Adhyaya 34
આ અધ્યાયમાં માર્કંડેય નર્મદા-તટે મહાન આદિત્ય વિષે બીજી એક કથા યુધિષ્ઠિરને કહે છે. યુધિષ્ઠિર આશ્ચર્યથી પ્રતિભાવ આપે ત્યારે દેવને સર્વવ્યાપી અને સર્વ જીવોના તારક તરીકે વર્ણવવામાં આવે છે. કુલિક વંશનો એક બ્રાહ્મણ-ભક્ત કઠોર તીર્થવ્રત કરે છે—દીર્ઘ યાત્રા, અન્નત્યાગ અને અતિ અલ્પ જળ—ત્યારે દેવ સ્વપ્નમાં પ્રગટ થઈ વ્રતને મિત રાખવા કહે છે અને ચરાચર જગતમાં દૈવી તત્ત્વ વ્યાપ્ત છે એવો ઉપદેશ આપે છે. વર માંગવા કહ્યે પછી ભક્ત નર્મદાના ઉત્તર કાંઠે આદિત્યનું શાશ્વત સાન્નિધ્ય માગે છે; તેમજ દૂરથી પણ જે સ્મરણ કે પૂજન કરે તેમને કૃપા અને લાભ મળે, અને શારીરિક અશક્તિ ધરાવનારાઓ પર વિશેષ કરુણા થાય એવી પ્રાર્થના કરે છે. ત્યારબાદ તીર્થફળ-પ્રશંસા આવે છે—સ્નાન, અર્ઘ્યદાન વગેરે દ્વારા અગ્નિષ્ટોમ યજ્ઞ સમાન પુણ્ય; અને અંતકાળે ત્યાં કરેલા કર્મોથી અગ્નિલોક, વરુણલોક અથવા સ્વર્ગમાં દીર્ઘ સન્માન પ્રાપ્ત થાય છે. પ્રાતઃકાળે ભાસ્કરનું નિત્ય સ્મરણ જીવનજન્ય પાપોનો નાશ કરે છે એમ પણ કહેવામાં આવ્યું છે.
Shlokas
Verse 1
श्रीमार्कण्डेय उवाच । तत्रैव तु भवेदन्यदादित्यस्य महात्मनः । कीर्तयामि नरश्रेष्ठ यदि ते श्रवणे मतिः
શ્રી માર્કંડેય બોલ્યા—હે નરશ્રેષ્ઠ! એ જ પ્રદેશમાં મહાત્મા આદિત્ય (સૂર્ય) વિષે બીજો એક પવિત્ર પ્રસંગ છે. જો તારી બુદ્ધિ શ્રવણમાં હોય તો હું તેનું કીર્તન કરું છું.
Verse 2
युधिष्ठिर उवाच । एतदाश्चर्यमतुलं श्रुत्वा तव मुखोद्गतम् । विस्मयाद्धृष्टरोमाहं जातोऽस्मि मुनिसत्तम
યુધિષ્ઠિર બોલ્યા—હે મુનિસત્તમ! તમારા મુખમાંથી નીકળેલું આ અતુલ આશ્ચર્ય સાંભળી હું વિસ્મયથી રોમાંચિત થયો છું.
Verse 3
सहस्रकिरणो देवो हर्ता कर्ता निरञ्जनः । अवतारेण लोकानामुद्धर्ता नर्मदातटे
સહસ્ર કિરણોવાળા દેવ—નિર્મળ, નિરંજન, હર્તા અને કર્તા—નર્મદા તટે અવતાર લઈને લોકોના ઉદ્ધારક બન્યા.
Verse 4
पुरुषाकारो भगवानुताहो तपसः फलात् । कस्य गोत्रे समुत्पन्नः कस्य देवोऽभवद्वशी
ભગવાને પુરુષાકાર ધારણ કર્યો કે શું—અથવા તે તપસ્યાનું ફળ હતું? તે કયા ગોત્રમાં ઉત્પન્ન થયા, અને કોની ભક્તિવશ તે દેવ વશીભૂત થયો?
