Adhyaya 122
અધ્યાય ૧૨૨ બે પરસ્પર જોડાયેલા પ્રવાહોમાં આગળ વધે છે. પ્રથમ માર્કંડેય ‘કોહનસ્વ’ નામના તીર્થનું માહાત્મ્ય કહે છે—તે પાપહર અને મૃત્યુભયનાશક, કલ્યાણકારી તરીકે પ્રસિદ્ધ છે. ત્યારબાદ યુધિષ્ઠિરના પ્રશ્નથી ચાર વર્ણોની ઉત્પત્તિ અને કર્મધર્મનું વર્ણન થાય છે: બ્રહ્મા આદિકારણ છે અને દેહ-રૂપક મુજબ બ્રાહ્મણ મુખમાંથી, ક્ષત્રિય ભુજાઓમાંથી, વૈશ્ય જાંઘોમાંથી અને શૂદ્ર પગમાંથી ઉત્પન્ન થયા એમ કહેવામાં આવે છે. બ્રાહ્મણ માટે સ્વાધ્યાય-અધ્યાપન, યજ્ઞ, અગ્નિહોત્ર, પંચયજ્ઞ, ગૃહસ્થધર્મ તથા પછી વાનપ્રસ્થ/સંન્યાસના આદર્શ; ક્ષત્રિય માટે શાસન અને પ્રજારક્ષણ; વૈશ્ય માટે કૃષિ-ગોરક્ષા-વાણિજ્ય; અને શૂદ્ર માટે સેવાધર્મની રૂપરેખા આપવામાં આવે છે, તેમજ મંત્ર-સંસ્કારાધિકાર અંગે ગ્રંથવાણીની મર્યાદિત દૃષ્ટિ પણ દર્શાય છે. બીજા ભાગમાં દૃષ્ટાંતકથા છે: એક વિદ્વાન બ્રાહ્મણ ‘હનસ્વ’ નામની અશુભ આજ્ઞા સાંભળી યમ અને તેના દૂતોને જોઈ ભયભીત થાય છે અને શતરુદ્રીય સહિત રુદ્રસ્તુતિ જપતો જપતો લિંગની શરણમાં જાય છે. ત્યાં પડી જતાં શિવ રક્ષાવચન ઉચ્ચારી યમસેનાને વિખેરી દે છે. તેથી તે સ્થાન ‘કો-હનસ્વ’ તરીકે પ્રસિદ્ધ થાય છે. અંતે ફલશ્રુતિ—અહીં સ્નાન-પૂજાથી અગ્નિષ્ટોમ યજ્ઞ સમું પુણ્ય, અહીં મૃત્યુ થાય તો યમદર્શન નથી; અગ્નિ અથવા જલમાં મૃત્યુના વિશેષ ફળ અને પછી સમૃદ્ધિ સાથે પુનરાગમનનું વર્ણન છે.
Shlokas
Verse 1
श्रीमार्कण्डेय उवाच । ततो गच्छेन्महीपाल कोहनस्वेति विश्रुतम् । सर्वपापहरं पुण्यं तीर्थं मृत्युविनाशनम्
શ્રી માર્કંડેય ઋષિ બોલ્યા: હે રાજન! ત્યારબાદ 'કોહનસ્વ' નામે વિખ્યાત તીર્થ પર જવું જોઈએ, જે સર્વ પાપોને હરનારું, પુણ્યશાળી અને મૃત્યુનો નાશ કરનારું છે.
Verse 2
पुरा तत्र द्विजः कश्चिद्वेदवेदाङ्गपारगः । पत्नीपुत्रसुहृद्वर्गैः स्वकर्मनिरतोऽवसत्
પૂર્વે ત્યાં વેદ અને વેદાંગોમાં પારંગત એક બ્રાહ્મણ પોતાની પત્ની, પુત્રો અને મિત્રો સાથે પોતાના કર્મોમાં લીન થઈને રહેતો હતો.
