Adhyaya 159

Verse 1

श्रीमार्कण्डेय उवाच । ततो गच्छेन्महाराज तीर्थं परमपावनम् । नर्मदायां सुदुष्प्रापं सिद्धं ह्यनरकेश्वरम्

શ્રીમાર્કંડેયે કહ્યું—પછી, હે મહારાજ, પરમ પાવન તીર્થમાં જવું જોઈએ. નર્મદામાં આવેલું, દુર્લભપ્રાપ્ય અને સિદ્ધ ‘અનરકેશ્વર’ તીર્થ છે.

Verse 2

तस्मिंस्तीर्थे नरः स्नात्वा पापकर्मापि भारत । न पश्यति महाघोरं नरकद्वारसंज्ञिकम्

હે ભારત, તે તીર્થમાં સ્નાન કર્યા પછી પાપકર્મથી યુક્ત મનુષ્ય પણ ‘નરકદ્વાર’ નામના અતિ ઘોર સ્થાનને નથી જોતો.

Verse 3

युधिष्ठिर उवाच । शुभाशुभफलैस्तात भुक्तभोगा नरास्त्विह । जायन्ते लक्षणैर्यैस्तु तानि मे वद सत्तम

યુધિષ્ઠિરે કહ્યું—હે તાત, અહીં મનુષ્યો શુભ-અશુભ ફળો ભોગવીને જે જે લક્ષણો સાથે પુનર્જન્મ લે છે, હે સત્તમ, તે લક્ષણો મને કહો.

Verse 4

यथा निर्गच्छते जीवस्त्यक्त्वा देहं न पश्यति । तथा गच्छन्पुनर्देहं पञ्चभूतसमन्वितः

જેમ જીવ દેહ ત્યજીને નીકળી જાય છે અને તેને ફરી નથી જોતો, તેમ જ તે પંચભૂતોથી યુક્ત થઈ બીજા દેહ તરફ ગમન કરે છે.

Verse 5

त्वगस्थिमांसमेदोऽसृक्केशस्नायुशतैः सह । विण्मूत्ररेतःसङ्घाते का संज्ञा जायते नृणाम्

ચામડી, હાડકાં, માંસ, મેદ, રક્ત, વાળ અને સૈંકડો સ્નાયુઓ સાથે તથા વિષ્ટા, મૂત્ર અને રેતના ઢગલાથી બનેલા આ દેહસંઘાતમાંથી મનુષ્યોની કઈ ‘સંજ્ઞા’ અથવા સાચી ઓળખ ઉત્પન્ન થાય છે?

Verse 6

एवमुक्तः स मार्कण्डः कथयामास योगवित् । ध्यात्वा सनातनं सर्वं देवदेवं महेश्वरम्

આ રીતે કહ્યા પછી યોગવિદ્ માર્કંડે દેવોના દેવ, સર્વરૂપ સનાતન મહેશ્વરનું ધ્યાન કરીને બોલવાનું આરંભ કર્યું।

Verse 7

मार्कण्डेय उवाच । शृणु पार्थ महाप्रश्नं कथयामि यथाश्रुतम् । सकाशाद्ब्रह्मणः पूर्वमृषिदेवसमागमे

માર્કંડેય બોલ્યા—હે પાર્થ, આ મહાપ્રશ્ન સાંભળ. જેમ મેં સાંભળ્યું છે તેમ કહું છું—પૂર્વે ઋષિ-દેવોના સમાગમમાં સ્વયં બ્રહ્મા પાસેથી।

Verse 8

गुरुरात्मवतां शास्ता राजा शास्ता दुरात्मनाम् । इह प्रच्छन्नपापानां शास्ता वैवस्वतो यमः

આત્મસંયમી માટે ગુરુ જ શાસ્તા છે, દુરાત્મા માટે રાજા શાસ્તા છે; પરંતુ આ લોકમાં જેમના પાપ છુપાયેલા રહે છે, તેમના માટે વૈવસ્વત યમ જ સાચો દંડદાતા છે।

Verse 9

अचीर्णप्रायश्चित्तानां यमलोके ह्यनेकधा । यातनाभिर्वियुक्तानामनेकां जीवसन्ततिम्

જેઓએ પ્રાયશ્ચિત્ત કર્યું નથી, તેઓ યમલોકમાં અનેક રીતે યાતનાઓ ભોગવે છે; અને તે યાતનાઓથી મુક્ત થયા પછી તેઓ અનેક જીવસંતતિઓમાં, એટલે જન્મજન્માંતરની ધારાઓમાં, આગળ વધે છે।

Verse 10

गत्वा मनुष्यभावे तु पापचिह्ना भवन्ति ते । तत्तेऽहं सम्प्रवक्ष्यामि शृणुष्वैकमना नृप

જ્યારે તેઓ ફરી માનવભાવમાં આવે છે, ત્યારે તેમના પર પાપનાં ચિહ્નો પ્રગટ થાય છે. હે નૃપ! તે ચિહ્નો હું હવે કહું છું—એકાગ્ર ચિત્તે સાંભળો.

Verse 11

सहित्वा यातनां सर्वां गत्वा वैवस्वतक्षयम् । विस्तीर्णयातना ये तु लोकमायान्ति चिह्निताः

બધી યાતનાઓ સહન કરીને વૈવસ્વત (યમ)ના ધામે જઈ, જેમણે દીર્ઘ દંડ ભોગવ્યો છે, તેઓ ચિહ્નિત થઈ ફરી લોકમાં પરત આવે છે.

Verse 12

गद्गदोऽनृतवादी स्यान्मूकश्चैव गवानृते । ब्रह्महा जायते कुष्ठी श्यावदन्तस्तु मद्यपः

અસત્ય બોલનાર હકલાવતો બને છે; અને ગાય વિષયક અસત્ય બોલનાર મૂંગો થાય છે. બ્રાહ્મણહંતક કুষ্ঠરોગી જન્મે છે; અને મદ્યપાન કરનારના દાંત કાળા પડે છે.

