દેવોના દેવ મહેશ્વર ગંગાસાગરમાં સ્થિત રહી મહાન તપ આચરવા લાગ્યા।

Verse 8

तेन सम्पादिता लोकास्तपसा ससुरासुराः । जग्मुस्ते शरणं सर्वे देवदेवं शचीपतिम्

તેના તપથી દેવો અને અસુરો સહિત લોકોએ વ્યાકુલતા અનુભવી. તેથી બધા દેવદેવ શચીપતિ (ઇન્દ્ર)ની શરણમાં ગયા।

Verse 9

व्यापकः सर्वभूतानां देवदेवो महेश्वरः । संतापयति लोकांस्त्रींस्तन्निवारय गोपते

સર્વભૂતોમાં વ્યાપક દેવદેવ મહેશ્વર ત્રિલોકને સંતપ્ત કરે છે; હે દેવાધિપ (ઇન્દ્ર)! તેને રોકો।

Verse 10

श्रुत्वा तद्वचनं तेषां देवानां बलवृत्रहा । चिन्तयामास मनसा तपोविघ्नायचादिशत्

દેવોના તે વચન સાંભળી બલવાન વૃત્રહંતા ઇન્દ્રે મનમાં વિચાર કર્યો અને તે તપમાં વિઘ્ન પાડવાનો આદેશ આપ્યો।

Verse 11

अप्सरां मेनकां रम्भां घृताचीं च तिलोत्तमाम् । वसन्तं कोकिलं कामं दक्षिणानिलमुत्तमम्

તેણે અપ્સરા મેનકા, રંભા, ઘૃતાચી અને તિલોત્તમાને, તેમજ વસંત, કોયલ, કામદેવ અને ઉત્તમ દક્ષિણ પવનને બોલાવ્યા।

Verse 12

गत्वा तत्र महादेवं तपश्चरणतत्परम् । क्षोभयध्वं यथान्यायं गङ्गासागरवासिनम्

“ત્યાં જઈ તપશ્ચરણમાં સંપૂર્ણ તત્પર એવા, ગંગાસાગરવાસી મહાદેવને યોગ્ય ઉપાયોથી ક્ષુબ્ધ અને વિચલિત કરો.”

Verse 13

एवमुक्तास्तु ते सर्वे देवराजेन भारत । देवाप्सरःसमोपेता जग्मुस्ते हरसन्निधौ

દેવરાજ ઇન્દ્રે એમ કહ્યે પછી, હે ભારત, તેઓ બધા દેવ-અપ્સરાઓના સમૂહ સાથે હર (શિવ)ના સાન્નિધ્યમાં ગયા।

Verse 14

वसन्तमासे कुसुमाकराकुले मयूरदात्यूहसुकोकिलाकुले । प्रनृत्य देवाप्सरगीतसंकुले प्रवाति वाते यमनैरृताकुले

વસંતમાસે, જ્યારે ઉપવન ફૂલોથી છલકાય અને મયૂર, દાત્યૂહ, શુક, કોયલના કલરવથી ગુંજે; દેવ-અપ્સરાઓના ગીત-નૃત્યથી તે સંકુલ બને—ત્યારે યમ અને નૈઋતના ભયપ્રભાવથી ભરેલો પવન વહે છે।

Verse 15

तेन संमूर्छिताः सर्वे संसर्गाच्च खगोत्तमाः । मधुमाधवगन्धेन सकिन्नरमहोरगाः

તે મોહપ્રભાવથી સર્વે મૂર્ચ્છિત થયા; અને તે સંસર્ગથી ખગોત્તમો, કિન્નરો તથા મહોરગો પણ મધુ-માધવની સુગંધથી મત્ત બન્યા।

Verse 16

यावदालोकते तावत्तद्वनं व्याकुलीकृतम् । वीक्षते मदनाविष्टं दशावस्थागतं जनम्

જ્યાં સુધી નજર પહોંચે ત્યાં સુધી તે વન વ્યાકુળ બન્યું; અને લોકો કામદેવથી આવિષ્ટ થઈ નાનાવસ્થામાં પડેલા દેખાતા હતા।

Verse 17

देवदेवोऽपि देवानामवस्थात्रितयं गतः । सात्त्विकीं राजसीं राजंस्तामसीं तां शृणुष्व मे

દેવોના દેવ પણ ત્રિવિધ અવસ્થામાં પ્રવેશ્યા. હે રાજન, મારી પાસેથી સાંભળો—સાત્ત્વિકી, રાજસી અને તામસી।

Verse 18

एकं योगसमाधिना मुकुलितं चक्षुर्द्वितीयं पुनः पार्वत्या जघनस्थलस्तनतटे शृङ्गारभारालसम् । अन्यद्दूरनिरस्तचापमदनक्रोधानलोद्दीपितं शम्भोर्भिन्नरसं समाधिसमये नेत्रत्रयं पातु वः

