Adhyaya 103

Verse 1

श्रीमार्कण्डेय उवाच । ततो गच्छेन्महीपाल एरण्डीसङ्गमं परम् । यच्छ्रुतं वै मया राजञ्छिवस्य वदतः पुरा

શ્રીમાર્કંડેય બોલ્યા—હે રાજન, ત્યાર પછી રાજાએ પરમ એરણ્ડી-સંગમમાં જવું જોઈએ; શિવે પૂર્વે જે કહ્યું તે મેં સાંભળ્યું હતું, તે જ હું તને કહું છું.

Verse 2

एतदेव पुरा प्रश्नं गौर्या पृष्टस्तु शङ्करः । प्रोवाच नृपशार्दूल गुह्याद्गुह्यतरं शुभम्

આ જ પ્રશ્ન પૂર્વે ગૌરીએ શંકરને પૂછ્યો હતો; અને હે નૃપશાર્દૂલ, તેમણે ગુપ્તથી પણ વધુ ગુપ્ત, શુભ રહસ્ય પ્રગટ કર્યું.

Verse 3

ईश्वर उवाच । शृणु देवि परं गुह्यं नाख्यातं कस्यचिन्मया । रेवायाश्चोत्तरे कूले तीर्थं परमशोभनम् । भ्रूणहत्याहरं देवि कामदं पुत्रवर्धनम्

ઈશ્વરે કહ્યું—હે દેવી, સાંભળો પરમ ગુપ્ત વાત, જે મેં કોઈને કહી નથી। રેવા નદીના ઉત્તર કાંઠે પરમ શોભન તીર્થ છે; હે દેવી, તે ભ્રૂણહત્યાનું પાપ હરે, ઇચ્છિત ફળ આપે અને સંતાનવૃદ્ધિ કરે છે.

Verse 4

पार्वत्युवाच । कथयस्व महादेव तीर्थं परमशोभनम् । भ्रूणहत्याहरं कस्मात्कामदं स्वर्गदर्शनम्

પાર્વતીએ કહ્યું—હે મહાદેવ, તે પરમ શોભન તીર્થનું વર્ણન કરો; તે ભ્રૂણહત્યાનું પાપ કેમ હરે છે, ઇચ્છા કેમ આપે છે અને સ્વર્ગદર્શન કેમ કરાવે છે?

Verse 5

ईश्वर उवाच । अत्रिर्नाम महादेवि मानसो ब्रह्मणः सुतः । अग्निहोत्ररतो नित्यं देवतातिथिपूजकः

ઈશ્વરે કહ્યું—હે મહાદેવી! અત્રિ નામના મહર્ષિ બ્રહ્માના માનસપુત્ર હતા. તેઓ નિત્ય અગ્નિહોત્રમાં રત રહેતા અને દેવતાઓ તથા અતિથિઓનું સતત પૂજન કરતા।

Verse 6

सोमसंस्थाश्च सप्तैव कृता विप्रेण पार्वति । अनसूयेति विख्याता भार्या तस्य गुणान्विता

હે પાર્વતી! તે વિપ્રે સાતેય સોમસંસ્થાઓ (સોમયજ્ઞો) સંપન્ન કર્યા. તેની પત્ની ‘અનસૂયા’ નામે વિખ્યાત હતી અને ગુણોથી સમૃદ્ધ હતી।

Verse 7

पतिव्रता पतिप्राणा पत्युः कार्यहिते रता । एवं याति ततः काले न पुत्रा न च पुत्रिका

તે પતિવ્રતા હતી, પતિને જ પ્રાણ માનતી અને પતિના કાર્યહિતમાં રત રહેતી. છતાં સમય વીતવા છતાં તેમને ન પુત્ર થયો, ન પુત્રી।

Verse 8

अपराह्णे महादेवि सुखासीनौ तु सुन्दरि । वदन्तौ सुखदुःखानि पूर्ववृत्तानि यानि च

અપરાહ્ને, હે મહાદેવી, હે સુન્દરી! તે બંને સુખથી બેઠા હતા અને પરસ્પર સુખ-દુઃખ તથા પૂર્વે બનેલા પ્રસંગોની વાતો કરતા હતા।

Verse 9

अत्रिरुवाच । सौम्ये शुभे प्रिये कान्ते चारुसर्वाङ्गसुन्दरि । विद्याविनयसम्पन्ने पद्मपत्रनिभेक्षणे

અત્રિએ કહ્યું—હે સૌમ્યે! હે શુભે! હે પ્રિય કાંતે! હે ચારુ સર્વાંગસુંદરી! વિદ્યાવિનયથી સંપન્ન, કમળપત્ર સમાન નેત્રવાળી!

Verse 10

पूर्णचन्द्रनिभाकारे पृथुश्रोणिभरालसे । न त्वया सदृशी नारी त्रैलोक्ये सचराचरे

હે સુન્દરી! તારો રૂપ પૂર્ણચંદ્ર સમાન છે; વિશાળ નિતંબોની મનોહર ગાંભીર્યથી યુક્ત. ચરાચર સહિત ત્રિલોકમાં તારા સમી કોઈ સ્ત્રી નથી.

Verse 11

रतिपुत्रफला नारी पठ्यते वेदवादिभिः । पुत्रहीनस्य यत्सौख्यं तत्सौख्यं मम सुन्दरि

વેદવાદીઓ કહે છે કે સ્ત્રી રતિ અને પુત્ર—બન્નેના ફળ આપનારી છે. હે સુન્દરી! પુત્રહીનને જે સુખ મળે, તે જ સુખ મને છે.

Verse 12

यथाहं न तथा पुत्रः समर्थः सर्वकर्मसु । पुन्नामनरकाद्भद्रे जातमात्रेण सुन्दरि

હું જેમ છું તેમ પુત્ર સર્વ કર્મોમાં સમર્થ હોય જ એવું નથી; પરંતુ હે ભદ્રે, હે સુન્દરી! માત્ર જન્મથી જ તે ‘પુન્નામ’ નરકમાંથી (પિતાને) ઉગારશે.

Verse 13

पतन्तं रक्षयेद्देवि महापातकिनं यदि । महाघोरे गता वापि दुष्टकर्मपितामहाः

હે દેવી! જો (પુત્ર) પડતા મહાપાતકીને પણ રક્ષી શકે, તો દુષ્ટકર્મ કરનાર પિતામહો પણ—મહાઘોર સ્થિતિમાં ગયા હોય તોય—ઉદ્ધરાઈ શકે.

Verse 14

तद्धरन्ति सुपुत्राश्च वैतरण्यां गतानपि । पुत्रेण लोकाञ्जयति पौत्रेण परमा गतिः

તે ભાર સుపુત્રો હરી લે છે—વૈતરણીએ ગયેલાઓનો પણ. પુત્રથી લોકજય થાય છે; પૌત્રથી પરમ ગતિ પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 15

अथ पुत्रस्य पौत्रेण प्रगच्छेद्ब्रह्म शाश्वतम् । नास्ति पुत्रसमो बन्धुरिह लोके परत्र च

પછી પુત્રના પૌત્ર દ્વારા મનુષ્ય શાશ્વત બ્રહ્મ ગતિ પામે છે. આ લોક અને પરલોકમાં પુત્ર સમાન કોઈ બંધુ નથી.

Verse 16

अहश्च मध्यरात्रे च चिन्तयानस्य सर्वदा । शुष्यन्ति मम गात्राणि ग्रीष्मे नद्युदकं यथा

દિવસ અને મધ્યરાત્રિએ પણ નિરંતર ચિંતા કરતા મારા અંગો ગ્રીષ્મ ઋતુમાં નદીના જળની જેમ સુકાઈ રહ્યા છે.