Verse 13

कुनखी स्वर्णहरणाद्दुःश्चर्मा गुरुतल्पगः । संयोगी हीनयोनिः स्याद्दरिद्रोऽदत्तदानतः

સોનું ચોરવાથી નખો વિકૃત થાય છે; ગુરુની શય્યા ભંગ કરનાર ભયંકર ચર્મરોગી બને છે. નિષિદ્ધ સંયોગ કરનાર હીન યોનિમાં જન્મે છે; અને આપવાનું દાન ન આપનાર દરિદ્ર બને છે.

Verse 14

ग्रामशूकरतां याति ह्ययाज्ययाजको नृप । खरो वै बहुयाजी स्याच्छ्वानिमन्त्रितभोजनात्

હે નૃપ! જે અયાજ્ય માટે યજ્ઞ કરાવે છે તે ગામનો શૂકર બને છે. અને જે બહુ યજ્ઞ કરતો હોવા છતાં શ્વાન-નિમંત્રણના અશુચિ ભોજનને ખાય છે, તે ગધેડો બને છે.

Verse 15

अपरीक्षितभोजी स्याद्वानरो विजने वने । वितर्जकोऽथ मार्जारः खद्योतः कक्षदाहतः

જે વિચાર્યા વિના ભોજન કરે, તે નિર્જન વનમાં વાનર બને છે. જે નિંદા કરે, તે બિલાડી બને; અને જે ઝાડઝાંખરમાં આગ લગાવે, તે જુગનૂ બને છે.

Verse 16

अविद्यां यः प्रयच्छेत बलीवर्दो भवेद्धि सः । अन्नं पर्युषितं विप्रे ददानः क्लीबतां व्रजेत्

જે અજ્ઞાન (અવિદ્યા) આપે, તે નિશ્ચયે બળદ બને છે. અને જે બ્રાહ્મણને બાસી અન્ન આપે, તે નપુંસકતા પામે છે.

Verse 17

मात्सर्यादथ जात्यन्धो जन्मान्धः पुस्तकं हरन् । फलान्याहरतोऽपत्यं म्रियते नात्र संशयः

ઈર્ષ્યાથી મનુષ્ય જન્મથી અંધ બને છે. જે પુસ્તક ચોરી કરે, તે અંધ જન્મે છે. અને જે ફળો અપહરણ કરે, તેનું સંતાન નિશ્ચયે મરે છે.

Verse 18

मृतो वानरतां याति तन्मुक्तोऽथ गलाडवान् । अदत्त्वा भक्षयंस्तानि ह्यनपत्यो भवेन्नरः

તે મરીને વાનરત્વ પામે છે; ત્યાંથી મુક્ત થયા પછી ગળાના રોગથી પીડાય છે. અને ભાગ/પરવાનગી આપ્યા વિના તે ફળો ખાવનાર પુરુષ નિઃસંતાન બને છે.

Verse 19

हरन्वस्त्रं भवेद्गोधा गरदः पवनाशनः । प्रव्राजी गमनाद्राजन् भवेन्मरुपिशाचकः

વસ્ત્ર ચોરનાર ગોધા બને છે. વિષ આપનાર વાયુભોજી (હવામાં જીવતો) બને છે. અને હે રાજન, પ્રવ્રજ્યા ત્યજી કુમાર્ગે ભટકનાર મરુ-પિશાચ બને છે.

Verse 20

वातको जलहर्ता च धान्यहर्ता च मूषकः । अप्राप्तयौवनां गच्छन् भवेत्सर्प इति श्रुतिः

પરદોષ કહેનારો અને જળ ચોરનાર વાતરોગથી પીડિત થાય છે. ધાન્ય ચોરનાર ઉંદર બને છે. અને જે અપ્રાપ્તયૌવના કન્યાને ગમે છે તે સર્પ બને છે—એવું શ્રુતિ કહે છે.

Verse 21

गुरुदाराभिलाषी च कृकलासो भवेच्चिरम् । जलप्रस्रवणं यस्तु भिन्द्यान्मत्स्यो भवेन्नरः

ગુરુની પત્ની પ્રત્યે અભિલાષા રાખનાર લાંબા સમય સુધી છિપકલી બને છે. અને જે જળપ્રસ્રવણ (પાણી નીકળવાનો માર્ગ) તોડી નાખે, તે મનુષ્ય માછલી બને છે.

Verse 22

अविक्रेयान् विक्रयन् वै विकटाक्षो भवेन्नरः । अयोनिगो वृको हि स्यादुलूकः क्रयवञ्चनात्

જે વેચવા યોગ્ય ન હોય તે વસ્તુઓ વેચનાર મનુષ્ય વિકટ/વિકૃત આંખોવાળો બને છે. જે અયોગ્ય રીતે સ્ત્રીઓ પાસે જાય તે વરુ બને છે; અને ખરીદ-વેચાણમાં છેતરપિંડી કરનાર ઘુવડ બને છે.

Verse 23

मृतस्यैकादशाहे तु भुञ्जानः श्वोपजायते । प्रतिश्रुत्य द्विजायार्थमददन्मधुको भवेत्

મૃતકના એકાદશાહમાં જે ભોજન કરે છે તે કૂતરો બની જન્મે છે. અને જે દ્વિજને ધર્માર્થે દાન આપવાનું વચન આપી પણ ન આપે, તે મધમાખી બને છે.

Verse 24

राज्ञीगमाद्भवेद्दुष्टतस्करो विड्वराहकः । परिवादी द्विजातीनां लभते काच्छपीं तनुम्

રાજ્ઞી સાથે અયોગ્ય ગમન કરવાથી મનુષ્ય દુષ્ટ ચોર બને છે અને વિષ્ઠાભોજી વરાહરૂપે જન્મે છે. દ્વિજાતિઓની નિંદા કરનાર કચ્છપનું શરીર પામે છે.