શંભુના ત્રિનેત્રો તમારું રક્ષણ કરે—એક યોગસમાધિમાં નિમિલિત; બીજું પાર્વતીના જઘનસ્થળ અને સ્તનતટ પર શૃંગારભારથી અલસ; અને ત્રીજું, દૂર ફેંકાયેલા ધનુષવાળા મદન પર ક્રોધાગ્નિથી પ્રજ્વલિત, સમાધિક્ષણે ભિન્ન તેજ પ્રગટ કરનાર।

Verse 19

एवं दृष्टः स देवेन सशरः सशरासनः । भस्मीभूतो गतः कामो विनाशः सर्वदेहिनाम्

આ રીતે દેવની દૃષ્ટિ પડતાં જ કામ—બાણો અને ધનુષ સહિત—ભસ્મીભૂત થઈ ગયો; અને દેહધારીઓના વિનાશનું કારણરૂપ કામના બની રહ્યો।

Verse 20

कामं दृष्ट्वा क्षयं यातं तत्र देवाप्सरोगणाः । भीता यथागतं सर्वे जग्मुश्चैव दिशो दश

ત્યાં કામનો ક્ષય થયેલો જોઈ દેવો અને અપ્સરાઓના સમૂહો ભયભીત થયા; અને જેમ આવ્યા હતા તેમ જ બધા દસ દિશાઓમાં વિખેરાઈને ચાલ્યા ગયા।

Verse 21

कामेन रहिता लोकाः ससुरासुरमानवाः । ब्रह्माणं शरणं जग्मुर्देवा इन्द्रपुरोगमाः

કામ વિના દેવ, અસુર અને માનવ સહિત સર્વ લોક નિષ્પ્રભ બન્યા; ત્યારે ઇન્દ્રના આગેવાને દેવગણ બ્રહ્માને શરણ ગયા।

Verse 22

सीदमानं जगद्दृष्ट्वा तमूचुः परमेष्ठिनम् । जानासि त्वं जगच्छेषं प्रभो मैथुनसम्भवात्

જગતને ક્ષીણ થતું જોઈ તેમણે પરમેષ્ઠી બ્રહ્માને કહ્યું—“હે પ્રભુ! સૃષ્ટિ તો દાંપત્ય-સંયોગથી જ પ્રવર્તે છે; તેથી જગતના અવશેષ ઉપાય તમે જાણો છો.”

Verse 23

प्रजाः सर्वा विशुष्यन्ति कामेन रहिता विभो

હે વિભો! કામ વિના સર્વ પ્રજાઓ સુકાઈને ક્ષીણ થઈ રહી છે।

Verse 24

एतच्छ्रुत्वा वचस्तेषां देवानां प्रपितामहः । जगाम सहितस्तत्र यत्र देवो महेश्वरः

દેવોના આ વચનો સાંભળી પ્રપિતામહ બ્રહ્મા, તેમની સાથે, જ્યાં દેવ મહેશ્વર હતા ત્યાં ગયા।

Verse 25

अतोषयज्जगन्नाथं सर्वभूतमहेश्वरम् । स्तुतिभिस्तण्डकैः स्तोत्रैर्वेदवेदाङ्गसम्भवैः

તેણે વેદ‑વેદાંગમાંથી ઉત્પન્ન સ્તુતિઓ, તંડકછંદ અને સ્તોત્રો દ્વારા જગન્નાથ—સર્વભૂત મહેશ્વરને પ્રસન્ન કર્યા।

Verse 26

ततस्तुष्टो महादेवो देवानां परमेश्वरः । उवाच मधुरां वाणीं देवान्ब्रह्मपुरोगमान्

પછી પ્રસન્ન થયેલા મહાદેવ, દેવોના પરમેશ્વર, બ્રહ્મા આગેવાન હોય એવા દેવોને મધુર વાણીમાં બોલ્યા।

Verse 27

किं कार्यं कश्च सन्तापः किं वागमनकारणम् । देवतानामृषीणां च कथ्यतां मम माचिरम्

શું કાર્ય છે અને આ સંતાપ શા માટે? આવવાનો કારણ શું છે? હે દેવો અને ઋષિઓ, વિલંબ વિના મને કહો।

Verse 28

देवा ऊचुः । कामनाशाज्जगन्नाशो भवितायं चराचरे । त्रैलोक्यं त्वं पुनः शम्भो उत्पादयितुमर्हसि

દેવોએ કહ્યું—કામ નાશ પામે તો ચલ‑અચલ જગતનો નાશ થશે. હે શંભુ, તમે ત્રિલોકને ફરી ઉત્પન્ન કરવા યોગ્ય છો।

Verse 29

एतच्छ्रुत्वा वचस्तेषां विमृश्य परमेश्वरः । चिन्तयामास कामस्य विग्रहं भुवि दुर्लभम्