Verse 3
युधिष्ठिर उवाच । ब्राह्मणस्य तु यत्कर्म उत्पत्तिः क्षत्रियस्य तु । वैश्यस्यापि च शूद्रस्य तत्सर्वं कथयस्व मे
યુધિષ્ઠિર બોલ્યો— બ્રાહ્મણનું કર્મ, ક્ષત્રિયની ઉત્પત્તિ તથા તેનો ધર્મ, તેમજ વૈશ્ય અને શૂદ્રના પણ— તે સર્વ મને વિસ્તારે કહો।
Verse 4
धर्मस्यार्हस्य कामस्य मोक्षस्य च परं विधिम् । निखिलं ज्ञातुमिच्छामि नान्यो वेत्ता मतिर्मम
ધર્મ, અર્થ, કામ અને મોક્ષ વિષે પરમ વિધાન હું સંપૂર્ણ રીતે જાણવા ઇચ્છું છું; મારી સમજમાં આપ સિવાય બીજો જાણકાર નથી।
Verse 5
मार्कण्डेय उवाच । उत्पत्तिकारणं ब्रह्मा देवदेवः प्रकीर्तितः । प्रथमं सर्वभूतानां चराचरजगद्गुरुः
માર્કંડેય બોલ્યા— સૃષ્ટિના કારણરૂપે બ્રહ્મા ‘દેવદેવ’ તરીકે પ્રખ્યાત છે; ચરાચર જગતમાં સર્વ ભૂતોના તેઓ આદિ ગુરુ છે।
Verse 6
द्विजातयो मुखाज्जाताः क्षत्रिया बाहुयन्त्रतः । ऊरुप्रदेशाद्वैश्यास्तु शूद्राः पादेष्वथाभवन्
દ્વિજો મુખમાંથી ઉત્પન્ન થયા, ક્ષત્રિયો ભુજાઓમાંથી; ઊરુ-પ્રદેશમાંથી વૈશ્યો, અને પાદોમાંથી શૂદ્રો પ્રગટ થયા।
Verse 7
ततस्त्वन्ये पृथग्वर्णाः पृथग्धर्मान् समाचरन् । पर्यायेण समुत्पन्ना ह्यनुलोमविलोमतः
ત્યારબાદ અન્ય પણ જુદા જુદા વર્ણો ઉત્પન્ન થયા અને પોતાના પોતાના અલગ ધર્મોનું આચરણ કરવા લાગ્યા; તેઓ ક્રમે અનુલોમ તથા વિલોમ સંયોગોથી પ્રગટ થયા।
Verse 8
तेषां धर्मं प्रवक्ष्यामि श्रुतिस्मृत्यर्थचोदितम् । येन सम्यक्कृतेनैव सर्वे यान्ति परां गतिम्
શ્રુતિ‑સ્મૃતિના ભાવાર્થથી નિર્દિષ્ટ તેમનો ધર્મ હું કહું છું; જેને સમ્યક્ રીતે આચરવાથી સર્વે પરમ ગતિને પામે છે.
Verse 9
गतिर्ध्यानं विना भक्तैर्ब्राह्मणैः प्राप्यते नृप । अध्यापयन्यतो वेदान्वेदं वापि यथाविधि
હે નૃપ! ભક્ત બ્રાહ્મણો ધ્યાન વિના ઉચ્ચ ગતિ પામતા નથી; તેઓ યથાવિધી વેદોનું અધ્યાપન કરીને, અથવા પોતે વેદનું અધ્યયન કરીને (તે ગતિ પામે છે).
Verse 10
कुलजां रूपसम्पन्नां सर्वलक्षणलक्षिताम् । उद्वाहयेत्ततः पत्नीं गुरुणानुमते तदा
ત્યારબાદ ગુરુની અનુમતિથી, સારા કુળમાં જન્મેલી, રૂપસંપન્ન અને સર્વ શુભ લક્ષણોથી યુક્ત સ્ત્રીને પત્નીરૂપે વિવાહ કરવો જોઈએ.
