Adhyaya 225
માર્કંડેય યुधિષ્ઠિરને એક તીર્થકেন্দ્રિત નૈતિક સંકટ અને તેના નિવારણનું વર્ણન કરે છે. ચિત્રસેનના વંશ સાથે સંબંધિત ગંધર્વી અલિકા ઋષિ વિદ્યાનંદ સાથે દસ વર્ષ રહે છે; પછી અજ્ઞાત પરિસ્થિતિમાં સૂતા પતિનો વધ કરી બેસે છે. તે પિતા રત્નવલ્લભને કહે છે, પરંતુ માતા-પિતા કઠોર નિંદા કરીને તેને ઘરમાંથી કાઢી મૂકે છે અને તેને પતિઘ્ની, ગર્ભઘ્ની, બ્રહ્મઘ્ની વગેરે પાપદોષોથી કલંકિત ગણાવે છે. દુઃખથી વ્યાકુળ અલિકા બ્રાહ્મણોને પ્રાયશ્ચિત્ત-તીર્થ વિષે પૂછે છે. તેઓ રેવા–સાગર સંગમનું પાપહર તીર્થ બતાવે છે. ત્યાં તે નિરાહાર, વ્રતનિયમ, કૃચ્છ્ર/અતિકૃચ્છ્ર અને ચાંદ્રાયણ જેવા તપ, તેમજ શિવધ્યાન-પૂજા લાંબા સમય સુધી કરે છે. પાર્વતીની પ્રેરણાથી પ્રસન્ન શિવ પ્રગટ થઈ તેને શુદ્ધ જાહેર કરે છે અને વર આપે છે કે તે ત્યાં પોતાના નામે શિવની સ્થાપના કરે અને અંતે સ્વર્ગ પ્રાપ્ત કરે. અલિકા સ્નાન કરીને શંકરની પ્રતિષ્ઠા કરે છે—આ સ્થાન ‘અલિકેશ્વર’ તરીકે પ્રસિદ્ધ થાય છે. તે બ્રાહ્મણોને દાન આપે છે, પછી પરિવાર સાથે સમાધાન થાય છે અને અંતે દિવ્ય વિમાનમાં ગૌરીલોક જાય છે. ફલશ્રુતિ મુજબ અહીં સ્નાન અને ઉમાસહિત મહાદેવપૂજનથી મન-વચન-કાયાના પાપ નાશ પામે છે; દ્વિજભોજન અને દીપદાનથી રોગ શમે છે; ધૂપપાત્ર, વિમાનપ્રતિમા, ઘંટા અને કલશનું દાન ઉત્તમ સ્વર્ગફળ આપે છે.
Shlokas
Verse 1
श्रीमार्कण्डेय उवाच । ततः क्रोशान्तरे गच्छेदलिकातीर्थमुत्तमम् । अलिका नाम गान्धर्वी कुशीला कुटिलाशया
શ્રી માર્કંડેય બોલ્યા: ત્યાંથી એક કોસના અંતરે ઉત્તમ અલિકા તીર્થમાં જવું જોઈએ. અલિકા નામની એક ગંધર્વ કન્યા હતી, જે દુરાચારી અને કુટિલ સ્વભાવની હતી.
Verse 2
चित्रसेनस्य दौहित्री विद्यानन्दमृषिं गता । वव्रे ते स्वीकृता तेन दशवर्षाणि तं श्रिता
તે ચિત્રસેનની દોહિત્રી હતી. તે વિદ્યાનંદ ઋષિ પાસે ગઈ, તેમને વર્યા અને ઋષિએ તેનો સ્વીકાર કર્યો; તે દસ વર્ષ સુધી તેમના આશ્રયમાં રહી.
Verse 3
पतिं जघान तं सुप्तं कस्मिंश्चित्कारणान्तरे । गत्वा निवेदयामास पितरं रत्नवल्लभम्
કોઈ કારણસર તેણે પોતાના સૂતેલા પતિની હત્યા કરી નાખી. પછી તેણે જઈને પોતાના પિતા રત્નવલ્લભને આ વાત જણાવી.
Verse 4
पित्रा मात्रा च संत्यक्ता बहुभिर्भर्त्सिता नृप । गर्भघ्नी त्वं पतिघ्नी त्वमिति दर्शय मा मुखम्
હે રાજન! માતા-પિતા દ્વારા ત્યજાયેલી અને અનેકો દ્વારા ધિક્કારાયેલી તેને કહેવામાં આવ્યું, 'તું ભ્રૂણહત્યા કરનારી છે, તું પતિની હત્યારી છે, તારું મુખ ન બતાવ.'