તેમના વચન સાંભળી પરમેશ્વરે વિચાર કર્યો અને ધરતી પર દુર્લભ એવા કામના વિગ્રહ (દેહરૂપ) વિષે ચિંતન કર્યું।

Verse 30

आजगाम ततः शीघ्रमनङ्गो ह्यङ्गतां गतः । प्राणदः सर्वभूतानां पश्यतां नृपसत्तम

પછી અનંગ (કામદેવ) દેહધારી બની ત્વરિત આવ્યો—જે સર્વ ભૂતોને પ્રાણ આપનાર છે—હે નૃપશ્રેષ્ઠ, સૌના જોતા-જોતા।

Verse 31

ततः शङ्खनिनादेन भेरीणां निःस्वनेन च । अभ्यनन्दंस्ततो देवं सुरासुरमहोरगाः

પછી શંખના નાદ અને ભેરીઓના ગર્જનાસમાન ધ્વનિ સાથે, દેવને દેવો, અસુરો અને મહોરગોએ એકસાથે અભિનંદન કર્યું।

Verse 32

नमस्ते देवदेवेश कृतार्थाः सुरसत्तमाः । विसर्जिताः पुनर्जग्मुर्यथागतमरिन्दम

“હે દેવદેવેશ, તમને નમસ્કાર”—એમ કહી કૃતાર્થ થયેલા દેવશ્રેષ્ઠો વિદાય લઈ, હે અરિંદમ, જેમ આવ્યા તેમ જ પાછા ગયા।

Verse 33

गतेषु सर्वदेवेषु कामदेवोऽपि भारत । तपश्चचार विपुलं नर्मदातटमाश्रितः

જ્યારે સર્વ દેવો પ્રસ્થાન કરી ગયા, ત્યારે હે ભારત, કામદેવે પણ નર્મદા-તટનો આશ્રય લઈને મહાન તપ આચર્યું।

Verse 34

तपोजपकृशीभूतो दिव्यं वर्षशतं किल । महाभूतैर्विघ्नकरैः पीड्यमानः समन्ततः

તપ અને જપથી તે કૃશ થયો; ખરેખર સો દિવ્ય વર્ષો સુધી, વિઘ્ન કરનાર મહાભૂતો દ્વારા તે સર્વ તરફથી પીડિત થયો।

Verse 35

आत्मविघ्नविनाशार्थं संस्मृतः कुण्डलेश्वरः । चकार रक्षां सर्वत्र शरपाते नृपोत्तम

પોતાના વિઘ્નોના વિનાશ માટે તેણે કુંડલેશ્વરનું સ્મરણ કર્યું; અને બાણવર્ષા વચ્ચે પણ, હે નૃપોત્તમ, કુંડલેશ્વરે સર્વત્ર રક્ષા કરી।

Verse 36

ततस्तुष्टो महादेवो दृढभक्त्या वरप्रदः । वरेण छन्दयामास कामं कामविनाशनः

પછી દૃઢ ભક્તિથી પ્રસન્ન મહાદેવ, વરદાતા, કામવિનાશક બની, કામને કહ્યું—“ઇચ્છિત વર પસંદ કર।”

Verse 37

ज्ञात्वा तुष्टं महादेवमुवाच झषकेतनः । प्रणतः प्राञ्जलिर्भूत्वा देवदेवं त्रिलोचनम्

મહાદેવ પ્રસન્ન છે એમ જાણી ઝષકેતન (કામદેવ) બોલ્યો—પ્રણામ કરીને, હાથ જોડીને, દેવોના દેવ ત્રિલોચનને।

Verse 38

यदि तुष्टोऽसि देवेश यदि देयो वरो मम । अत्र तीर्थे जगन्नाथ सदा संनिहितो भव

“જો તમે પ્રસન્ન હો, હે દેવેશ—જો મને વર આપવો હોય—તો, હે જગન્નાથ, આ તીર્થમાં સદા સન્નિહિત રહો।”

Verse 39

तथेति चोक्त्वा वचनं देवदेवो महेश्वरः । जगामाकाशमाविश्य स्तूयमानोऽप्सरोगणैः

“તથાસ્તુ” કહી દેવોના દેવ મહેશ્વર આકાશમાં પ્રવેશ કરીને પ્રસ્થાન કર્યા; અપ્સરાઓના ગણો તેમની સ્તુતિ કરતા હતા।

Verse 40

गते चादर्शनं देवे कामदेवो जगद्गुरुम् । स्थापयामास राजेन्द्र कुसुमेश्वरसंज्ञितम्

દેવ અદૃશ્ય થયા પછી, હે રાજેન્દ્ર, કામદેવે ત્યાં જગદ્ગુરુ શિવને “કુસુમેશ્વર” નામે સ્થાપિત કર્યા.