Verse 25

व्रजेद्देवलको राजन्योनिं चाण्डालसंज्ञिताम् । दुर्भगः फलविक्रेता वृश्चिको वृषलीपतिः

હે રાજન, જે દેવાલયનો સેવક અયોગ્ય સેવામાં જીવન ગુજારે છે તે ચાંડાલ-સંજ્ઞિત રાજન્ય-યોનિમાં પડે છે. ફળ વેચનાર દુર્ભાગ્ય પામે છે, અને વૃષલીને પત્ની કરનાર વૃશ્ચિક-યોનિ પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 26

मार्जारोऽग्निं पदा स्पृष्ट्वा रोगवान्परमांसभुक् । सोदर्यागमनात्षण्ढो दुर्गन्धश्च सुगन्धहृत्

જે પગથી અગ્નિને સ્પર્શ કરે છે તે બિલાડી-યોનિમાં જન્મે છે—રોગી અને માંસભક્ષક બનીને. પોતાની જ બહેન પાસે ગમન કરવાથી ષણ્ઢ-યોનિ થાય છે; અને સુગંધ ચોરનાર દુર્ગંધયુક્ત બને છે.

Verse 27

ग्रामभट्टो दिवाकीर्तिर्दैवज्ञो गर्दभो भवेत् । कुपण्डितः स्यान्मार्जारो भषणो व्यास एव च

ગામનો ચાટુકાર, જે માત્ર દિવસે જ કીર્તિ પામે છે, અને દૈવજ્ઞ (જ્યોતિષી)—એ બધા ગધેડા-યોનિમાં જન્મે છે. કુપંડિત બિલાડી બને છે; અને જે ફક્ત બકબક કરે, ‘વ્યાસ’ કહેવાય તોય, તેને પણ એ જ ગતિ મળે છે.

Verse 28

स एव दृश्यते राजन्प्रकाशात्परमर्मणाम् । यद्वा तद्वापि पारक्यं स्वल्पं वा यदि वा बहु

હે રાજન, અંતરના પરમ મર્મ પ્રગટ થતાં એ જ ચિહ્નો દેખાય છે—વિષય પરાયો હોય કે પોતાનો, થોડો હોય કે બહુ.

Verse 29

कृत्वा वै योनिमाप्नोति तैरश्चीं नात्र संशयः । एवमादीनि चान्यानि चिह्नानि नृपसत्तम

આ રીતે કર્મ કરનાર નિશ્ચિતપણે તિર્યક્-યોનિ (પશુ-જન્મ) પામે છે—એમાં સંશય નથી. હે નૃપશ્રેષ્ઠ, આવા જ બીજા અનેક ચિહ્નો પણ છે.

Verse 30

स्वकर्मविहितान्येव दृश्यन्ते यैस्तु मानवाः । ततो जन्म ततो मृत्युः सर्वजन्तुषु भारत

મનુષ્યો પોતાના કર્મથી નિર્ધારિત થયેલાં ફળો જ ભોગવતા દેખાય છે. એમાંથી જ જન્મ અને એમાંથી જ મૃત્યુ થાય છે, હે ભારત, સર્વ પ્રાણીઓમાં।

Verse 31

जायते नात्र सन्देहः समीभूते शुभाशुभे । स्त्रीपुंसोः सम्प्रयोगेण विषुद्धे शुक्रशोणिते

આમાં સંશય નથી—શુભાશુભ કર્મફળ પરિપક્વ થતાં જન્મ થાય છે. સ્ત્રી-પુરુષના સંયોગથી, શુદ્ધ શુક્ર અને શોણિત હાજર હોય ત્યારે।

Verse 32

पञ्चभूतसमोपेतः सषष्ठः परमेश्वरः । इन्द्रियाणि मनः प्राणा ज्ञानमायुः सुखं धृतिः

પંચ મહાભૂતોથી યુક્ત અને તેમાથી પર ‘ષષ્ઠ’ પરમેશ્વર દેહધારીમાં ઇન્દ્રિયો, મન, પ્રાણ, જ્ઞાન, આયુષ્ય, સુખ અને ધૃતિ સ્થાપે છે।

Verse 33

धारणं प्रेरणं दुःखमिच्छाहङ्कार एव च । प्रयत्न आकृतिर्वर्णः स्वरद्वेषौ भवाभवौ

એ જ ધરણા અને પ્રેરણા, દુઃખ, ઇચ્છા તથા અહંકાર; પ્રયત્ન, દેહાકૃતિ અને વર્ણ; તેમજ રાગ-દ્વેષ અને ભવ-અભવની સ્થિતિઓ પણ ઉત્પન્ન કરે છે।

Verse 34

तस्येदमात्मनः सर्वमनादेरादिमिच्छतः । प्रथमे मासि स क्लेदभूतो धातुविमूर्छितः

આ બધું તે આત્માનું જ છે, જે અનાદિ હોવા છતાં આદિ ઇચ્છે છે. પ્રથમ માસમાં ગર્ભ ક્લેદરૂપ ભીનું પિંડ બને છે; ધાતુઓ ત્યારે હજી અસ્પષ્ટ અને અપરિપક્વ રહે છે।

Verse 35

मास्यर्बुदं द्वितीये तु तृतीये चेन्द्रियैर्युतः । आकाशाल्लाघवं सौक्ष्म्यं शब्दं श्रोत्रबलादिकम् । वायोस्तु स्पर्शनं चेष्टां दहनं रौक्ष्यमेव च

બીજા માસમાં ગર્ભ અર્બુદ સમો ગાંઠરૂપ બને છે; ત્રીજા માસમાં તે ઇન્દ્રિયોથી યુક્ત થાય છે. આકાશતત્ત્વથી લાઘવ, સૂક્ષ્મતા, શબ્દ તથા શ્રવણબળ વગેરે ઉત્પન્ન થાય છે; અને વાયુથી સ્પર્શ, ગતિ અને રૂક્ષતા પ્રગટે છે।

Verse 36

पित्तात्तु दर्शनं पक्तिमौष्ण्यं रूपं प्रकाशनम् । सलिलाद्रसनां शैत्यं स्नेहं क्लेदं समार्दवम्

પિત્તતત્ત્વથી દર્શનશક્તિ, પાચન, ઉષ્ણતા, રૂપ અને પ્રકાશન ઉત્પન્ન થાય છે. જલતત્ત્વથી રસના (સ્વાદ), શૈત્ય, સ્નિગ્ધતા, ક્લેદ (આર્દ્રતા) અને કોમળતા પ્રગટે છે।

Verse 37

भूमेर्गन्धं तथा घ्राणं गौरवं मूर्तिमेव च । आत्मा गृह्णात्यजः पूर्वं तृतीये स्पन्दते च सः