Verse 17

अनसूयोवाच । यत्त्वया शोचितं विप्र तत्सर्वं शोचयाम्यहम् । तवोद्वेगकरं यच्च तन्मे दहति चेतसि

અનસૂયા બોલ્યાં: 'હે વિપ્ર! જે બાબતનો તમે શોક કરો છો, તે સર્વનો હું પણ શોક કરું છું. જે તમને ઉદ્વેગ પમાડે છે, તે મારા ચિત્તને પણ બાળે છે.'

Verse 18

येन पुत्रा भविष्यन्ति आयुष्मन्तो गुणान्विताः । तत्कार्यं च समीक्षस्व येन तुष्येत्प्रजापतिः

જેનાથી આયુષ્યમાન અને ગુણવાન પુત્રો પ્રાપ્ત થાય, તે કાર્યનો વિચાર કરો; અને જેનાથી પ્રજાપતિ પ્રસન્ન થાય તે જુઓ.

Verse 19

अत्रिरुवाच । तपस्तप्तं मया भद्रे जातमात्रेण दुष्करम् । व्रतोपवासनियमैः शाकाहारेण सुन्दरि

અત્રિ બોલ્યા: 'હે ભદ્રે! મેં જન્મતાની સાથે જ અત્યંત દુષ્કર તપ કર્યું છે. હે સુંદરી! વ્રત, ઉપવાસ, નિયમો અને શાકાહાર દ્વારા મેં આ તપ આચર્યું છે.'

Verse 20

क्षीणदेहस्तु तिष्ठामि ह्यशक्तोऽहं महाव्रते । तेन शोचामि चात्मानं रहस्यं कथितं मया

દેહ ક્ષીણ થયો છતાં હું ઊભો છું; આ મહાવ્રતમાં હું અશક્ત છું. તેથી હું પોતાને લઈને શોક કરું છું—આ રહસ્ય મેં તને કહ્યું છે.

Verse 21

अनसूयोवाच । भर्तुः पतिव्रता नारी रतिपुत्रविवर्धिनी । त्रिवर्गसाधना सा च श्लाघ्या च विदुषां जने

અનસૂયા બોલ્યાં—જે નારી પતિભક્તિમાં સ્થિત પતિવ્રતા છે, જે દાંપત્યસૌહાર્દ્ય અને પુત્રસંતાનનું પોષણ કરે છે, તે ધર્મ-અર્થ-કામ એવા ત્રિવર્ગની સાધિકા છે અને વિદ્વજનોમાં પ્રશંસનીય છે.

Verse 22

जपस्तपस्तीर्थयात्रा मृडेज्यामन्त्रसाधनम् । देवताराधनं चैव स्त्रीशूद्रपतनानि षट्

જપ, તપ, તીર્થયાત્રા, મૃડ (રુદ્ર)ની પૂજા, મંત્રસાધના અને દેવતારાધન—આ છ કર્મો અહીં સ્ત્રીઓ અને શૂદ્રો માટે પતનકારક કહેવાયા છે.

Verse 23

ईदृशं तु महादोषं स्त्रीणां तु व्रतसाधने । वदन्ति मुनयः सर्वे यथोक्तं वेदभाषितम्

સ્ત્રીઓના વ્રતસાધનમાં આવો મહાદોષ કહેવાયો છે; વેદવચન મુજબ સર્વ મુનિઓ તેમ જ કહે છે.

Verse 24

अनुज्ञाता त्वया ब्रह्मंस्तपस्तप्स्यामि दुष्करम् । पुत्रार्थित्वं समुद्दिश्य तोषयामि सुरोत्तमान्

હે બ્રાહ્મણ! તમારી અનુમતિથી હું દુષ્કર તપ કરીશ. પુત્રપ્રાપ્તિની ઇચ્છાથી હું દેવોમાં શ્રેષ્ઠોને પ્રસન્ન કરીશ.

Verse 25

अत्रिरुवाच । साधु साधु महाप्राज्ञे मम संतोषकारिणि । आज्ञाता त्वं मया भद्रे पुत्रार्थं तप आश्रय

અત્રિએ કહ્યું— સાધુ, સાધુ, હે મહાપ્રાજ્ઞે, મારા હૃદયને સંતોષ આપનારિ। હે ભદ્રે, મારી આજ્ઞાથી પુત્રાર્થ તપનો આશ્રય લે।

Verse 26

देवतानां मनुष्याणां पित्ःणामनृणो भवे । न भार्यासदृशो बन्धुस्त्रिषु लोकेषु विद्यते

આવા ધર્માચરણથી મનુષ્ય દેવો, મનુષ્યો અને પિતૃઓના ઋણથી મુક્ત થાય છે; કારણ કે ત્રિલોકમાં પત્ની સમો કોઈ બંધુ નથી।

Verse 27

तेन देवाः प्रशंसन्ति न भार्यासदृशं सुखम् । सन्मुखे मन्मुखाः पुत्राः विलोमे तु पराङ्मुखाः

એથી દેવો પ્રશંસા કરે છે— પત્ની સમો સુખ નથી. અનુકૂળ સમયે પુત્રો સામે રહી અનુગામી બને છે; પ્રતિકૂળ સમયે તેઓ વિમુખ થાય છે।

Verse 28

तेन भार्यां प्रशंसन्ति सदेवासुरमानुषाः । महाव्रते महाप्राज्ञे सत्त्ववति शुभेक्षणे

એથી દેવો, અસુરો અને મનુષ્યો સૌ પત્નીધર્મની પ્રશંસા કરે છે— હે મહાવ્રતે, મહાપ્રાજ્ઞે, સત્ત્વવતી, શુભેક્ષણે।

Verse 29

तपस्तपस्व शीघ्रं त्वं पुत्रार्थं तु ममाज्ञया । एतद्वाक्यावसाने तु साष्टाङ्गं प्रणताब्रवीत्

મારી આજ્ઞાથી તું શીઘ્ર પુત્રાર્થ તપ કર. આ વચન પૂર્ણ થતાં જ તેણીએ અષ્ટાંગ પ્રણામ કર્યો અને પછી બોલી.

Verse 30

त्वत्प्रसादेन विप्रेन्द्र सर्वान्कामानवाप्नुयाम् । हंसलीलागतिः सा च मृगाक्षी वरवर्णिनी

હે વિપ્રેન્દ્ર! આપના પ્રસાદથી હું સર્વ કામનાઓ પ્રાપ્ત કરું. તે હંસ જેવી ક્રીડામય ગતિ ધરાવતી, મૃગનયની અને ઉત્તમ વર્ણવાળી હતી.

Verse 31

नियमस्था ततो भूत्वा सम्प्राप्ता नर्मदां नदीम् । शिवस्वेदोद्भवां देवीं सर्वपापप्रणाशनीम्

પછી નિયમમાં સ્થિત થઈ તે નર્મદા નદી પાસે પહોંચી—શિવના સ્વેદમાંથી ઉદ્ભવેલી દેવી, સર્વ પાપોનો નાશ કરનારી.

Verse 32

यस्या दर्शनमात्रेण नश्यते पापसञ्चयः । स्नानमात्रेण वै यस्या अश्वमेधफलं लभेत्

જેનાં માત્ર દર્શનથી પાપસંચય નાશ પામે છે; અને જેમાં માત્ર સ્નાનથી અશ્વમેધ યજ્ઞનું ફળ પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 33

ये पिबन्ति महादेवि श्रद्दधानाः पयः शुभम् । सोमपानेन तत्तुल्यं नात्र कार्या विचारणा

હે મહાદેવી! જે શ્રદ્ધાથી તેના શુભ જળનું પાન કરે છે, તે સોમપાન સમાન છે; અહીં શંકા કે વિચાર કરવાની જરૂર નથી.