Verse 5
ब्रह्मघ्नी याहि पापिष्ठे परित्यक्ता गृहाद्व्रज
'હે બ્રહ્મહત્યા કરનારી! હે પાપિષ્ઠા! અહીંથી ચાલી જા. તારો ત્યાગ કરવામાં આવ્યો છે, આ ઘરમાંથી નીકળી જા.'
Verse 6
मार्कण्डेय उवाच । इति दुःखान्विता मूढा ताभ्यां निर्भर्त्सिता सती । तनुं त्यक्तुं मनश्चक्रे प्राप्य तीर्थान्तरं क्वचित्
માર્કંડેયે કહ્યું—આ રીતે દુઃખથી પીડિત, મોહગ્રસ્ત અને તે બંને દ્વારા કઠોર રીતે ધિક્કૃત સતી, ક્યાંક બીજા તીર્થમાં પહોંચી દેહત્યાગ કરવાનો સંકલ્પ કરવા લાગી।
Verse 7
संपृच्छ्यमाना तीर्थानि ब्राह्मणेभ्यो युधिष्ठिर । श्रुत्वा पापहरं तीर्थं रेवासागरसङ्गमे
હે યુધિષ્ઠિર! તે બ્રાહ્મણોને તીર્થો વિષે પૂછતી હતી; ત્યારે રેવા (નર્મદા) અને સાગરના સંગમે આવેલ પાપહર તીર્થની વાત તેણે સાંભળી।
Verse 8
तत्र पार्थ तपश्चक्रे निराहारा जितव्रता । कृच्छ्रातिकृच्छ्रपाराकमहासांतपनादिभिः
હે પાર્થ! ત્યાં તેણે નિરાહાર રહી, વ્રતોમાં અડગ બની, કૃચ્છ્ર, અતિકૃચ્છ્ર, પારાક અને મહાસાંતપન વગેરે કઠોર અનુષ્ઠાનો વડે તપ કર્યું।
Verse 9
चान्द्रायणैर्ब्रह्मकूर्चैः कर्शयामास वै तनुम् । एवं वर्षशतं सार्द्धं व्यतीतं तपसा नृप
ચાન્દ્રાયણ અને બ્રહ્મકૂર્ચ જેવા વ્રતો દ્વારા તેણે ખરેખર પોતાનું શરીર કૃશ કરી નાખ્યું। હે નૃપ! આ રીતે તપસ્યામાં પૂરાં સો વર્ષ વીતી ગયા।
Verse 10
तस्या विशुद्धिमिच्छन्त्याः शिवध्यानार्चनादिभिः । ततः कतिपयाहोभिस्तस्या ज्ञात्वा हठं परम् । परितुष्टः शिवः प्राह पार्वत्या परिचोदितः
શિવધ્યાન, અર્ચન વગેરે દ્વારા શુદ્ધિ ઇચ્છતી તેણી વિશે, થોડા દિવસોમાં તેની પરમ દૃઢ તપશ્ચર્યા જાણી, પાર્વતીના પ્રેરણાથી પ્રસન્ન થયેલા શિવે કહ્યું।
Verse 11
ईश्वर उवाच । पुत्रि मा साहसं कार्षीः शुद्धदेहासि साम्प्रतम् । तुष्टोऽहं तपसा तेऽद्य वरं वरय वाञ्छितम्
ઈશ્વરે કહ્યું—પુત્રી, આવું સાહસ ન કર; અત્યારે તારો દેહ શુદ્ધ થયો છે. આજે તારી તપસ્યાથી હું પ્રસન્ન છું—ઇચ્છિત વર માગ।
Verse 12
अलिकोवाच । यदि तुष्टोऽसि देवेश वरार्हा यद्यहं मता । नानापापाग्नितप्ताया देहि शुद्धिं परां मम
અલિકાએ કહ્યું—હે દેવેશ, જો તમે પ્રસન્ન હો અને મને વર માટે યોગ્ય માનો, તો અનેક પાપોની અગ્નિથી દગ્ધ મને પરમ શુદ્ધિ આપો।
Verse 13
त्वं मे नाथो ह्यनाथायास्त्वमेव जगतां गुरुः । दीनानाथसमुद्धर्ता शरण्यः सर्वदेहिनाम्