Verse 11
ततः स्मार्तं विवाहाग्निं श्रौतं वा पूजयेत्क्रमात् । प्रतिग्रहधनो भूत्वा दम्भलोभविवर्जितः
ત્યારબાદ તે ક્રમશઃ સ્માર્ત વિધિના વિવાહાગ્નિની, અથવા શ્રૌત અગ્નિની પણ, યથાવિધી પૂજા કરે; પ્રતિગ્રહથી પ્રાપ્ત ધનથી જીવન નિર્વાહ કરે, પરંતુ દંભ અને લોભથી રહિત રહે.
Verse 12
पञ्चयज्ञविधानानि कारयेद्वै यथाविधि । वनं गच्छेत्ततः पश्चाद्द्वितीयाश्रमसेवनात्
તે યથાવિધી પંચમહાયજ્ઞોના વિધાનોનું આચરણ કરે; ત્યારબાદ દ્વિતીય આશ્રમ (ગૃહસ્થાશ્રમ) પૂર્ણ કરીને વનમાં પ્રસ્થાન કરે.
Verse 13
पुत्रेषु भार्यां निक्षिप्य सर्वसङ्गविवर्जितः । इष्टांल्लोकानवाप्नोति न चेह जायते पुनः
પત્નીને પુત્રોના આશ્રયે સોંપી અને સર્વ આસક્તિઓનો ત્યાગ કરીને તે ઇચ્છિત લોકોને પ્રાપ્ત કરે છે; અને અહીં ફરી જન્મ લેતો નથી.
Verse 14
क्षत्रियस्तु स्थितो राज्ये पालयित्वा वसुंधराम् । शश्वद्धर्ममनाश्चैव प्राप्नोति परमां गतिम्
પરંતુ ક્ષત્રિય રાજ્યમાં સ્થિત રહી પૃથ્વીનું રક્ષણ-પાલન કરીને અને મનને સદા ધર્મમાં સ્થિર રાખીને પરમ ગતિને પ્રાપ્ત કરે છે.
Verse 15
वैश्यधर्मो न सन्देहः कृषिगोरक्षणे रतः । सत्यशौचसमोपेतो गच्छते स्वर्गमुत्तमम्
વૈશ્યનો ધર્મ નિઃસંદેહ કૃષિ અને ગો-રક્ષણમાં રત રહેવાનો; સત્ય અને શૌચથી યુક્ત થઈ તે ઉત્તમ સ્વર્ગને પામે છે.
Verse 16
न शूद्रस्य पृथग्धर्मो विहितः परमेष्ठिना । न मन्त्रो न च संस्कारो न विद्यापरिसेवनम्
શૂદ્ર માટે પરમેષ્ઠીએ અલગ ધર્મનું વિધાન કર્યું નથી; ન વેદમંત્રોચ્ચાર, ન વૈદિક સંસ્કાર, ન પવિત્ર વિદ્યાનું નિયમિત સેવન.
Verse 17
न शब्दविद्यासमयो देवताभ्यर्चनानि च । यथा जातेन सततं वर्तितव्यमहर्निशम्
ન શબ્દવિદ્યાના અનુશીલનનો અવસર, ન (વૈદિક રીતથી) દેવતાઓની અર્ચના; પરંતુ જે સ્થિતિમાં જન્મ થયો છે તે મુજબ દિવસ-રાત સતત વર્તવું જોઈએ.
Verse 18
स धर्मः सर्ववर्णानां पुरा सृष्टः स्वयम्भुवा । मन्त्रसंस्कारसम्पन्नास्त्रयो वर्णा द्विजातयः
સર્વ વર્ણો માટેનો તે ધર્મ પ્રાચીનકાળે સ્વયંભૂએ સ્થાપ્યો. મંત્ર અને સંસ્કારથી સંપન્ન ત્રણ વર્ણ ‘દ્વિજ’ કહેવાય છે.
Verse 19
तेषां मतमनादृत्य यदि वर्तेत कामतः । स मृतो जायते श्वा वै गतिरूर्ध्वा न विद्यते
તેમના નિયમને અવગણીને જે માત્ર ઇચ્છા મુજબ વર્તે છે, તે મરણ પછી નિશ્ચયે કૂતરારૂપે જન્મે છે; તેને ઊર્ધ્વગતિ નથી.