પૃથ્વીતત્ત્વથી ગંધ, ઘ્રાણેન્દ્રિય, ભારપણું અને સ્થૂલ મૂર્તિ ઉત્પન્ન થાય છે. અજર (અજન્મા) આત્મા પહેલાં આ બધું ગ્રહણ કરે છે; ત્રીજા માસમાં તે સ્પંદિત થઈ ચળવળ કરવા લાગે છે।

Verse 38

दौर्हृदस्याप्रदानेन गर्भो दोषमवाप्नुयात् । वैरूप्यं मरणं वापि तस्मात्कार्यं प्रियं स्त्रियाः

દૌર્હૃદ (ગર્ભિણીની હૃદયની ઇચ્છા) ન આપવાથી ગર્ભ દોષ પામી શકે—વૈરૂપ્ય કે મૃત્યુ પણ થઈ શકે. તેથી સ્ત્રીને જે પ્રિય અને હિતકારક હોય તે યથાશક્તિ પૂરૂં પાડવું જોઈએ।

Verse 39

स्थैर्यं चतुर्थे त्वङ्गानां पञ्चमे शोणितोद्भवः । षष्ठे बलं च वर्णश्च नखरोम्णां च सम्भवः

ચોથા માસમાં અંગોમાં સ્થિરતા આવે છે; પાંચમા માસમાં શોણિત (રક્ત) ઉત્પન્ન થાય છે. છઠ્ઠા માસમાં બળ અને વર્ણ (કાંતિ) પ્રગટે છે, તેમજ નખ અને રોમનો પણ સંભવ થાય છે।

Verse 40

मनसा चेतनायुक्तो नखरोमशतावृतः । सप्तमे चाष्टमे चैव त्वचावान् स्मृतिवानपि

મન અને ચેતનાથી યુક્ત, સૈકડો નખો અને રોમોથી આવૃત તે ગર્ભ સાતમા અને આઠમા માસે ત્વચાવાન બને છે અને સ્મૃતિ પણ પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 41

पुनर्गर्भं पुनर्धात्रीमेनस्तस्य प्रधावति । अष्टमे मास्यतो गर्भो जातः प्राणैर्वियुज्यते

પાપ વારંવાર ગર્ભ તરફ અને તેને ધારણ કરનારી માતા તરફ પણ દોડી આવે છે. તેથી આઠમા માસે જન્મેલો શિશુ પ્રાણોથી વિયુક્ત થઈ જાય છે (ટકી શકતો નથી).

Verse 42

नवमे दशमे वापि प्रबलैः सूतिमारुतैः । निर्गच्छते बाण इव यन्त्रच्छिद्रेण सज्वरः

નવમા કે દશમા માસે, પ્રસૂતિના પ્રબળ વાયુઓથી પ્રેરિત થઈ, યંત્રના છિદ્રમાંથી છૂટેલા બાણની જેમ શિશુ બહાર આવે છે—ઘણી વાર જ્વરયુક્ત વ્યથાસહ.

Verse 43

शरीरावयवैर्युक्तो ह्यङ्गप्रत्यङ्गसंयुतः । अष्टोत्तरं मर्मशतं तत्रास्था तु शतत्रयम्

અંગ-પ્રત્યંગ સહિત શરીરના અવયવો વડે યુક્ત (માનવદેહમાં) એકસો આઠ મર્મસ્થાનો હોય છે; અને તેમાં ત્રણસો અસ્થિઓ કહેવાય છે.

Verse 44

सप्त शिरःकपालानि विहितानि स्वयम्भुवा । तिस्रः कोट्योऽर्धकोटी च रोम्णामङ्गेषु भारत

સ્વયંભૂ (સ્રષ્ટા) એ સાત શિરઃકપાલો નિર્ધારિત કર્યા છે; અને હે ભારત, અંગોમાં રોમોની સંખ્યા સાડા ત્રણ કરોડ કહેવાય છે.

Verse 45

द्वासप्ततिसहस्राणि हृदयादभिनिसृताः । हितानाम हि ता नाड्यस्तासां मध्ये शशिप्रभा

હૃદયમાંથી બાહોતેર હજાર નાડીઓ નીકળે છે. તે જ ‘હિતા’ નાડીઓ તરીકે પ્રસિદ્ધ છે; અને તેમાં ચંદ્રપ્રભા જેવી તેજસ્વી એક નાડી વિશેષ છે।

Verse 46

एवं प्रवर्तते चक्रं भूतग्रामे चतुर्विधे । उत्पत्तिश्च विनाशश्च भवतः सर्वदेहिनाम्

આ રીતે ચતુર્વિધ ભૂતસમૂહમાં ચક્ર ફરતું રહે છે. સર્વ દેહધારીઓ માટે ઉત્પત્તિ અને વિનાશ—બન્ને—આ જ ક્રમમાં થાય છે।

Verse 47

गतिरूर्ध्वा च धर्मेण ह्यधर्मेण त्वधोगतिः । जायते सर्ववर्णानां स्वधर्मचलनान्नृप

ધર્મથી ગતિ ઊર્ધ્વ થાય છે, અને અધર્મથી અધોગતિ થાય છે. હે નૃપ! સર્વ વર્ણોને આ ફળ પોતાના સ્વધર્મથી વિખૂટા પડવાથી જ ઉપજે છે।

Verse 48

देवत्वे मानवत्वे च दानभोगादिकाः क्रियाः । दृश्यन्ते या महाराज तत्सर्वं कर्मजं फलम्

દેવત્વ હોય કે માનવત્વ—દાન, ભોગ વગેરે જે ક્રિયાઓ દેખાય છે, હે મહારાજ, તે સર્વ કર્મજન્ય ફળ છે।

Verse 49

स्वकर्म विहिते घोरे कामक्सोधार्जिते शुभे । निमज्जेन्नरके घोरे यस्योत्तारो न विद्यते

જ્યારે પોતાના કર્મો ભયંકર બની જાય—ભલે તે ‘શુભ’ દેખાય, પરંતુ કામ-ક્રોધથી અર્જિત હોય—ત્યારે મનુષ્ય તે ઘોર નરકમાં ડૂબે છે, જ્યાંથી ઉદ્ધાર નથી।

Verse 50

उत्तारणाय जन्तूनां नर्मदातटसंस्थितम् । एवमेतन्महातीर्थं नरकेश्वरमुत्तमम्

જીવોના ઉદ્ધાર માટે નર્મદા-તટ પર સ્થિત આ મહાતીર્થ છે. આ રીતે પરમ ઉત્તમ ‘નરકેશ્વર’ તીર્થ સર્વશ્રેષ્ઠ કહેવાય છે.