Verse 41

तत्र तीर्थे तु यः स्नात्वा ह्युपवासपरायणः । चैत्रमासे चतुर्दश्यां मदनस्य दिनेऽथवा

તે તીર્થમાં જે સ્નાન કરીને ઉપવાસપરાયણ રહે—ચૈત્ર માસની ચતુર્દશીએ, અથવા મદન (કામ)ના પવિત્ર દિવસે—

Verse 42

प्रभाते विमले प्राप्ते स्नात्वा पूज्य दिवाकरम् । तिलमिश्रेण तोयेन तर्पयेत्पितृदेवताः

નિર્મળ પ્રભાતે સ્નાન કરીને સૂર્યદેવની પૂજા કરવી; પછી તિલમિશ્રિત જળથી પિતૃદેવતાઓને તર્પણ કરવું.

Verse 43

कृत्वा स्नानं विधानेन पूजयित्वा च तं नृप । पिण्डनिर्वपणं कुर्यात्तस्य पुण्यफलं शृणु

હે નૃપ, વિધાનપૂર્વક સ્નાન કરીને અને તેમની પૂજા કરીને પિંડ-નિર્વપણ કરવું; તેનું પુણ્યફળ સાંભળો.

Verse 44

सत्त्रयाजिफलं यच्च लभते द्वादशाब्दिकम् । पिण्डदानात्फलं तच्च लभते नात्र संशयः

બાર વર્ષ સત્ત્રયજ્ઞ કરનાર જે ફળ મેળવે છે, તે જ ફળ પિંડદાનથી મળે છે; તેમાં શંકા નથી.

Verse 45

अङ्कुल्लमूले यः पिण्डं पित्ःनुद्दिश्य दापयेत् । तस्य ते द्वादशाब्दानि तृप्तिं यान्ति पितामहाः

જે અંકુલ્લ વૃક્ષના મૂળે પિતૃઓના નિમિત્તે પિંડદાન કરાવે છે, તેના પિતામહો બાર વર્ષ સુધી તૃપ્તિ પામે છે।

Verse 46

कृमिकीटपतङ्गा ये तत्र तीर्थे युधिष्ठिर । प्राप्नुवन्ति मृताः स्वर्गं किं पुनर्ये नरा मृताः

હે યુધિષ્ઠિર, તે તીર્થમાં કૃમિ, કીટ અને પતંગ પણ મરીને સ્વર્ગ પામે છે; તો ત્યાં મરનાર મનુષ્યોની તો વાત જ શું।

Verse 47

संन्यासं कुरुते योऽत्र जितक्रोधो जितेन्द्रियः । कुसुमेशे नरो भक्त्या स गच्छेच्छिवमन्दिरम्

જે અહીં કુસુમેશમાં ક્રોધને જીતે અને ઇન્દ્રિયોને વશમાં રાખી સંન્યાસ ગ્રહણ કરે છે, તે ભક્તિપૂર્વક શિવધામે જાય છે।

Verse 48

तत्र दिव्याप्सरोभिश्च देवगन्धर्वगायनैः । क्रीडते सेव्यमानस्तु कल्पकोटिशतं नृप

હે નૃપ, ત્યાં દિવ્ય અપ્સરાઓ અને દેવ-ગંધર્વ ગાયકોની સેવા પ્રાપ્ત કરીને તે સો કરોડ કલ્પો સુધી ક્રીડા કરે છે।

Verse 49

पूर्णे चैव ततः काल इह मानुष्यतां गतः । जायते राजराजेन्द्रैः पूज्यमानो नृपो महान्

અને તે સમય પૂર્ણ થતાં, તે અહીં માનવ જન્મ લઈને મહાન રાજા રૂપે જન્મે છે; જેને રાજાધિરાજો પણ પૂજે છે।

Verse 50

सुरूपः सुभगो वाग्मी विक्रान्तो मतिमाञ्छुचिः । जीवेद्वर्षशतं साग्रं सर्वव्याधिविवर्जितः

તે સુરૂપ, સુભાગ્યશાળી, વાક્પટુ, પરાક્રમી, બુદ્ધિમાન અને શુદ્ધ હોય છે. તે સો વર્ષથી પણ વધુ જીવે છે અને સર્વ રોગોથી રહિત રહે છે.

Verse 51

एतत्पुण्यं पापहरं तीर्थकोटिशताधिकम् । कुसुमेशेति विख्यातं सर्वदेवनमस्कृतम्

આ પુણ્ય પાપહર છે અને કરોડો-કરોડ તીર્થોથી પણ અધિક મહત્ત્વનું છે. તે ‘કુસુમેશ’ નામે વિખ્યાત છે અને સર્વ દેવો દ્વારા નમસ્કૃત છે.

Verse 150

। अध्याय

અધ્યાય (અધ્યાય-સૂચક).