Verse 5
श्रीमार्कण्डेय उवाच । कुलिकान्वयसम्भूतो ब्राह्मणो भक्तिमाञ्छुचिः । ईक्ष्यामीति रविं तत्र तीर्थे यात्राकृतोद्यमः
શ્રી માર્કંડેયે કહ્યું—કુલિકા વંશમાં જન્મેલો, ભક્તિમાન અને શુચિ બ્રાહ્મણ ‘હું રવિ (સૂર્ય)નું દર્શન કરીશ’ એવો સંકલ્પ કરીને, તે તીર્થસ્થાને યાત્રા માટે ઉત્સાહપૂર્વક ઉદ્યત થયો।
Verse 6
योजनानां शतं साग्रं निराहारो गतोदकः । प्रस्थितो देवदेवेन स्वप्नान्ते वारितः किल
તે સો યોજનથી વધુ દૂર, નિરાહાર અને પાણી ખૂટેલું હોવા છતાં નીકળી પડ્યો; પરંતુ કહેવાય છે કે સ્વપ્નના અંતે દેવોના દેવએ તેને અટકાવી (માર્ગ ફેરવી) દીધો।
Verse 7
भोभो मुने महासत्त्व अलं ते व्रतमीदृशम् । सर्वं व्याप्य स्थितं पश्य स्थावरं जङ्गमं च माम्
હે મુને, મહાસત્ત્વ! આવું વ્રત હવે પૂરતું. મને જો—હું સર્વત્ર વ્યાપીને સ્થિત છું; સ્થાવર અને જંગમ—બન્નેમાં હું જ છું।
Verse 8
तपाम्यहं ततो वर्षं निगृह्णाम्युत्सृजामि च । न मृ तं चैव मृत्युं च यः पश्यति स पश्यति
હું જ તાપરૂપે પ્રજ્વલિત થાઉં છું, પછી વર્ષારૂપ બની જાઉં છું; હું જ તેને રોકું છું અને છોડું પણ છું. જે મને જુએ છે તે જ સાચે જુએ છે—તે મૃતને અને મૃત્યુને અલગ નથી જોતો।
Verse 9
वरं वरय भद्रं त्वमात्मनो यस्तवेप्सितम्
તારું કલ્યાણ થાઓ—તને જે ઇચ્છિત હોય તે વર માગ।
Verse 10
ब्राह्मण उवाच । यदि तुष्टोऽसि मे देव देयो यदि वरो मम । उत्तरे नर्मदाकूले सदा संनिहितो भव
બ્રાહ્મણે કહ્યું—હે દેવ! જો તમે મારા પર પ્રસન્ન હો અને જો મને વર આપવો હોય, તો નર્મદાના ઉત્તર કાંઠે સદા સન્નિહિત રહો।
Verse 11
ये भक्त्या परया देव योजनानां शते स्थिताः । स्मरिष्यन्ति जितात्मानस्तेषां त्वं वरदो भव
હે દેવ! જે શત યોજન દૂર રહે છે, તેઓ પણ પરમ ભક્તિથી—જિતાત્મા બની—તમારું સ્મરણ કરે તો તમે તેમના માટે વરદાતા બનો।
Verse 12
कुब्जान्धबधिरा मूका ये केचिद्विकलेन्द्रियाः । तव पादौ नमस्यन्ति तेषां त्वं वरदो भव
કૂબડા, અંધ, બહેરા, મૂંગા અથવા કોઈપણ રીતે ઇન્દ્રિયવિકલ—જો તમારા ચરણોને નમસ્કાર કરે, તો તમે તેમના માટે વરદાતા બનો।
Verse 13
शीर्णघ्राणा गतधियो ह्यस्थिचर्मावशेषिताः । तेषां त्वं करुणां देव अचिरेण कुरुष्व ह
જેઓની ઘ્રાણશક્તિ ક્ષીણ થઈ ગઈ છે, જેમની બુદ્ધિ લોપ પામી છે, જે અસ્થિ-ચર્મમાત્ર રહી ગયા છે—હે દેવ! તેમના પર અચિરેથી કરુણા કરો।
Verse 14
येऽपि त्वां नर्मदातोये स्नात्वा तत्र दिने दिने । अर्चयन्ति जगन्नाथ तेषां त्वं वरदो भव