Verse 51

नरकापहं महापुण्यं महापातकनाशनम् । तत्तीर्थं सर्वतीर्थानामुत्तमं भुवि दुर्लभम्

તે તીર્થ નરકહર, મહાપુણ્યદાયક અને મહાપાતકનાશક છે. પૃથ્વી પર દુર્લભ તે તીર્થ સર્વ તીર્થોમાં ઉત્તમ છે.

Verse 52

तत्र तीर्थे तु यः स्नात्वा पूजयेत महेश्वरम् । महापातकयुक्तोऽपि नरकं नैव पश्यति

જે તે તીર્થમાં સ્નાન કરીને મહેશ્વરની પૂજા કરે છે, તે મહાપાતકયુક્ત હોવા છતાં નરકને નથી જોતો.

Verse 53

तत्र तीर्थे तु यो दद्याद्धेनुं वैतरणीं शुभाम् । स मुच्यते सुखेनैव वैतरण्यां न संशयः

જે તે તીર્થમાં શુભ ‘વૈતરણિ ધેનુ’નું દાન કરે છે, તે સહેલાઈથી મુક્ત થાય છે; વૈતરણિ વિષે કોઈ સંશય નથી.

Verse 54

युधिष्ठिर उवाच । यमद्वारे महाघोरे या सा वैतरणी नदी । किंरूपा किंप्रमाणा सा कथं सा वहति द्विज

યુધિષ્ઠિરે કહ્યું—હે દ્વિજ! યમના મહાઘોર દ્વારે આવેલી ‘વૈતરણિ’ નદીનું સ્વરૂપ શું છે, તેનું પ્રમાણ કેટલું છે, અને તે કેવી રીતે વહે છે?

Verse 55

कथं तस्याः प्रमुच्यन्ते केषां वासस्तु संततम् । केषां तु सानुकूला सा ह्येतद्विस्तरतो वद

તેમાંથી જીવો કેવી રીતે મુક્ત થાય છે? ત્યાં કોનો સતત નિવાસ રહે છે? અને તે કોને અનુકૂળ છે? આ બધું મને વિસ્તારે કહો।

Verse 56

श्रीमार्कण्डेय उवाच । धर्मपुत्र महाबाहो शृणु सर्वं मयोदितम् । या सा वैतरणी नाम यमद्वारे महासरित्

શ્રી માર્કંડેયે કહ્યું—હે ધર્મપુત્ર, મહાબાહો! મેં જે કહ્યું તે સર્વ સાંભળ. યમદ્વારે આવેલી મહાસરિતનું નામ ‘વૈતરણિ’ છે।

Verse 57

अगाधा पाररहिता दृष्टमात्रा भयावहा । पूयशोणिततोया सा मांसकर्दमनिर्मिता

તે અગાધ છે, તેનો પાર નથી; માત્ર જોતા જ ભય ઉપજાવે છે. તેના જળ પুঁজ અને રક્ત છે, અને તે માંસના કાદવથી બનેલી છે।

Verse 58

तत्तोयं भ्रमते तूर्णं तापीमध्ये घृतं यथा । कृमिभिः सङ्कुलं पूयं वज्रतुण्डैरयोमुखैः

તે દ્રવ ઝડપથી ઘૂમે છે, જેમ તીવ્ર તાપમાં ઘી ઘૂમે. ત્યાંનું પুঁজ કીડાઓથી ભરેલું છે—લોખંડ જેવા મોઢાં, વજ્ર સમ ચાંચવાળા।

Verse 59

शिशुमारैश्च मकरैर्वज्रकर्तरिसंयुतैः । अन्यैश्च जलजीवैः सा सुहिंस्रैर्मर्मभेदिभिः

તે શિશુમાર અને મકરોથી ભરેલી છે, જેમને વજ્ર સમ કાપનાર કાતરાં છે; અને અન્ય જલજીવો પણ છે—અતિ હિંસક, મર્મ ભેદનારા।

Verse 60

तपन्ति द्वादशादित्याः प्रलयान्त इवोल्बणाः । पतन्ति तत्र वै मर्त्याः क्रन्दन्तो भृशदारुणम्

ત્યાં બાર આદિત્યો પ્રલયાંતકાળ સમા ઉગ્ર બની તપે છે; ત્યાં મર્ત્યો અત્યંત ભયંકર પીડામાં રડતાં રડતાં પડી જાય છે।

Verse 61

हा भ्रातः पुत्र हा मातः प्रलपन्ति मुहुर्मुहुः । असिपत्त्रवने घोरे पतन्तं योऽभिरक्षति

‘હાય ભાઈ! હાય પુત્ર! હાય માતા!’—એમ તેઓ વારંવાર વિલાપ કરે છે. ભયંકર અસિપત્રવનમાં જે પડતા માણસને રક્ષે છે…

Verse 62

प्रतरन्ति निमज्जन्ति ग्लानिं गच्छन्ति जन्तवः । चतुर्विधैः प्राणिगणैर्द्रष्टव्या सा महानदी

જીવો ત્યાં તરતાં પાર જાય છે, ડૂબે છે અને થાકને પણ પામે છે; છતાં તે મહાનદી ચતુર્વિધ પ્રાણિગણ દ્વારા દર્શનીય છે।

Verse 63

तरन्ति तस्यां सद्दानैरन्यथा तु पतन्ति ते । मातरं ये न मन्यन्ते ह्याचार्यं गुरुमेव च

તેમાં સદ્દાન (ધર્મદાન) વડે તેઓ પાર થાય છે; નહિંતર પડી જાય છે. જે માતા તથા તેમ જ આચાર્ય-ગુરુનો માન નથી રાખતા, તેમને સુરક્ષિત પાર મળતો નથી।