Verse 34

ये स्मरन्ति दिवा रात्रौ योजनानां शतैरपि । मुच्यन्ते सर्वपापेभ्यो रुद्रलोकं प्रयान्ति ते

જે લોકો દિવસ-રાત, સૈકડો યોજન દૂર હોવા છતાં, તેનું સ્મરણ કરે છે—તે સર્વ પાપોથી મુક્ત થઈ રુદ્રલોકને પામે છે.

Verse 35

नर्मदायाः समीपे तु तावुभौ योजनद्वये । न पश्यन्ति यमं तत्र ये मृता वरवर्णिनि

નર્મદાની નજીક બંને બાજુ બે યોજનાની સીમામાં, હે સુવર્ણવર્ણિની, ત્યાં જે મરે છે તેઓ યમને નથી જોતા।

Verse 36

ततस्तदुत्तरे कूले एरण्ड्याः सङ्गमे शुभे । नियमस्था विशालाक्षी शाकाहारेण सुन्दरि

પછી નર્મદાના ઉત્તર કાંઠે એરણ્ડી સાથેના શુભ સંગમે, હે વિશાળનેત્રા સુન્દરી, તે નિયમોમાં સ્થિર રહી શાકાહારથી જીવન જીવતી રહી।

Verse 37

तोषयन्ती त्रींश्च देवाञ्छुभैः स्तोत्रैर्व्रतैस्तथा । ग्रीष्मेषु च महादेवि पञ्चाग्निं साधयेत्ततः

શુભ સ્તોત્રો અને વ્રતો દ્વારા ત્રિંશ દેવોને પ્રસન્ન કરતી, હે મહાદેવી, તે ઉનાળામાં પંચાગ્નિ તપનું સાધન કરતી હતી।

Verse 38

वर्षाकाले चार्द्रवासाश्चरेच्चान्द्रायणानि च । हेमन्ते तु ततः प्राप्ते तोयमध्ये वसेत्सदा

વર્ષાકાળમાં તે ભીંજાયેલા વસ્ત્રો ધારણ કરીને ચાન્દ્રાયણ વ્રતો કરતી; અને હેમંત આવતાં સદા જળમધ્યે નિવાસ કરતી।

Verse 39

प्रातःस्नानं ततः सन्ध्यां कुर्याद्देवर्षितर्पणम् । देवानामर्चनं कृत्वा होमं कुर्याद्यथाविधि

તે પ્રાતઃ સ્નાન કરતી; પછી સંધ્યાવંદન અને દેવ-ઋષિ તર્પણ કરતી. દેવોનું અર્ચન કરીને યથાવિધિ હોમ કરતી હતી।

Verse 40

यजते वैष्णवांल्लोकान् स्नानजाप्यहुतेन च । एवं वर्षशते प्राप्ते रुद्रविष्णुपितामहाः

સ્નાન, જપ અને હોમ-આહુતિથી તે વૈષ્ણવ લોકોની આરાધના કરીને તે લોકોને પ્રાપ્ત કરે છે. આ રીતે સો વર્ષ પૂર્ણ થતાં રુદ્ર, વિષ્ણુ અને પિતામહ (બ્રહ્મા) ત્યાં પ્રગટ થયા.

Verse 41

सम्प्राप्ता द्विजरूपैस्तु एरण्ड्याः सङ्गमे प्रिये । पुरतः संस्थितास्तस्या वेदमभ्युद्धरन्ति च

હે પ્રિયે, તેઓ દ્વિજરૂપ ધારણ કરીને એરણ્ડીના સંગમે આવ્યા. તેના સમક્ષ ઊભા રહી તેમણે વેદનું મહિમા-પ્રકાશન કર્યું.

Verse 42

अनसूया जपं त्यक्त्वा निरीक्ष्य तान्मुहुर्मुहुः । उत्थिता सा विशालाक्षी अर्घं दत्त्वा यथाविधि

અનસૂયાએ જપ છોડીને તેમને વારંવાર નિહાળ્યા. પછી તે વિશાલનેત્રા ઊભી થઈ અને વિધિપૂર્વક અર્ઘ્ય અર્પણ કર્યું.

Verse 43

अद्य मे सफलं जन्म अद्य मे सफलं तपः । दर्शनेन तु विप्राणां सर्वपापैः प्रमुच्यते

આજે મારું જન્મ સફળ થયું, આજે મારું તપ સફળ થયું. પવિત્ર વિપ્રોના દર્શનમાત્રથી સર્વ પાપોથી મુક્તિ મળે છે.

Verse 44

प्रदक्षिणं ततः कृत्वा साष्टाङ्गं प्रणताब्रवीत् । कन्दमूलफलं शाकं नीवारानपि पावनान् । प्रयच्छाम्यहमद्यैव मुनीनां भावितात्मनाम्

પછી પ્રદક્ષિણા કરીને તેણે સાષ્ટાંગ પ્રણામ કર્યો અને કહ્યું—“આજેજ હું ભાવિતાત્મા મુનિઓને કંદમૂળ, ફળ, શાક અને પાવન નીવાર (વન્ય ધાન્ય) અર્પણ કરીશ.”

Verse 45

विप्रा ऊचुः । तपसा तु विचित्रेण तपःसत्येन सुव्रते । तृप्ताः स्म सर्वकामैस्तु सुव्रते तव दर्शनात्

વિપ્રોએ કહ્યું—હે સુવ્રતે! તારા અદ્ભુત તપ અને તપઃસત્યથી અમે સર્વ કામનાઓમાં તૃપ્ત થયા છીએ; માત્ર તારા દર્શનથી જ।

Verse 46

अस्माकं कौतुकं जातं तापसेन व्रतेन यत् । स्वर्गमोक्षसुतस्यार्थे तपस्तपसि दुष्करम्

તારા આ તાપસી વ્રત વિષે અમને કૌતુક થયું છે; સ્વર્ગ, મોક્ષ અને પુત્રપ્રાપ્તિ માટે તું દુષ્કર તપ પર તપ આચરે છે।

Verse 47

अनसूयोवाच । तपसा सिध्यते स्वर्गस्तपसा परमा गतिः । तपसा चार्थकामौ च तपसा गुणवान्सुतः । तप एव च मे विप्राः सर्वकामफलप्रदम्

અનસૂયા બોલી—તપથી સ્વર્ગ સિદ્ધ થાય છે, તપથી પરમ ગતિ મળે છે; તપથી અર્થ અને કામ પણ પ્રાપ્ત થાય છે, તપથી ગુણવાન પુત્ર મળે છે. હે વિપ્રો! તપ જ મને સર્વ કામનાઓનું ફળ આપનાર છે।

Verse 48

विप्रा ऊचुः । तन्वी श्यामा विशालाक्षी स्निग्धाङ्गी रूपसंयुता । हंसलीलागतिगमा त्वं च सर्वाङ्गसुन्दरी

વિપ્રોએ કહ્યું—તું તન્વી, શ્યામવર્ણી, વિશાલાક્ષી, સ્નિગ્ધ અંગોવાળી અને રૂપસંપન્ન છે; તારી ચાલ હંસની લીલાગતિ જેવી છે, અને તું સર્વાંગસુંદરી છે।

Verse 49

किं च ते तपसा कार्यमात्मानं शोच्यसे कथम्

અને તને તપ કરવાની શું જરૂર છે? તું પોતાના માટે શા માટે શોક કરે છે?