જે નર્મદાના જળમાં દરરોજ સ્નાન કરીને ત્યાં જ તમારી પૂજા કરે છે—હે જગન્નાથ! તમે તેમના માટે વરદાતા બનો।
Verse 15
प्रभाते ये स्तविष्यन्ति स्तवैर्वैदिकलौकिकैः । अभिप्रेतं वरं देव तेषां त्वं दद भोच्युत
જે પ્રાતઃકાળે વૈદિક તથા લોકિક સ્તોત્રોથી તમારી સ્તુતિ કરે છે, હે દેવ અચ્યુત, તેમને ઇચ્છિત વરદાન આપો।
Verse 16
तवाग्रे वपनं देव कारयन्ति नरा भुवि । स्वामिंस्तेषां वरो देय एष मे परमो वरः
હે દેવ! પૃથ્વી પર જે મનુષ્યો તમારા સમક્ષ વપન (મુંડન) કરાવે છે, હે સ્વામી, તેમને વરદાન મળવું જોઈએ—આ જ મારો પરમ વર છે।
Verse 17
एवमस्त्विति तं चोक्त्वा मुनिं करुणया पुनः । शतभागेन राजेन्द्र स्थित्वा चादर्शनं गतः
“એવમસ્તુ” એમ કહી, કરુણાથી તે મુનિને ફરી સંબોધીને, હે રાજેન્દ્ર, તે માત્ર શતભાગ સમય ત્યાં રહી પછી અદૃશ્ય થઈ ગયો।
Verse 18
तत्र तीर्थे नरो भक्त्या गत्वा स्नानं समाचरेत् । तर्पयेत्पितृदेवांश्च सोऽग्निष्टोमफलं लभेत्
તે તીર્થમાં મનુષ્ય ભક્તિપૂર્વક જઈ સ્નાન કરે અને પિતૃઓ તથા દેવતાઓને તર્પણ કરે; તે અગ્નિષ્ટોમ યજ્ઞનું ફળ પામે છે।
Verse 19
अग्निप्रवेशं यः कुर्यात्तस्मिंस्तीर्थे नराधिप । द्योतयन्वै दिशः सर्वा अग्निलोकं स गच्छति
હે નરાધિપ! જે તે તીર્થમાં અગ્નિપ્રવેશ કરે છે, તે સર્વ દિશાઓને પ્રકાશિત કરતો અગ્નિલોકમાં જાય છે।
Verse 20
यस्तत्तीर्थं समासाद्य त्यजतीह कलेवरम् । स गतो वारुणं लोकमित्येवं शङ्करोऽब्रवीत्
જે તે તીર્થને પ્રાપ્ત કરીને ત્યાં જ દેહત્યાગ કરે છે, તે વરુણલોકને જાય છે—એવું શંકરે કહ્યું.
Verse 21
तत्र तीर्थे तु यः कश्चित्संन्यासेन तनुं त्यजेत् । षष्टिवर्षसहस्राणि स्वर्गलोके महीयते
તે તીર્થમાં જે કોઈ સંન્યાસ ધારણ કરીને દેહત્યાગ કરે, તે સ્વર્ગલોકમાં સાઠ હજાર વર્ષો સુધી મહિમાવંત ગણાય છે.
Verse 22
अप्सरोगणसंकीर्णे दिव्यशब्दानुनादिते । उषित्वायाति मर्त्ये वै वेदवेदाङ्गविद्भवेत्
અપ્સરાઓના સમૂહોથી ભરેલા અને દિવ્ય નાદથી ગુંજતા ત્યાં નિવાસ કરીને, તે ફરી મર્ત્યલોકમાં આવે છે અને વેદ તથા વેદાંગોનો જ્ઞાતા બને છે.
Verse 23
व्याधिशोकविनिर्मुक्तो धनकोटिपतिर्भवेत् । पुत्रदारसमोपेतो जीवेच्च शरदः शतम्
તે વ્યાધિ અને શોકથી મુક્ત થઈ કરોડો ધનનો સ્વામી બને છે; પુત્ર અને પત્ની સહિત સો શરદ્ (સો વર્ષ) જીવે છે.
Verse 24
प्रातरुत्थाय यस्तत्र स्मरते भास्करं तदा । आजन्मजनितात्पापान्मुच्यते नात्र संशयः
જે ત્યાં પ્રાતઃ ઉઠીને ત્યારે ભાસ્કર (સૂર્ય)નું સ્મરણ કરે છે, તે જન્મથી સંચિત પાપોથી મુક્ત થાય છે—એમાં શંકા નથી.
Verse 34
। अध्याय
ઇતિ અધ્યાય।