Verse 64

अवजानन्ति मूढा ये तेषां वासस्तु संततम् । पतिव्रतां साधुशीलामूढां धर्मेषु निश्चलाम्

જે મૂઢો તેને અવગણે છે, તેમનો નિવાસ સતત (દુઃખમાં) રહે છે. તેઓ પતિવ્રતા, સાધુશીલ, ધર્મમાં અચલ એવી સ્ત્રીનો તિરસ્કાર કરે છે।

Verse 65

परित्यजन्ति ये पापाः संततं तु वसन्ति ते । विश्वासप्रतिपन्नानां स्वामिमित्रतपस्विनाम्

જે પાપીઓ વિશ્વાસ ધરાવનારા સ્વામી, મિત્ર અને તપસ્વીઓને ત્યજી દ્રોહ કરે છે, તેઓ તે દંડસ્થિતિમાં સદા વસે છે।

Verse 66

स्त्रीबालवृद्धदीनानां छिद्रमन्वेषयन्ति ये । पच्यन्ते तत्र मध्ये वै क्रन्दमानाः सुपापिनः

જે સ્ત્રી, બાળક, વૃદ્ધ અને દીનોમાં દોષનું છિદ્ર શોધે છે, તે મહાપાપીઓ ત્યાં મધ્યમાં રડતા-ચીસો પાડતા દહે છે।

Verse 67

श्रान्तं बुभुक्षितं विप्रं यो विघ्नयति दुर्मतिः । कृमिभिर्भक्ष्यते तत्र यावत्कल्पशतत्रयम्

જે દુર્મતિ માણસ થાકેલા અને ભૂખ્યા બ્રાહ્મણને વિઘ્ન કરે છે, તે ત્યાં ત્રણસો કલ્પ સુધી કૃમિઓ દ્વારા ભક્ષાય છે।

Verse 68

ब्राह्मणाय प्रतिश्रुत्य यो दानं न प्रयच्छति । आहूय नास्ति यो ब्रूते तस्य वासस्तु संततम्

જે બ્રાહ્મણને દાન આપવાનું વચન આપી પણ આપતો નથી, અને જે બોલાવીને ‘કંઈ નથી’ કહે છે—તેનો ત્યાં સતત વાસ રહે છે।

Verse 69

अग्निदो गरदश्चैव राजगामी च पैशुनी । कथाभङ्गकरश्चैव कूटसाक्षी च मद्यपः

અગ્નિ લગાવનાર, વિષ આપનાર, રાજા પાસે દુષ્ટ ભાવથી જનાર, પરનિંદક; વચનભંગ કરનાર, કૂટસાક્ષી અને મદ્યપ—આ બધા દંડનીય છે।

Verse 70

वज्रविध्वंसकश्चैव स्वयंदत्तापहारकः । सुक्षेत्रसेतुभेदी च परदारप्रधर्षकः

જે સીમા-ચિહ્નોનો નાશ કરે, જે પોતે આપેલું ફરી છીનવી લે, જે સારા ખેતરની મેઢ/બંધ તોડી નાંખે, અને જે પરસ્ત્રીનું અપમાન કરે—એવા પાપી નિંદ્ય છે।

Verse 71

ब्राह्मणो रसविक्रेता वृषलीपतिरेव च । गोकुलस्य तृषार्तस्य पालीभेदं करोति यः

‘રસ’ (મદિરા/ભોગપેય) વેચતો બ્રાહ્મણ, શૂદ્રા સ્ત્રીને પત્ની કરનાર, અને તરસથી પીડિત ગોકુલની વાડ/મેઢ તોડનાર—આ કૃત્યો નિંદ્ય છે।

Verse 72

कन्याभिदूषकश्चैव दानं दत्त्वा तु तापकः । शूद्रस्तु कपिलापानी ब्राह्मणो मांसभोजनी

કન્યાની પવિત્રતા ભંગ કરનાર અને દાન આપ્યા પછી પણ તાપ/પીડા કરનાર—એમને પણ શાંતિ મળે છે। તેમ જ કપિલા-મદ્યમાં આસક્ત શૂદ્ર અને માંસભોજી બ્રાહ્મણ—આ દાનથી શુદ્ધ થાય છે।

Verse 73

एते वसन्ति सततं मा विचारं कृथा नृप । सानुकूला भवेद्येन तच्छृणुष्व नराधिप

તેઓ ત્યાં સદા વસે છે—હે નૃપ, શંકા ન કર। હે નરાધિપ, જેના દ્વારા તે (તીર્થ-ઉતરાણ) તને અનુકૂળ બને, તે સાંભળ।

Verse 74

अयने विषुवे चैव व्यतीपाते दिनक्षये । अन्येषु पुण्यकालेषु दीयते दानमुत्तमम्

અયન, વિષુવ, વ્યતીપાત, દિવસના અંતે તથા અન્ય પુણ્યકાળોમાં—ઉત્તમ દાન આપવું જોઈએ।

Verse 75

कृष्णां वा पाटलां वापि कुर्याद्वैतरणीं शुभाम् । स्वर्णशृङ्गीं रूप्यखुरां कांस्यपात्रस्य दोहिनीम्

કૃષ્ણવર્ણી અથવા પાટલવર્ણી એવી શુભ ‘વૈતરણિ’ ધેનુ બનાવવી જોઈએ; સોનાના શિંગ, ચાંદીના ખુર ધરાવતી, અને કાંસ્યપાત્રમાં દોહન માટે ગોઠવેલી.

Verse 76

कृष्णवस्त्रयुगाच्छन्नां सप्तधान्यसमन्विताम् । कुर्यात्सद्रोणशिखर आसीनां ताम्रभाजने

બે કૃષ્ણ વસ્ત્રોથી ઢાંકેલી અને સપ્તધાન્યોથી યુક્ત કરીને, દ્રોણ-પ્રમાણનું શિખર રચી, તેને તામ્રપાત્ર પર આસન આપીને વિધિપૂર્વક સ્થાપિત કરવી.