Verse 20
न तेषां प्रेषणं नित्यं तेषां मतमनुस्मरन् । यशोभागी स्वधर्मस्थः स्वर्गभागी स जायते
તેમની પાસે સતત આદેશ લેવાની જરૂર નથી; તેમની શિક્ષા સ્મરીને સ્વધર્મમાં સ્થિત રહેનાર યશ અને સ્વર્ગ—બન્નેનો ભાગી બને છે.
Verse 21
एवं गुणगणाकीर्णोऽवसद्विप्रः स भारत । हनस्वेति हनस्वेति शृणोति वाक्यमीदृशम्
હે ભારત! આ રીતે અનેક ગુણસમૂહોથી વ્યાકુલ થયેલો તે બ્રાહ્મણ ત્યાં જ રહે છે અને એવું વચન સાંભળે છે—‘મારો! મારો!’
Verse 22
ततो निरीक्षते चोर्ध्वमधश्चैव दिशो दश । वेपमानः स भीतश्च प्रस्खलंश्च पदे पदे
પછી તે ઉપર-નીચે તથા દસેય દિશાઓમાં જુએ છે. ભયથી કંપતો તે પગલે પગલે લથડે છે.
Verse 23
शृङ्खलायुधहस्तैश्च पाशैश्चैव सुदारुणैः । वेष्टितं महिषारूढं नरं पश्यति मन्मुखम्
તે પોતાના સમક્ષ મહિષ પર આરૂઢ એક પુરુષને જુએ છે; શૃંખલા અને શસ્ત્ર ધારણ કરેલા સેવકો તથા અતિ દારુણ પાશોથી તે સર્વત્ર ઘેરાયેલો છે।
Verse 24
कृष्णांजनचयप्रख्यं कृष्णाम्बरविभूषितम् । रक्ताक्षमायतभुजं सर्वलक्षणलक्षितम्
તે કાળા અંજનના ઢગલા જેવો શ્યામ છે, કાળા વસ્ત્રોથી વિભૂષિત; લાલ આંખોવાળો, લાંબા ભુજાવાળો અને સર્વ ભયંકર લક્ષણોથી ચિહ્નિત છે।
Verse 25
दृष्ट्वा तं तु समायान्तं निरीक्ष्यात्मानमात्मना । जपञ्जाप्यं च परमं शतरुद्रीयसंस्तवम्
તેને નજીક આવતો જોઈ બ્રાહ્મણે અંતરમાં પોતાને પોતે તપાસ્યો અને પરમ જપ્ય મંત્ર—રુદ્રના શતરુદ્રીય સ્તવ—નો જપ આરંભ્યો।
Verse 26
ततः प्रोवाच भगवान्यमः संयमनो महान् । शृणु वाक्यमतो ब्रह्मन्यमोऽहं सर्वजन्तुषु
પછી મહાન સંયમન સ્વરૂપ ભગવાન યમે કહ્યું—“હે બ્રાહ્મણ, મારું વચન સાંભળ; સર્વ જીવોમાં નિયંતાક યમ હું જ છું।”
Verse 27
संहरस्व महाभाग रुद्रजाप्यं सुदुर्भिदम् । येनाहं कालपाशैस्त्वां संयमामि गतव्यथः
“હે મહાભાગ, તે અતિ દુર્જેય રુદ્ર-જપને સંહરી લે; તેના કારણે તું વ્યથામુક્ત બને છે, અને હું કાળના પાશોથી તને સંયમિત કરું છું।”
Verse 28
तच्छ्रुत्वा निष्ठुरं वाक्यं यमस्य मुखनिर्गतम् । महाभयसमोपेतो ब्राह्मणः प्रपलायितः
યમના મુખમાંથી નીકળેલા તે કઠોર વચનો સાંભળી મહાભયથી વ્યાકુળ બ્રાહ્મણ ભાગી ગયો।
Verse 29
तस्य मार्गे गताः सर्वे यमेन सह किंकराः । तिष्ठ तिष्ठेति तं विप्रमूचुस्ते सोऽप्यधावत
તેના માર્ગે યમ સાથે બધા કિંકરો પાછળ ગયા; “ઊભો રહો, ઊભો રહો” એમ તેમણે બ્રાહ્મણને કહ્યું, છતાં તે દોડતો રહ્યો।
Verse 30
त्वरमाणः परिश्रान्तो हा हतोऽहं दुरात्मभिः । रक्ष रक्ष महादेव शरणागतवत्सल
ઝડપથી દોડતો થાકી ગયો અને રડ્યો—“હાય! દુષ્ટો મને મારી રહ્યા છે. રક્ષા કરો, રક્ષા કરો, હે મહાદેવ, શરણાગતવત્સલ!”