Verse 50

अनसूयोवाच । यदि रुद्रश्च विष्णुश्च स्वयं साक्षात्पितामहः । गूढरूपधराः सर्वे तच्चिह्नमुपलक्षये

અનસૂયા બોલ્યા—જો તમે રુદ્ર અને વિષ્ણુ, અને સ્વયં સાક્ષાત્ પિતામહ (બ્રહ્મા) પણ હો, અને સર્વે ગૂઢરૂપ ધારણ કરેલા હો, તો હું તે તત્ત્વનું ચિહ્ન ઓળખું છું।

Verse 51

तस्या वाक्यावसाने तु स्वरूपं दर्शयन्ति ते । स्वस्वरूपैः स्थिता देवाः सूर्यकोटिसमप्रभाः

તેણાં વચનો પૂર્ણ થતાં જ તેમણે પોતપોતાનું સ્વરૂપ દર્શાવ્યું। દેવતાઓ પોતાના દિવ્ય સ્વરૂપોમાં સ્થિત થયા અને કરોડો સૂર્ય સમાન તેજસ્વી બન્યા।

Verse 52

चतुर्भुजो महादेवि शङ्खचक्रगदाधरः । अतसीपुष्पवर्णस्तु पीतवासा जनार्दनः

હે મહાદેવી! જનાર્દન ચતુર્ભુજ રૂપે પ્રગટ થયા—શંખ, ચક્ર અને ગદા ધારણ કરીને; તેમનો વર્ણ અતસી પુષ્પ સમાન હતો અને તેઓ પીતવસ્ત્ર ધારણ કરેલા હતા।

Verse 53

गरुत्मान्वाहनं यस्य श्रिया च सहितो हरिः । प्रसन्नवदनः श्रीमान्स्वयंरूपो व्यवस्थितः

જેનુ વાહન ગરુડ છે તે હરિ, શ્રી સાથે, પ્રસન્ન મુખવાળા, શ્રીસમ્પન્ન થઈ, પોતાના પ્રગટ સ્વરૂપમાં ત્યાં સ્થિત હતા।

Verse 54

पीतवासा महादेवि चतुर्वदनपङ्कजः । हंसोपरि समारूढो ह्यक्षमालाकरोद्यतः

હે મહાદેવી! પીતવસ્ત્રધારી બ્રહ્મા—ચતુર્મુખ, કમળ સમાન મુખવાળા—હંસ પર આરૂઢ થઈ પ્રગટ થયા; તેમના હાથમાં અક્ષમાળા ઉંચે ધારણ હતી।

Verse 55

आगतो नर्मदातीरे ब्रह्मा लोकपितामहः । योऽसौ सर्वजगद्व्यापी स्वयं साक्षान्महेश्वरः

નર્મદા-તીરે લોકપિતામહ બ્રહ્મા આવ્યા; અને જે સર્વ જગતમાં વ્યાપી છે તે સాక్షાત્ મહેશ્વર સ્વયં પ્રગટ થયા।

Verse 56

वृषभं तु समारूढो दशबाहुसमन्वितः । भस्माङ्गरागशोभाढ्यः पञ्चवक्त्रस्त्रिलोचनः

વૃષભ પર આરૂઢ, દશબાહુસમન્વિત, અંગો પર ભસ્મની શોભાથી વિભૂષિત—પંચવક્ત્ર ત્રિલોચન પ્રભુ પ્રગટ થયા।

Verse 57

जटामुकुटसंयुक्तः कृतचन्द्रार्द्धशेखरः । एवंरूपधरो देवः सर्वव्यापी महेश्वरः

જટામુકુટથી યુક્ત, અર્ધચંદ્રને શિરોમણિરૂપે ધારણ કરનાર—એવા સ્વરૂપે સર્વવ્યાપી દેવ મહેશ્વર સ્થિત રહ્યા।

Verse 58

अनसूया निरीक्ष्यैतद्देवानां दर्शनं परम् । वेपमाना ततः साध्वी सुरान्दृष्ट्वा मुहुर्मुहुः

દેવતાઓના આ પરમ દર્શનને જોઈ સાધ્વી અનુસૂયા કંપવા લાગી અને દેવોને વારંવાર નિહાળવા લાગી।

Verse 59

अनसूयोवाच । किं व्यापारस्वरूपास्तु विष्णुरुद्रपितामहाः । एतद्वै श्रोतुमिच्छामि ह्यशेषं कथयन्तु मे

અનસૂયા બોલ્યાં—વિષ્ણુ, રુદ્ર અને પિતામહ (બ્રહ્મા) ના કાર્ય-સ્વરૂપ શું છે? હું આ બધું સંપૂર્ણ સાંભળવા ઇચ્છું છું; કશુંય છોડ્યા વિના કહો।

Verse 60

ब्रह्मोवाच । प्रावृट्कालो ह्यहं ब्रह्मा आपश्चैव प्रकीर्तिताः । मेघरूपो ह्यहं प्रोक्तो वर्षयामि च भूतले

બ્રહ્માએ કહ્યું—હું પ્રાવૃટ્ (વર્ષાઋતુ) છું અને જળરૂપે પણ હું જ પ્રકીર્તિત છું. હું મેઘરૂપ કહેવાયો છું અને ભૂતલ પર વરસાદ વરસાવું છું.

Verse 61

अहं सर्वाणि बीजानि प्राक्सन्ध्यासूदिते रवौ । एतद्वै कारणं सर्वं रहस्यं कथितं परम्

પ્રાતઃસંધ્યાએ સૂર્ય ઉદિત થાય ત્યારે હું જ સર્વ બીજ છું. આ જ સર્વનું કારણ છે; આ પરમ રહસ્ય કહેલું છે.

Verse 62

विष्णुरुवाच । हेमन्तश्च भवेद्विष्णुर्विश्वरूपं चराचरम् । पालनाय जगत्सर्वं विष्णोर्माहात्म्यमुत्तमम्

વિષ્ણુએ કહ્યું—હેમંત ઋતુમાં હું વિષ્ણુ ચરાચર સર્વમાં વ્યાપક વિશ્વરૂપ થાઉં છું. સમગ્ર જગતના પાલનાર્થે આ વિષ્ણુનું ઉત્તમ મહાત્મ્ય છે.

Verse 63

रुद्र उवाच । ग्रीष्मकालो ह्यहं प्रोक्तः सर्वभूतक्षयंकरः । कर्षयामि जगत्सर्वं रुद्ररूपस्तपस्विनि

રુદ્રએ કહ્યું—હું જ ગ્રીષ્મકાળ કહેવાયો છું, જે સર્વ ભૂતોનો ક્ષય કરનાર છે. હે તપસ્વિની, રુદ્રરૂપે હું સમગ્ર જગતને સુકવી તેની શક્તિ ખેંચી લઉં છું.

Verse 64

एवं ब्रह्मा च विष्णुश्च रुद्रश्चैव महाव्रते । त्रयो देवास्त्रयः सन्ध्यास्त्रयः कालास्त्रयोऽग्नयः

આ રીતે, હે મહાવ્રતે, બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને રુદ્ર—ત્રણ દેવો છે; તેમ જ ત્રણ સંધ્યા, કાળના ત્રણ વિભાગ અને ત્રણ પવિત્ર અગ્નિઓ છે.

Verse 65

तथा ब्रह्मा च विष्णुश्च रुद्रश्चैकात्मतां गतः । वरं दद्युश्च ते भद्रे यस्त्वया मनसीप्सितम्

તેમજ બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને રુદ્ર એક જ તત્ત્વમાં એકાત્મ થયા. હે ભદ્રે, તારા મનમાં ઇચ્છિત વરદાન આપવા તેઓ તત્પર થયા.

Verse 66

अनसूयोवाच । धन्या पुण्या ह्यहं लोके श्लाघ्या वन्द्या च सर्वदा । ब्रह्मा विष्णुश्च रुद्रश्च प्रसन्नवदनाः शुभाः

અનસૂયા બોલી—હું આ લોકમાં ધન્ય અને પુણ્યવતી છું, સદા પ્રશંસનીય અને વંદનીય છું; કારણ કે બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને રુદ્ર શુભ અને પ્રસન્ન મુખે મારી સામે ઉપસ્થિત છે.