Verse 77

यमं हैमं प्रकुर्वीत लोहदण्डसमन्वितम् । इक्षुदण्डमयं बद्ध्वा ह्युडुपं पट्टबन्धनैः

લોખંડના દંડથી યુક્ત સોનામય યમની પ્રતિમા બનાવવી; અને ઇક્ષુદંડોથી નાનું ઉડુપ (નૌકા/ભેલ) બનાવી પટ્ટબંધનોથી બાંધવું.

Verse 78

उडुपोपरि तां धेनुं सूर्यदेहसमुद्भवाम् । कृत्वा प्रकल्पयेद्विद्वाञ्छत्त्रोपानद्युगान्विताम्

તે ઉડુપ (ભેલ) પર સૂર્યદેહમાંથી ઉત્પન્ન થયેલી જેવી તેજસ્વી ધેનુને સ્થાપિત કરવી; અને વિદ્વાને તેને છત્ર તથા ઉપાનહ (પાદુકા)ની જોડી સાથે વિધિપૂર્વક સજ્જ કરવી.

Verse 79

अङ्गुलीयकवासांसि ब्राह्मणाय निवेदयेत् । इममुच्चारयेन्मन्त्रं संगृह्यास्याश्च पुच्छकम्

અંગૂઠી અને વસ્ત્રો બ્રાહ્મણને અર્પણ કરવા; પછી ધેનુની પૂંછડી પકડી આ મંત્રનું ઉચ્ચારણ કરવું.

Verse 80

ॐ यमद्वारे महाघोरे या सा वैतरणी नदी । तर्तुकामो ददाम्येनां तुभ्यं वैतरणि नमः । इत्यधिवासनमन्त्रः

ॐ યમદ્વારે તે મહાભયંકર સ્થાને જે વૈતરણિ નદી છે, તેને પાર કરવાની ઇચ્છાથી હું આ (દાન/ધેનુ) તને અર્પણ કરું છું. હે વૈતરણિ, તને નમસ્કાર।—આ અધિવાસન મંત્ર છે।

Verse 81

गावो मे चाग्रतः सन्तु गावो मे सन्तु पृष्ठतः । गावो मे हृदये सन्तु गवां मध्ये वसाम्यहम्

ગાયો મારી આગળ રહે, ગાયો મારી પાછળ રહે। ગાયો મારા હૃદયમાં નિવાસ કરે; અને હું ગાયોના મધ્યમાં નિવાસ કરું।

Verse 82

ॐ विष्णुरूप द्विजश्रेष्ठ भूदेव पङ्क्तिपावन । सदक्षिणा मया दत्ता तुभ्यं वैतरणि नमः । इति दानमन्त्रः

ॐ વિષ್ಣુરূপ, દ્વિજશ્રેષ્ઠ, ભૂદેવ, પંક્તિ-પાવન! યોગ્ય દક્ષિણાસહિત આ દાન મેં તમને અર્પણ કર્યું છે. હે વૈતરણિ, તમને નમસ્કાર।—આ દાનમંત્ર છે।

Verse 83

ब्राह्मणं धर्मराजं च धेनुं वैतरणीं शिवाम् । सर्वं प्रदक्षिणीकृत्य ब्राह्मणाय निवेदयेत्

બ્રાહ્મણ, ધર્મરાજ અને શુભ વૈતરણિ ધેનુ—આ બધાની પ્રદક્ષિણા કરીને, પછી સર્વ વસ્તુ બ્રાહ્મણને નિવેદિત કરવી।

Verse 84

पुच्छं संगृह्य सुरभेरग्रे कृत्वा द्विजं ततः

ત્યારબાદ સૂરભિ (ધેનુ)ની પૂંછ પકડીને, બ્રાહ્મણને તેની આગળ સ્થાપિત કરવો।

Verse 85

धेनुके त्वं प्रतीक्षस्व यमद्वारे महाभये । उत्तितीर्षुरहं धेनो वैतरण्यै नमोऽस्तु ते । इत्यनुव्रजमन्त्रः

હે ધેનુ! મહાભયના સમયે યમદ્વારે તું મારી રાહ જો. હે ધેનુ! હું વૈતરણિ પાર કરવા ઇચ્છું છું; હે વૈતરણિ, તને નમસ્કાર—આ ‘અનુવ્રજ’ મંત્ર છે.

Verse 86

अनुव्रजेत गच्छन्तं सर्वं तस्य गृहं नयेत् । एवं कृते महीपाल सरित्स्यात्सुखवाहिनी

જે જઈ રહ્યો હોય તેને અનુસરી જવું અને સર્વ દાનદ્રવ્ય તેના ઘેર પહોંચાડવું જોઈએ. આમ કરવાથી, હે રાજા, તે નદી સુખવાહિની બની જાય છે.

Verse 87

तारयते तया धेन्वा सा सरिज्जलवाहिनी । सर्वान्कामानवाप्नोति ये दिव्या ये च मानुषाः

તે ધેનુના કારણે તે નદી જળપ્રવાહિની બની તારણ કરાવે છે. દિવ્ય અને માનુષ—બધી જ કામનાઓ પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 88

रोगी रोगाद्विमुक्तः स्याच्छाम्यन्ति परमापदः । स्वस्थे सहस्रगुणितमातुरे शतसंमितम्

રોગી રોગથી મુક્ત થાય છે અને પરમ આપત્તિઓ શમન પામે છે. સ્વસ્થ અવસ્થામાં કરવાથી પુણ્ય હજારગણું, અને બીમારીમાં કરવાથી સોગણું ગણાય છે.

Verse 89

मृतस्यैव तु यद्दानं परोक्षे तत्समं स्मृतम् । स्वहस्तेन ततो देयं मृते कः कस्य दास्यति । इति मत्वा महाराज स्वदत्तं स्यान्महाफलम्

મૃત વ્યક્તિ માટે તેની ગેરહાજરીમાં કરેલું દાન માત્ર સમતુલ્ય (મર્યાદિત) માનવામાં આવે છે. તેથી પોતાના હાથે જ દાન આપવું જોઈએ—મૃત્યુ પછી કોણ કોને આપશે? એમ વિચારીને, હે મહારાજ, સ્વયં આપેલું દાન મહાફળ આપે છે.