Verse 31
एवमुक्त्वापतद्भूमौ लिङ्गमालिङ्ग्य भारत । गतसत्त्वः स विप्रेन्द्रः समाश्रित्य सुरेश्वरम्
આવું કહી, હે ભારત, તે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ જમીન પર પડી ગયો; લિંગને આલિંગન કરીને, શક્તિ ક્ષીણ થઈ, તેણે સુરેશ્વરની શરણ લીધી।
Verse 32
तं दृष्ट्वा पतितं भूमौ देवदेवो महेश्वरः । को हनिष्यति माभैस्त्वं हुङ्कारमकरोत्तदा
તેને જમીન પર પડેલો જોઈ દેવોના દેવ મહેશ્વરે કહ્યું—“તને કોણ હાનિ કરશે? ડર ન કર,” અને તે ક્ષણે તેમણે ભયંકર હુંકાર કર્યો।
Verse 33
तेन ते किंकराः सर्वे यमेन सह भारत । हुङ्कारेण गताः सर्वे मेघा वातहता यथा
તે હુઙ્કારથી, હે ભારત, યમ સાથે તેના સર્વ કિંકરો પવનથી વિખેરાયેલા મેઘોની જેમ સર્વે દૂર હંકારી દેવાયા।
Verse 34
तदाप्रभृति तत्तीर्थं कोहनस्वेति विश्रुतम् । सर्वपापहरं पुण्यं सर्वतीर्थेष्वनुत्तमम्
ત્યાંથી તે તીર્થ ‘કોહનસ્વે’ નામે પ્રસિદ્ધ થયું। તે પરમ પુણ્યમય, સર્વ પાપહર અને સર્વ તીર્થોમાં અનुत્તમ છે।
Verse 35
तत्र तीर्थे तु यः स्नात्वा पूजयेत्परमेश्वरम् । अग्निष्टोमस्य यज्ञस्य फलमाप्नोत्यनुत्तमम्
જે તે તીર્થમાં સ્નાન કરીને પરમેશ્વરની પૂજા કરે છે, તે અગ્નિષ્ટોમ યજ્ઞનું અનुत્તમ ફળ પ્રાપ્ત કરે છે।
Verse 36
तत्र तीर्थे तु राजेन्द्र प्राणत्यागं करोति यः । न पश्यति यमं देवमित्येवं शङ्करोऽब्रवीत्
હે રાજેન્દ્ર, જે તે તીર્થમાં પ્રાણત્યાગ કરે છે, તે મૃત્યુદેવ યમને નથી જોતો—એવું શંકરે કહ્યું।
Verse 37
अग्निप्रवेशं यः कुर्याज्जले वा नृपसत्तम । अग्निलोके वसेत्तावद्यावत्कल्पशतत्रयम्
હે નૃપસત્તમ, જે અગ્નિમાં પ્રવેશ કરે અથવા જળમાં કૂદી પડે, તે ત્રણસો કલ્પ સુધી અગ્નિલોકમાં વસે છે।
Verse 38
एवं वरुणलोकेऽपि वसित्वा कालमीप्सितम् । इह लोकमनुप्राप्तो महाधनपतिर्भवेत्
આ રીતે વરુણલોકમાં ઇચ્છિત સમય સુધી નિવાસ કરીને, પછી આ લોકમાં પરત આવે તો મનુષ્ય મહાધનનો અધિપતિ બને છે।
Verse 122
। अध्याय
॥ અધ્યાય સમાપ્ત ॥