
માર્કંડેય કોટેતીર્થને ‘અનુપમ’ તીર્થ તરીકે વર્ણવે છે—અહીં વિશાળ સિદ્ધસમૂહનો નિવાસ છે અને અનેક મહર્ષિઓની ઉપસ્થિતિથી આ ક્ષેત્ર અતિ પવિત્ર માનવામાં આવે છે. દીર્ઘ તપશ્ચર્યાના અંતે ઋષિઓએ અહીં શિવની પ્રતિષ્ઠા કરી અને સાથે દેવીને કોટેશ્વરી તથા ચામુંડા (મહિષાસુરમર્દિની) રૂપે સ્થાપિત કરી—આ રીતે આ સ્થાન શૈવ-શાક્ત સંયુક્ત પાવન સંકુલ બને છે. ભાદ્રપદ માસના કૃષ્ણપક્ષની ચતુર્દશીએ, હસ્ત નક્ષત્ર હોય ત્યારે, આ તીર્થ સર્વપાપનાશક કહેવાયું છે. તે દિવસે તીર્થસ્નાન, તિલોદક અર્પણ અને શ્રાદ્ધ કરવાથી મહાફળ મળે છે; પિતૃઓ તૃપ્ત થાય છે અને નિર્ધારિત સંખ્યાના લોકોનો નરકમાંથી શીઘ્ર ઉદ્ધાર થાય છે એવી વાત પણ જણાવાય છે. અંતે સામાન્ય સિદ્ધાંત રજૂ થાય છે—આ તીર્થના પ્રભાવથી સ્નાન, દાન, જપ, હોમ, સ્વાધ્યાય અને દેવતાર્ચન ‘કોટિ-ગુણ’ ફળ આપે છે; એટલે સ્થાનમાહાત્મ્યથી ધાર્મિક કર્મોની શક્તિ અતિશય વધે છે.
Verse 1
श्रीमार्कण्डेय उवाच । ततो गच्छेद्धराधीश कोटितीर्थमनुत्तमम् । यत्र सिद्धा महाभागाः कोटिसंख्या महर्षयः
શ્રી માર્કંડેયે કહ્યું—હે ધરાધીશ! ત્યારબાદ અનુત્તમ કોટિતીર્થમાં જવું જોઈએ, જ્યાં કોટિસંખ્ય મહાભાગ સિદ્ધો અને મહર્ષિઓ નિવાસ કરે છે।
Verse 2
तपः कृत्वा सुविपुलमृषिभिः स्थापितः शिवः । तथा कोटीश्वरी देवी चामुण्डा महिषार्दिनी
અતિ વિશાળ તપ કરીને ઋષિઓએ ત્યાં શિવની સ્થાપના કરી; તેમજ કોટીશ્વરી દેવી—ચામુંડા, મહિષાસુરમર્દિની—ની પણ સ્થાપના કરી।
Verse 3
कृष्णपक्षे चतुर्दश्यां मासि भाद्रपदे नृप । तीर्थकोटीः समाहूय मुनिभिः स्थापितः शिवः
હે નૃપ! ભાદ્રપદ માસના કૃષ્ણપક્ષની ચતુર્દશીએ મુનિઓએ કોટિ તીર્થોનું આવાહન કરીને ત્યાં શિવની સ્થાપના કરી।
Verse 4
तस्यां तिथौ च हस्तर्क्षं सर्वपापप्रणाशनम् । तत्र तीर्थे तदा गत्वा स्नानं कृत्वा समाहितः
એ જ તિથિએ, જ્યારે હસ્ત નક્ષત્ર હોય—જે સર્વપાપનાશક છે—ત્યારે તે તીર્થમાં જઈ સ્નાન કરીને મનને સમાહિત અને એકાગ્ર કરવું જોઈએ।
Verse 5
नरकादुद्धरत्याशु पुरुषानेकविंशतिम् । तिलोदकप्रदानेन किमुत श्राद्धदो नरः
તિલોદકદાનથી મનુષ્ય ઝડપથી નરકમાંથી એકવીસ પુરુષોને ઉદ્ધરે છે; તો જે શ્રાદ્ધ કરે છે, તે તો કેટલું વધુ મુક્તિ આપે!
Verse 6
स्नानं दानं जपो होमः स्वाध्यायो देवतार्चनम् । तस्य तीर्थस्य योगेन सर्वं कोटिगुणं भवेत्
સ્નાન, દાન, જપ, હોમ, સ્વાધ્યાય અને દેવતાર્ચન—તે તીર્થના પ્રભાવયોગે આ બધું કોટિગુણ ફળદાયક બને છે।
Verse 203
अध्यायः
અધ્યાય—આ અધ્યાયસમાપ્તિ દર્શાવતો શબ્દ છે।