Verse 67

यदि तुष्टास्त्रयो देवा दयां कृत्वा ममोपरि । अस्मिंस्तीर्थे तु सांनिध्याद्वरदाः सन्तु मे सदा

જો આ ત્રણે દેવો દયા કરીને મારા પર પ્રસન્ન હોય, તો આ તીર્થમાં પોતાના સાન્નિધ્યથી તેઓ સદા મારા માટે વરદાતા બની રહે.

Verse 68

रुद्र उवाच । एवं भवतु ते वाक्यं यत्त्वया प्रार्थितं शुभे । प्रत्यक्षा वैष्णवी माया एरण्डीनाम नामतः

રુદ્ર બોલ્યા—હે શુભે, તું જે પ્રાર્થના કરી છે તે એમ જ થાઓ. અહીં વૈષ્ણવી માયા પ્રત્યક્ષ પ્રગટ થશે અને ‘એરણ્ડી’ નામે પ્રસિદ્ધ થશે.

Verse 69

यस्या दर्शनमात्रेण नश्यते पापसञ्चयः । चैत्रमासे तु सम्प्राप्ते अहोरात्रोषितो भवेत्

જેનાં માત્ર દર્શનથી પાપસંચય નાશ પામે છે. અને ચૈત્ર માસ આવે ત્યારે ત્યાં એક દિવસ-રાત નિવાસ કરવો જોઈએ.

Verse 70

एरण्ड्याः सङ्गमे स्नात्वा ब्रह्महत्यां व्यपोहति । रात्रौ जागरणं कुर्यात्प्रभाते भोजयेद्द्विजान्

એરણ્ડી ના સંગમે સ્નાન કરવાથી બ્રહ્મહત્યાનું પાપ પણ નાશ પામે છે. રાત્રે જાગરણ કરવું અને પ્રભાતે દ્વિજોને (બ્રાહ્મણોને) ભોજન કરાવવું.

Verse 71

यथोक्तेन विधानेन पिण्डं दद्याद्यथाविधि । प्रदक्षिणां ततो दद्याद्धिरण्यं वस्त्रमेव च

યથોક્ત વિધાન મુજબ યથાવિધી પિંડદાન કરવું. ત્યારબાદ પ્રદક્ષિણા કરીને પછી દાનરૂપે સોનું અને વસ્ત્ર પણ આપવું.

Verse 72

रजतं च तथा गावो भूमिदानमथापि वा । सर्वं कोटिगुणं प्रोक्तमिति स्वायम्भुवोऽब्रवीत्

ચાંદી, ગાયો અથવા ભૂમિદાન—આમાંથી જે કંઈ દાન કરવામાં આવે, તે સર્વેને કોટિગુણ પુણ્યફળ આપનારું કહેવાયું છે—એવું સ્વાયંભુવ (મનુ) બોલ્યા.

Verse 73

ये म्रियन्ति नरा देवि एरण्ड्याः सङ्गमे शुभे । यावद्युगसहस्रं तु रुद्रलोके वसन्ति ते

હે દેવી! જે મનુષ્યો એરણ્ડી ના શુભ સંગમે દેહ ત્યાગે છે, તેઓ સહસ્ર યુગો સુધી રુદ્રલોકમાં વસે છે.

Verse 74

अहोरात्रोषितो भूत्वा जपेद्रुद्रांश्च वैदिकान् । एकादशैकसंज्ञांश्च स याति परमां गतिम्

એક અહોરાત્ર ત્યાં નિવાસ કરીને ‘એકાદશ’ તરીકે પ્રસિદ્ધ વૈદિક રુદ્રમંત્રોનો જપ કરવો; તેનાથી પરમ ગતિ પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 75

विद्यार्थी लभते विद्यां धनार्थी लभते धनम् । पुत्रार्थी लभते पुत्रांल्लभेत्कामान् यथेप्सितान्

વિદ્યાનો ઇચ્છુક વિદ્યા પામે છે, ધનનો ઇચ્છુક ધન પામે છે. પુત્રકામી પુત્રો પામે છે, અને ઇચ્છ્યા મુજબ કામનાઓ સિદ્ધ થાય છે.

Verse 76

एरण्ड्याः सङ्गमे स्नात्वा रेवाया विमले जले । महापातकिनो वापि ते यान्ति परमां गतिम्

એરણ્ડીના સંગમે રેવા (નર્મદા)ના નિર્મળ જળમાં સ્નાન કરવાથી, મહાપાતકી પણ પરમ ગતિને પામે છે.

Verse 77

अनसूयोवाच । यदि तुष्टास्त्रयो देवा मम भक्तिप्रचोदिताः । मम पुत्रा भवन्त्वेव हरिरुद्रपितामहाः

અનસૂયાએ કહ્યું—મારી ભક્તિથી પ્રેરિત થઈ જો આ ત્રણ દેવ પ્રસન્ન થાય, તો હરિ (વિષ્ણુ), રુદ્ર (શિવ) અને પિતામહ (બ્રહ્મા) જ મારા પુત્ર બને.

Verse 78

विष्णुरुवाच । पूज्या यत्पुत्रतां यान्ति न कदाचिच्छ्रुतं मया । शुभे ददामि पुत्रांस्ते देवतुल्यपराक्रमान् । रूपवन्तो गुणोपेतान्यज्विनश्च बहुश्रुतान्

વિષ્ણુએ કહ્યું—હે પૂજ્યા, પૂજનીય દેવો પુત્રત્વમાં પ્રવેશે એવી વાત મેં કદી સાંભળી નથી. છતાં હે શુભે, હું તને દેવતુલ્ય પરાક્રમી, રૂપવાન, ગુણસંપન્ન, યજ્ઞનિષ્ઠ અને બહુશ્રુત એવા પુત્રો અર્પું છું.

Verse 79

अनसूयोवाच । ईप्सितं तच्च दातव्यं यन्मया प्रार्थितं हरे । नान्यथा चैव कर्तव्या मम पुत्रैषणा तु या

અનસૂયાએ કહ્યું—હે હરે, મેં જે પ્રાર્થના કરી છે તે જ ઇચ્છ્યા મુજબ આપવું જોઈએ. મારી પુત્રેચ્છા અન્ય રીતે પૂર્ણ કરવી નહીં.

Verse 80

विष्णुरुवाच । पूर्वं तु भृगुसंवादे गर्भवास उपार्जितः । तस्याहं चैव पारं तु नैव पश्यामि शोभने

વિષ્ણુએ કહ્યું—પૂર્વે ભૃગુ સાથેના સંવાદમાં ‘ગર્ભવાસ’ સંબંધિત પુણ્યવિશેષ ઉલ્લેખાયો હતો. હે શોભને! તેનું પાર, તેની સીમા, મને દેખાતી નથી.

Verse 81

स्मरमाणः पुरावृत्तं चिन्तयामि पुनःपुनः । एवं संचिन्त्य ते देवाः पितामहमहेश्वराः

પૂર્વે થયેલું સ્મરીને હું તેને વારંવાર વિચારું છું. આ રીતે વિચારતાં તે દેવો—પિતામહ બ્રહ્મા અને મહેશ્વર શિવ—પણ પરામર્શમાં પ્રવૃત્ત થયા.

Verse 82

अयोनिजा भविष्यामस्तव पुत्रा वरानने । योनिवासे महाप्राज्ञि देवा नैव व्रजन्ति च

હે વરાનને! અમે તારા પુત્ર બનીશું, યોનિજન્ય નહિ. હે મહાપ્રાજ્ઞે! દેવો યોનિવાસવાળા જન્મમાં પ્રવેશ કરતા નથી.

