Adhyaya 138
માર્કંડેય ઉપદેશ આપે છે કે યાત્રિકે અનુપમ શક્રતીર્થ તરફ જવું જોઈએ. આ તીર્થનું માહાત્મ્ય એક કારણકથાથી પ્રગટ થાય છે: ગૌતમ ઋષિના શાપથી શક્ર (ઇન્દ્ર) પોતાની રાજશ્રી ગુમાવે છે. ત્યારે દેવો અને તપસ્વી ઋષિઓ વ્યાકુળ થઈ ગૌતમને વિનયવચનોથી વિનંતી કરે છે—ઇન્દ્ર વિના લોકવ્યવસ્થા અને દેવ-માનવ ધર્મનું સંતુલન અશોભન બને છે; પોતાના દોષથી લજ્જિત થઈ દૂર થયેલા દેવ પર કૃપા કરો. વેદજ્ઞ શ્રેષ્ઠ ગૌતમ પ્રસન્ન થઈ વર આપે છે—જે ‘હજાર ચિહ્ન’ રૂપે કલંક હતું તે તેમના અનુગ્રહથી ‘હજાર નેત્ર’ બની જાય છે અને ઇન્દ્રનું ગૌરવ પુનઃસ્થાપિત થાય છે. પછી ઇન્દ્ર નર્મદા પાસે જઈ નિર્મળ જળમાં સ્નાન કરે છે, ત્રિપુરાંતક શિવની સ્થાપના કરી પૂજા કરે છે અને અપ્સરાઓના સન્માન સાથે સ્વધામ પરત ફરે છે. ફળશ્રુતિ મુજબ, જે આ તીર્થમાં સ્નાન કરીને પરમેશ્વરની પૂજા કરે છે તે પરસ્ત્રીગમનના પાપથી મુક્ત થાય છે; શૈવ પરંપરામાં આ સ્થાન શুদ্ধિ અને નૈતિક પ્રાયશ્ચિત્તનું તીર્થ ગણાય છે.
Shlokas
Verse 1
श्रीमार्कण्डेय उवाच । ततो गच्छेत्पाण्डुपुत्र शक्रतीर्थमनुत्तमम् । यत्र सिद्धो महाभागो देवराजः शतक्रतुः
શ્રી માર્કંડેયે કહ્યું—પછી, હે પાંડુપુત્ર, અનुत્તમ શક્રતીર્થમાં જવું જોઈએ; જ્યાં મહાભાગ દેવરાજ શતક્રતુ (ઇન્દ્ર)એ સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરી હતી.
Verse 2
गौतमेन पुरा शप्तं ज्ञात्वा देवाः सुरेश्वरम् । ब्रह्माद्या देवताः सर्व ऋषयश्च तपोधनाः
ગૌતમ દ્વારા પૂર્વે શપાયેલ સૂરેશ્વરને જાણીને, બ્રહ્મા આદિ સર્વ દેવતાઓ તથા તપોધન ઋષિઓ એકત્ર થયા.
Verse 3
गौतमं प्रार्थयामासुर्वाक्यैः सानुनयैः शुभैः । गतराज्यं गतश्रीकं शक्रं प्रति मुनीश्वर
તેઓ શુભ અને વિનયભર્યા વચનો વડે ગૌતમને પ્રાર્થના કરવા લાગ્યા—“હે મુનીશ્વર, રાજ્ય ગુમાવેલા અને શ્રીહીન થયેલા શક્ર પર કૃપા કરો.”
Verse 4
इन्द्रेन रहितं राज्यं न कश्चित्कामयेद्द्विज । देवो वा मानवो वापि एतत्ते विदितं प्रभो
“હે દ્વિજ, ઇન્દ્ર વિના રાજ્ય કોઈ ઇચ્છે નહીં—દેવ હોય કે માનવ; આ વાત તમને સારી રીતે વિદિત છે, પ્રભો।”
Verse 5
तस्य त्वं भगयुक्तस्य दयां कुरु द्विजोत्तम । गतश्चादर्शनं शक्रो दूषितः स्वेन पाप्मना
અતઃ હે દ્વિજોત્તમ, અપકીર્તિચિહ્નિત હોવા છતાં તે ભગયુક્ત પુરુષ પર દયા કર; પોતાના પાપથી કલુષિત શક્ર અદૃશ્ય થઈ છુપાઈ ગયો છે.
Verse 6
देवानां वचनं श्रुत्वा गौतमो वेदवित्तमः । तथेति कृत्वा शक्रस्य वरं दातुं प्रचक्रमे
દેવોના વચન સાંભળી વેદવિદોમાં શ્રેષ્ઠ ગૌતમએ ‘તથાસ્તુ’ કહી સંમતિ આપી અને શક્રને વરદાન આપવા પ્રારંભ કર્યો.
Verse 7
एतद्भगसहस्रं तु पुरा जातं शतक्रतो । तल्लोचनसहस्रं तु मत्प्रसादाद्भविष्यति
હે શતક્રતુ, પહેલાં જે ‘લાજના હજાર ચિહ્નો’ થયા હતા, તે મારા પ્રસાદથી ‘હજાર નેત્રો’ બની જશે.
Verse 8
एवमुक्तः सहस्राक्षः प्रणम्य मुनिसत्तमम् । ब्राह्मणांस्तान्महाभागान्नर्मदां प्रत्यगात्ततः
આ રીતે સંબોધિત સહસ્રાક્ષ (ઇન્દ્ર) એ મુનિશ્રેષ્ઠને પ્રણામ કર્યો; પછી તે મહાભાગ બ્રાહ્મણો સાથે નર્મદા તરફ પ્રસ્થાન કર્યો.
Verse 9
स्नात्वा स विमले तोये संस्थाप्य त्रिपुरान्तकम् । जगाम त्रिदशावासं पूज्यमानोऽप्सरोगणैः
નિર્મળ જળમાં સ્નાન કરીને ત્રિપુરાંતકની સ્થાપના કરી, અપ્સરાગણોથી પૂજિત થતો તે દેવલોકના નિવાસે ગયો.
Verse 10
तत्र तीर्थे तु यः स्नात्वा पूजयेत्परमेश्वरम् । परदाराभिगमनान्मुच्यते पातकान्नरः
તે તીર્થમાં જે સ્નાન કરીને વિધિપૂર્વક પરમેશ્વરની પૂજા કરે છે, તે મનુષ્ય પરસ્ત્રીગમન જેવા મહાપાતક સહિત સર્વ પાપોથી મુક્ત થાય છે।
Verse 138
। अध्याय
“અધ્યાય”—આ માત્ર અધ્યાય-સૂચક/સમાપ્તિ દર્શાવતું પદ છે।