તમે જ મારા નાથ છો, કારણ કે હું અનાથ છું; તમે જ જગતના ગુરુ છો. દીન અને નિરાધારનો ઉદ્ધાર કરનાર, સર્વ દેહધારીઓના શરણ્ય તમે જ છો।
Verse 14
ईश्वर उवाच । त्वं भद्रे शुद्धदेहासि मा किंचिदनुशोचिथाः । स्वनाम्ना स्थापयित्वेह मां ततः स्वर्गमेष्यसि
ઈશ્વરે કહ્યું—હે ભદ્રે, તારો દેહ શુદ્ધ છે; કશી ચિંતા ન કર. અહીં મને તારા નામે સ્થાપિત કર; પછી તું સ્વર્ગને પામશે।
Verse 15
इत्युक्त्वा देवदेवेशस्तत्रैवान्तरधीयत । अलिकापि ततो भक्त्या स्नात्वा संस्थाप्य शङ्करम्
એવું કહી દેવોના દેવેશ્વર ત્યાં જ અંતર્ધાન થયા. પછી અલિકાએ પણ ભક્તિપૂર્વક સ્નાન કરીને શંકરનું સ્થાપન કર્યું।
Verse 16
दत्त्वा दानं च विप्रेभ्यो लोकमाप महोत्कटम् । पितरं च समासाद्य मातरं च युधिष्ठिर
બ્રાહ્મણોને દાન આપી તેણે અતિ ઉત્તમ, દિવ્ય લોક પ્રાપ્ત કર્યો; અને ત્યાં, હે યુધિષ્ઠિર, તેણે પિતા તથા માતાને પણ મળ્યા।
Verse 17
तैश्च संमानिता प्रीत्या बन्धुभिः सालिका ततः । विमानवरमारूढा दिव्यमालान्विता नृप
તે સંબંધીઓએ પ્રેમથી સન્માનિત કર્યા પછી શાલિકા, હે નૃપ, દિવ્ય માળાઓથી શોભિત ઉત્તમ વિમાન પર આરોહણ કરી।
Verse 18
गौरीलोकमनुप्राप्तसखित्वेऽद्यापि मोदते । ततः प्रभृति तत्पार्थ विख्यातमलिकेश्वरम्
ગૌરીલોકમાં સખ్యత પ્રાપ્ત કરીને તે આજે પણ આનંદિત છે. તેથી, હે પાર્થ, તે સમયથી આ સ્થાન ‘અલિકેશ્વર’ તરીકે વિખ્યાત થયું।
Verse 19
तत्र तीर्थे तु या नारी पुरुषो वा युधिष्ठिर । स्नात्वा सम्पूजयेद्भक्त्या महादेवमुमायुतम्
તે તીર્થમાં, હે યુધિષ્ઠિર, સ્ત્રી હોય કે પુરુષ—સ્નાન કરીને ઉમાસહિત મહાદેવની ભક્તિપૂર્વક પૂજા કરવી જોઈએ।
Verse 20
स पापैर्विविधैर्मुक्तो लोकमाप्नोति शांकरम् । मानसं वाचिकं पापं कायिकं यत्पुरा कृतम्
તે અનેક પ્રકારના પાપોથી મુક્ત થઈ શંકરનો લોક પ્રાપ્ત કરે છે. અગાઉ મન, વાણી અને કાયાથી કરેલા પાપો સર્વે નાશ પામે છે।
Verse 21
सर्वं तद्विलयं याति भोजयित्वा द्विजान्सदा । दीपं दत्त्वा च देवाग्रे न रोगैः परिभूयते
જે સદા દ્વિજોને ભોજન કરાવે છે, તેના સર્વ પાપો વિલીન થાય છે. અને દેવસમક્ષ દીપદાન કરવાથી તે રોગોથી કદી પરાજિત થતો નથી.
Verse 22
धूपपात्रं विमानं च घण्टां कलशमेव च । दत्त्वा देवाय राजेन्द्र शाक्रं लोकमवाप्नुयात्
હે રાજેન્દ્ર! દેવને ધૂપપાત્ર, (પ્રતિક) વિમાન, ઘંટા તથા કલશ દાન કરવાથી મનુષ્ય શક્ર (ઇન્દ્ર) લોકને પ્રાપ્ત કરે છે.