Verse 83

सांनिध्यात्सङ्गमे देवि लोकानां तु वरप्रदाः । एरण्डी वैष्णवी माया प्रत्यक्षा त्वं भविष्यसि

હે દેવી! સંગમતીર્થમાં તારા સાન્નિધ્યથી તું લોકોને વર આપનારી બનશે. ‘એરણ્ડી’ નામે વૈષ્ણવી માયારૂપે તું પ્રત્યક્ષ પ્રગટ થશે.

Verse 84

त्रयो देवाः स्थिताः पाथ रेवाया उत्तरे तटे । वरप्राप्ता तु सा देवी गता माहेन्द्रपर्वतम्

હે પ્રિય! ત્રણ દેવો રેવા નદીના ઉત્તર કાંઠે સ્થિત રહ્યા. પરંતુ તે દેવી વર પ્રાપ્ત કરીને માહેન્દ્ર પર્વત તરફ ગઈ.

Verse 85

क्षीणाङ्गी शुक्लदेहा च रूक्षकेशी सुदारुणा । कृतयज्ञोपवीता सा तपोनिष्ठा शुभेक्षणा

તેણાં અંગો ક્ષીણ હતાં, દેહ શ્વેત હતો, કેશ રૂક્ષ હતાં અને તપશ્ચર્યા અત્યંત કઠોર હતી. યજ્ઞોપવીત ધારણ કરીને તે તપોનિષ્ઠ હતી અને તેની દૃષ્ટિ શુભ હતી.

Verse 86

शिलातलनिविष्टोऽसौ दृष्टः कान्तो महायशाः । हृष्टचित्तोऽभवद्देवि उत्तिष्ठोत्तिष्ठ साब्रवीत्

શિલાતલ પર બેઠેલા તે મહાયશસ્વી, કાંતિમાન પ્રભુ દેખાયા. હે દેવી, હર્ષિત ચિત્તથી તેણે કહ્યું—“ઉઠો, ઉઠો!”

Verse 87

अत्रिरुवाच । साधु साधु महाप्राज्ञे ह्यनसूये महाव्रते । अचिन्त्यं गालवादीनां वरं प्राप्तासि दुर्लभम्

અત્રિ બોલ્યા—“સાધુ, સાધુ! હે મહાપ્રાજ્ઞે અનસૂયે, હે મહાવ્રતધારિણી! ગાલવ આદિ ઋષિઓને પણ દુર્લભ એવો અચિંત્ય વર તું પ્રાપ્ત કર્યો છે.”

Verse 88

अनसूयोवाच । त्वत्प्रसादेन देवर्षे वरं प्राप्तास्मि दुर्लभम् । तेन देवाः प्रशंसन्ति सिद्धाश्च ऋषयोऽमलाः

અનસૂયા બોલી—“હે દેવર્ષે, તમારા પ્રસાદથી મેં દુર્લભ વર પ્રાપ્ત કર્યો છે. તેથી દેવો મારી પ્રશંસા કરે છે અને સિદ્ધો તથા નિર્મળ ઋષિઓ પણ.”

Verse 89

एवमुक्ता तु सा देवी हर्षेण महता युता । आलोकयेत्ततः कान्तं तेनापि शुभदर्शना

આ રીતે કહ્યા પછી તે દેવી મહાન હર્ષથી યુક્ત થઈ. ત્યારબાદ તેણે પોતાના કાંતને નિહાળ્યો; અને શુભદર્શનાવાળી તે પણ તેના દ્વારા જોવાઈ.

Verse 90

ईक्षणाच्चैव संजातं ललाटे मण्डलं शुभम् । नवयोजनसाहस्रं मण्डलं रश्मिभिर्वृतम्

એ જ દૃષ્ટિથી લલાટે એક શુભ મંડળ પ્રગટ થયું. તે મંડળ નવ હજાર યોજન જેટલું વિસ્તૃત હતું અને દિવ્ય કિરણોથી પરિભ્રમિત હતું.

Verse 91

कदम्बगोलकाकारं त्रिगुणं परिमण्डलम् । तस्य मध्ये तु देवेशि पुरुषो दिव्यरूपधृक्

તે કદંબ-પુષ્પના ગોળક જેવું ગોળ, ત્રિગુણ સ્તરવાળું અને સંપૂર્ણ વર્તુળાકાર હતું. તેના મધ્યમાં, હે દેવેશી, દિવ્યરૂપ ધારણ કરેલો એક પુરુષ વિરાજમાન હતો.

Verse 92

हेमवर्णोऽमृतमयः सूर्यकोटिसमप्रभः । आद्यः पुत्रोऽनसूयायाः स्वयं साक्षात्पितामहः

તે હેમવર્ણ, અમૃતમય અને કરોડો સૂર્ય સમાન તેજસ્વી હતો. તે અનસૂયાનો આદ્ય પુત્ર તરીકે પ્રસિદ્ધ છે; ખરેખર તો સ્વયં સాక్షાત્ પિતામહ બ્રહ્મા જ છે.

Verse 93

चन्द्रमा इति विख्यातः सोमरूपो नृपात्मज । इष्टापूर्ते च संपाति कलाषोडशकेन तु

હે રાજપુત્ર, તે ‘ચંદ્રમા’ તરીકે વિખ્યાત છે, સોમરૂપ છે. ષોડશ કલાના ચક્ર દ્વારા તે ઇષ્ટ અને પૂર્ત કર્મોના ફળ સાથે સંબંધિત થાય છે.

Verse 94

प्रतिपच्च द्वितीया च तृतीया च महेश्वरि । चतुर्थी पञ्चमी चैव अव्यया षोडशी कला

હે મહેશ્વરી, પ્રતિપદા, દ્વિતીયા અને તૃતીયા—તથા ચતુર્થી અને પંચમી—આ તિથિઓ અવ્યય ષોડશી કલાના સંબંધમાં કહેવાય છે.

Verse 95

चतुर्विधस्य लोकस्य सूक्ष्मो भूत्वा वरानने । आप्रीणाति जगत्सर्वं त्रैलोक्यं सचराचरम्

હે વરાનને! તે ચતુર્વિધ લોકમાં સૂક્ષ્મરૂપે થઈ, ચરાચર સહિત ત્રૈલોક્ય અને સમગ્ર જગતને તૃપ્ત તથા પોષિત કરે છે.

Verse 96

सर्वे ते ह्युपजीवन्ति हुतं दत्तं शशिस्थितम् । वनस्पतिगते सोमे धनवांश्च वरानने

હે વરાનને! અગ્નિમાં અર્પિત હવન અને દાન—જે શશિમાં સ્થિત છે—તેના આધારથી સર્વ પ્રાણીઓ જીવંત રહે છે; અને જ્યારે સોમ વનસ્પતિમાં સ્થિત હોય, ત્યારે મનુષ્ય ધનવાન બને છે.

Verse 97

भुञ्जन् परगृहे मूढो ददेदब्दकृतं शुभम् । वनस्पतिगते सोमे यस्तु छिन्द्याद्वनस्पतीन् । तेन पापेन देवेशि नरा यान्ति यमालयम्

હે દેવેશી! પરના ઘરમાં ભોજન કરનાર મૂઢ પણ વર્ષભરનું સંગ્રહિત પુણ્ય દાન કરી શકે છે; પરંતુ સોમ વનસ્પતિમાં સ્થિત હોય ત્યારે જે વૃક્ષો કાપે—તે પાપથી, હે દેવતાઓની સ્વામિની, મનુષ્યો યમાલયે જાય છે.

Verse 98

वनस्पतिगते सोमे मैथुनं यो निषेवते । ब्रह्महत्यासमं पापं लभते नात्र संशयः

સોમ વનસ્પતિમાં સ્થિત હોય ત્યારે જે મૈથુન કરે છે, તે બ્રહ્મહત્યાસમાન પાપ પામે છે—એમાં શંકા નથી.