Verse 90

इत्येवमुक्तं तव धर्मसूनो दानं मया वैतरणीसमुत्थम् । शृणोति भक्त्या पठतीह सम्यक्स याति विष्णोः पदमप्रमेयम्

હે ધર્મસૂનો! વૈતરણીસંબંધિત આ દાનવિધિ મેં તને આ રીતે કહી. જે અહીં ભક્તિપૂર્વક સાંભળે અથવા યોગ્ય રીતે પાઠ કરે, તે વિષ્ણુના અપ્રમેય ધામને પામે છે.

Verse 91

श्रीमार्कण्डेय उवाच । प्राप्ते चाश्वयुजे मासि तस्मिन्कृष्णा चतुर्दशी । स्नात्वा कृत्वा ततः श्राद्धं सम्पूज्य च महेश्वरम्

શ્રી માર્કંડેય બોલ્યા—આશ્વયુજ માસ આવે ત્યારે કૃષ્ણપક્ષની ચતુર્દશીએ સ્નાન કરીને, પછી શ્રાદ્ધ કરવું અને મહેશ્વર (શિવ)ની વિધિવત્ પૂજા કરવી.

Verse 92

पितृभ्यो दीयते दानं भक्तिश्रद्धासमन्वितैः । पश्चाज्जागरणं कुर्यात्सत्कथाश्रवणादिभिः

ભક્તિ અને શ્રદ્ધાસહ પિતૃઓને ઉદ્દેશીને દાન આપવું જોઈએ. ત્યારબાદ સત્કથા-શ્રવણ વગેરે પુણ્યકર્મોથી જાગરણ કરવું જોઈએ.

Verse 93

ततः प्रभातसमये स्नात्वा वै नर्मदाजले । तर्पणं विधिवत्कृत्वा पित्ःणां देवपूर्वकम्

પછી પ્રભાત સમયે નર્મદા જળમાં સ્નાન કરીને, વિધિપૂર્વક તર્પણ કરવું—પ્રથમ દેવોને, પછી પિતૃઓને.

Verse 94

सौवर्णे घृतसंयुक्तं दीपं दद्याद्द्विजातये । पश्चात्संभोजयेद्विप्रान् स्वयं चैव विमत्सरः

સોનાના પાત્રમાં ઘૃતયુક્ત દીપક કોઈ દ્વિજને દાન આપવો. ત્યારબાદ મત્સર વિના વિપ્રોને ભોજન કરાવી, પોતે પણ વિનયથી પ્રસાદ ગ્રહણ કરવો.

Verse 95

एवं कृते नरश्रेष्ठ न जन्तुर्नरकं व्रजेत् । अवश्यमेव मनुजैर्द्रष्टव्या नारकी स्थितिः

હે નરશ્રેષ્ઠ! આ રીતે કરવાથી કોઈ પણ જીવ નરકમાં નથી જતો. છતાં મનુષ્યોને નરકી સ્થિતિનું દર્શન અવશ્ય થવું પડે—ભયબોધ અને ધર્મશિક્ષા માટે.

Verse 96

अनेन विधिना कृत्वा न पश्येन्नरकान्नरः । तत्र तीर्थे मृतानां तु नराणां विधिना नृप

આ વિધિ પ્રમાણે કર્મ કરવાથી મનુષ્ય નરકોને નથી જોતો. અને હે નૃપ! તે તીર્થમાં જે પુરુષો મૃત્યુ પામે છે, તેમને પણ શાસ્ત્રવિધિ મુજબ જ ફળ પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 97

मन्वन्तरं शिवे लोके वासो भवति दुर्लभे । विमानेनार्कवर्णेन किंकिणीशतशोभिना

એક પૂર્ણ મન્વંતર સુધી દુર્લભ શિવલોકમાં નિવાસ મળે છે—સૂર્યવર્ણ વિમાનમાં, સૈકડો કિંકિણીની શોભાથી યુક્ત થઈને.

Verse 98

स गच्छति महाभाग सेव्यमानोऽप्सरोगणैः । भुनक्ति विविधान्भोगानुक्तकालं न संशयः

હે મહાભાગ! તે અપ્સરાગણોથી સેવિત થઈ તે લોકમાં જાય છે અને કહેલા સમય સુધી વિવિધ ભોગો ભોગવે છે—એમાં સંશય નથી.

Verse 99

पूर्णे चैव ततः काल इह मानुष्यतां गतः । सर्वव्याधिविनिर्मुक्तो जीवेच्च शरदां शतम्

નિયત સમય પૂર્ણ થયા પછી તે અહીં ફરી માનવજન્મ પામે છે. સર્વ રોગોથી મુક્ત થઈ સો શરદ્—અર્થાત્ સો વર્ષ—જીવે છે.

Verse 100

प्राप्य चाश्वयुजे मासि कृष्णपक्षे चतुर्दशीम् । अहोरात्रोषितो भूत्वा पूजयित्वा महेश्वरम् । महापातकयुक्तोऽपि मुच्यते नात्र संशयः

આશ્વયુજ માસના કૃષ્ણપક્ષની ચતુર્દશીએ ત્યાં પહોંચી, અહોરાત્ર ત્યાં નિવાસ કરીને મહેશ્વરની પૂજા કરવાથી, મહાપાતકોથી યુક્ત મનુષ્ય પણ નિઃસંદેહ મુક્ત થાય છે।

Verse 101

अष्टाविंशतिकोट्यो वै नरकाणां युधिष्ठिर । विमुक्ता नरकैर्दुःखैः शिवलोकं व्रजन्ति ते

હે યુધિષ્ઠિર! નરકોની સંખ્યા ખરેખર અઠ્ઠાવીસ કરોડ છે. તે નરકદુઃખોથી મુક્ત થઈ તેઓ શિવલોકમાં જાય છે।

Verse 102

तत्र भुक्त्वा महाभोगान्दिव्यैश्वर्यसमन्वितान् । लभन्ते मानुषं जन्म दुर्लभं भुवि मानवाः

ત્યાં દિવ્ય ઐશ્વર્યથી યુક્ત મહાભોગો ભોગવીને, મનુષ્યો પછી પૃથ્વી પર દુર્લભ માનવજન્મ પ્રાપ્ત કરે છે।