Verse 99

वनस्पतिगते सोमे मन्थानं योऽधिवाहयेत् । गावस्तस्य प्रणश्यन्ति याश्च वै पूर्वसंचिताः

સોમ વનસ્પતિમાં સ્થિત હોય ત્યારે જે મન્થનદંડ ચલાવી મથન કરે છે, તેની ગાયો નાશ પામે છે—અગાઉથી સંગ્રહિત ગાયો પણ.

Verse 100

वनस्पतिगते सोमे ह्यध्वानं योऽधिगच्छति । भवन्ति पितरस्तस्य तं मासं रेणुभोजनाः

જ્યારે સોમ વનસ્પતિમાં સ્થિત હોય, ત્યારે જે કોઈ મુસાફરી આરંભે છે, તેના તે માસમાં પિતૃઓ પિંડ-તર્પણથી વંચિત થઈ ‘રેણુભોજી’ (ધૂળભોજી) બને છે।

Verse 101

अमावस्यां महादेवि यस्तु श्राद्धप्रदो भवेत् । अब्दमेकं विशालाक्षि तृप्तास्तत्पितरो ध्रुवम्

અમાવાસ્યાના દિવસે, હે મહાદેવી, જે શ્રાદ્ધ અર્પે છે, હે વિશાલાક્ષી, તેના પિતૃઓ નિશ્ચયે એક વર્ષ સુધી તૃપ્ત રહે છે।

Verse 102

हिरण्यं रजतं वस्त्रं यो ददाति द्विजातिषु । सर्वं लक्षगुणं देवि लभते नात्र संशयः

હે દેવી, જે દ્વિજોને સોનું, ચાંદી અને વસ્ત્ર દાન કરે છે, તે સર્વ રીતે લાખગણું પુણ્ય મેળવે છે—એમાં સંશય નથી।

Verse 103

। अध्याय

અધ્યાય. (અધ્યાય-ચિહ્ન)

Verse 104

द्वितीयस्तु महादेवि दुर्वासा नाम नामतः । सृष्टिसंहारकर्ता च स्वयं साक्षान्महेश्वरः

હે મહાદેવી, બીજો (પુત્ર) નામે દુર્વાસા છે; તે સૃષ્ટિ અને સંહાર કરનાર, સ્વયં સాక్షાત્ મહેશ્વર છે।

Verse 105

ऋषिमध्यगतो देवि तपस्तपति दुष्करम् । सोऽपि रुद्रत्वमायाति सम्प्राप्ते भूतविप्लवे

હે દેવી, ઋષિઓની વચ્ચે નિવાસ કરીને તે અતિ દુષ્કર તપ કરે છે. ભૂતવિપ્લવનો સમય આવતાં તે પણ રુદ્રત્વને પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 106

इन्द्रोऽपि शप्तस्तेनैव दुर्वाससा वरानने । द्वितीयस्य तु पुत्रस्य सम्भवः कथितो मया

હે વરાનને, એ જ દુર્વાસાએ ઇન્દ્રને પણ શાપ આપ્યો હતો. આ રીતે બીજા પુત્રના જન્મવૃત્તાંતને મેં તને કહ્યો છે.

Verse 107

दत्तात्रेयस्वरूपेण भगवान्मधुसूदनः । जगद्व्यापी जगन्नाथः स्वयं साक्षाज्जनार्दनः

દત્તાત્રેયના સ્વરૂપે ભગવાન મધુસૂદન પ્રગટ થયા—જગદ્વ્યાપી જગન્નાથ, સ્વયં સాక్షાત્ જનાર્દન।

Verse 108

एते देवास्त्रयः पुत्रा अनसूयाया महेश्वरि । वरदानेन ते देवा ह्यवतीर्णा महीतले

હે મહેશ્વરી, અનસૂયાના આ ત્રણ પુત્રો ખરેખર દેવો છે. વરદાનના પ્રભાવથી તે દેવતાઓ પૃથ્વી પર અવતર્યા.

Verse 109

पुत्रप्राप्तिकरं तीर्थं रेवायाश्चोत्तरे तटे । अनसूयाकृतं पार्थ सर्वपापक्षयं परम्

હે પાર્થ, રેવા નદીના ઉત્તર કાંઠે પુત્રપ્રાપ્તિ કરાવતું એક તીર્થ છે. અનસૂયાએ સ્થાપેલું તે તીર્થ સર્વ પાપોના ક્ષય માટે પરમ પ્રભાવશાળી છે.

Verse 110

श्रीमार्कण्डेय उवाच । आश्चर्यभूतं लोकेऽस्मिन्नर्मदायां पुरातनम् । भ्रूणहत्या गता तत्र ब्राह्मणस्य नराधिप

શ્રી માર્કંડેયે કહ્યું—હે નરાધિપ! આ લોકમાં નર્મદા-તટે એક પ્રાચીન અદ્ભુત છે; ત્યાં એક બ્રાહ્મણ પર આવેલું ભ્રૂણહત્યાનું પાપ દૂર થઈ ગયું.

Verse 111

युधिष्ठिर उवाच । इतिहासं द्विजश्रेष्ठ कथयस्व ममानघ । सर्वपापहरं लोके दुःखार्तस्य च कथ्यताम्

યુધિષ્ઠિરે કહ્યું—હે દ્વિજશ્રેષ્ઠ, હે અનઘ! મને તે ઇતિહાસ કહો, જે લોકમાં સર્વ પાપ હરનાર છે; દુઃખથી પીડિત માટે પણ તેનું વર્ણન કરો.

Verse 112

श्रीमार्कण्डेय उवाच । सुवर्णशिलके ग्रामे गौतमान्वयसम्भवः । कृषीवलो महादेवि भार्यापुत्रसमन्वितः

શ્રી માર્કંડેયે કહ્યું—હે મહાદેવી! સુવર્ણશિલક નામના ગામમાં ગૌતમ વંશમાં જન્મેલો એક ખેડૂત પત્ની અને પુત્ર સાથે રહેતો હતો.

Verse 113

वसते तत्र गोविन्दः संजातो विपुले कुले । पुत्रदारसमोपेतो गृहक्षेत्ररतः सदा

ત્યાં ગોવિંદ નામનો પુરુષ સમૃદ્ધ કુળમાં જન્મેલો રહેતો હતો; તે સદા ઘર અને ખેતરમાં રત રહેતો અને પત્ની-પુત્રો સાથે હતો.

Verse 114

शकटं पूरयित्वा तु काष्ठानामगमद्गुहम् । प्रक्षिप्तानि च काष्ठानि ह्येकाकी क्षुधयान्वितः

તે લાકડાંથી ગાડું ભરીને ગુફામાં ગયો; અને એકલો, ભૂખથી વ્યાકુળ થઈ, તે લાકડાં અંદર ફેંકી દીધાં.

Verse 115

रिङ्गमाणस्तदा पुत्रः पितुः शब्दात्समागतः । न दृष्टस्तेन वै पुत्रः काष्ठैः संछादितोऽवशः

ત્યારે રેંગતો નાનો પુત્ર પિતાનો શબ્દ સાંભળી ત્યાં આવ્યો; પરંતુ પિતાએ તેને જોયો નહિ—લાકડાંના ગોઠથી ઢંકાઈ તે નિરાધાર બાળક પડ્યો હતો.

Verse 116

आगतस्त्वरितो गेहे पिपासार्तो नराधिप । शकटं मोच्य तद्द्वारि सवृषं रज्जुसंयुतम्

હે નરાધિપ! તે તરસથી પીડિત થઈ ઝડપથી ઘેર આવ્યો અને બારણે ગાડું છોડી દીધું; પરંતુ બળદ દોરાથી જોડાયેલો જ રહ્યો.

Verse 117

भार्या तस्यैव या दृष्टा चित्तज्ञा वशवर्तिनी । दृष्ट्वा निपातितं पुत्रं काष्ठैर्निर्भिन्नमस्तकम्

તેની પત્ની—હૃદયજ્ઞા, પતિવ્રતા અને પતિની ઇચ્છાને વશ—એણે જોયું કે પુત્ર પડ્યો છે અને લાકડાંથી તેનું મસ્તક ચકનાચૂર થયું છે.

Verse 118

अजल्पमानाकरुणं निक्षिप्तं ज्ञोलिकां शिशुम् । शुश्रूषणे रता साध्वी प्रियस्य च नराधिप

હે નરાધિપ! તે કશું બોલી નહિ, કરુણ વિલાપ પણ પ્રગટ ન કર્યો; શિશુને થેલીમાં મૂકી, સેવામાં રત તે સાધ્વી પોતાના પ્રિય પતિ પ્રત્યે અડગ રહી.

Verse 119

ततः स्नानादिकं कृत्वा भोजनाच्छयनं शुभम् । पुत्रं पुत्रवतां श्रेष्ठा ह्युत्थापयति शासनैः

પછી સ્નાનાદિ કરીને, શુભ ભોજન અને શય્યાની વ્યવસ્થા કરી, માતાઓમાં શ્રેષ્ઠા તે સ્ત્રી પુત્રને આજ્ઞાઓથી જગાડવા લાગી—જાણે તે જીવતો હોય.

Verse 120

यदा च नोत्थितः सुप्तः पुत्रः पञ्चत्वमागतः । तदा सा दीनवदना रुरोद च मुमोह च

જ્યારે સૂતો પુત્ર ઊઠ્યો નહિ અને ખરેખર પંચત્વ (મૃત્યુ) પામ્યો, ત્યારે દીનમુખી માતા રડી પડી અને મૂર્છિત થઈ ગઈ।

Verse 121

तच्छ्रुत्वा रुदितं शब्दं गोविन्दस्त्रस्तमानसः । किमेतदिति चोक्त्वा तु पतितो धरणीतले

રડવાનો અવાજ સાંભળીને ગોવિંદનું મન ભયથી કંપી ઉઠ્યું; “આ શું છે?” કહી તે ધરતી પર પડી ગયો।

Verse 122

द्वावेतौ मुक्तकेशौ तु भूमौ निपतितौ नृप । विलेपाते च राजेन्द्र निःश्वासोच्छ्वासितेन च

હે નૃપ! આ બંને ખુલ્લા વાળ સાથે જમીન પર પડી ગયા છે; હે રાજેન્દ્ર! તેમના ઉચ્છ્વાસ-નિશ્વાસથી તેઓ મલિન અને લિપ્ત થયા છે।

Verse 123

कं पश्ये प्राङ्गणे पुत्रं दृष्ट्वा क्रीडन्तमातुरम् । संधारयिष्ये हृदयं स्फुटितं तव कारणे

તને જોઈને આંગણામાં વ્યાકુળ થઈ રમતો પુત્ર હવે કોને જોઈશ? તારા કારણે ચીરાઈ ગયેલું હૃદય હું કેવી રીતે સંભાળું?

Verse 124

त्वज्जन्मान्तं यशो नित्यमक्षयां कुलसन्ततिम् । दृष्ट्वा किमनृणीभूतो यास्यामि परमां गतिम्

તારા જીવનાંત સુધીનું નિત્ય યશ અને અક્ષય કુલસંતતિ જોઈને, શું હું ઋણમુક્ત બની પરમ ગતિને પામીશ?

Verse 125

मम वृद्धस्य दीनस्य गतिस्त्वं किल पुत्रक । एते मनोरथाः सर्वे चिन्तिता विफला गताः

હું વૃદ્ધ અને દીન છું; હે પુત્રક, તું જ મારું એકમાત્ર શરણ કહેવાતું હતું. પરંતુ મેં લાંબા સમયથી વિચારી રાખેલા બધા મનોભાવ-મનોરથો નિષ્ફળ થઈ નષ્ટ થયા.

Verse 126

इमां तु विकलां दीनां विहीनां सुतबान्धवैः । रुदन्तीं पतितां पाहि मातरं धरणीतले

પુત્ર અને બાંધવો વિના, વિકલ અને દીન, રડતી રડતી ધરતી પર પડી ગયેલી આ માતાનું રક્ષણ કર.

Verse 127

पुन्नाम्नो नरकाद्यस्मात्पितरं त्रायते सुतः । तेन पुत्र इति प्रोक्तः स्वयमेव स्वयम्भुवा

કારણ કે પુત્ર ‘પુન્નામ’ નામના નરકમાંથી પિતાને તારવે છે, તેથી સ્વયંભૂ (બ્રહ્મા)એ સ્વયં તેને ‘પુત્ર’ કહી પ્રખ્યાત કર્યો છે.

Verse 128

अपुत्रस्य गृहं शून्यं दिशः शून्या ह्यबान्धवाः । मूर्खस्य हृदयं शून्यं सर्वशून्यं दरिद्रता

જેને પુત્ર નથી તેનું ઘર શૂન્ય; અને જેને બાંધવો નથી તેના માટે દિશાઓ પણ શૂન્ય. મૂર્ખનું હૃદય શૂન્ય; અને દરિદ્રતા તો સર્વ રીતે શૂન્યતા છે.

Verse 129

मृषायं वदते लोकश्चन्दनं किल शीतलम् । पुत्रगात्रपरिष्वङ्गश्चन्दनादपि शीतलः

લોકો મિથ્યા કહે છે કે ચંદન શીતળ છે; પુત્રના દેહનું પરિષ્વંગ તો ચંદન કરતાં પણ વધુ શીતળતા આપે છે.

Verse 130

श्मश्रुग्रहणक्रीडन्तं धूलिधूसरिताननम् । पुण्यहीना न पश्यन्ति निजोत्सङ्गसमास्थितम्

દાઢી ખેંચીને રમતો, ધૂળથી ધૂસરિત મુખવાળો, પોતાની જ ગોદમાં બેઠેલો બાળક—એને પણ પુણ્યહીન લોકો જોઈ શકતા નથી.

Verse 131

दिगम्बरं गतव्रीडं जटिलं धूलिधूसरम् । पुण्यहीना न पश्यन्ति गङ्गाधरमिवात्मजम्

દિગંબર, નિર્વ્રીડ, જટાધારી, ધૂળથી ધૂસર—ગંગાધર શિવ સમાન પોતાના પુત્રને પણ પુણ્યહીન લોકો જોઈ શકતા નથી.

Verse 132

वीणावाद्यस्वरो लोके सुस्वरः श्रूयते किल । रुदितं बालकस्यैव तस्मादाह्लादकारकम्

લોકમાં વીણાનો સ્વર ખરેખર અતિમધુર સંભળાય છે; છતાં પોતાના બાળકનું રડવું પણ એ કારણે આનંદદાયક બની જાય છે.

Verse 133

मृगपक्षिषु काकेषु पशूनां स्वरयोनिषु । पुत्रं तेषु समस्तेषु वल्लभं ब्रुवते बुधाः

હરણો અને પક્ષીઓમાં, કાગડાઓમાં, તેમજ સર્વ પ્રકારના પશુજાતિમાં—બુદ્ધિમાનો કહે છે કે સૌને સંતાન જ સર્વाधिक પ્રિય છે.

Verse 134

मत्स्याश्वप्रकराश्चैव कूर्मग्राहादयोऽपि वा । पुत्रोत्पत्तौ च हृष्यन्ति विपत्तौ यान्ति दुःखिताम्

માછલીઓ, ઘોડાંના અનેક પ્રકાર, તેમજ કાચબા, મગર વગેરે પણ—સંતાન જન્મે હર્ષિત થાય છે અને વિપત્તિ આવે ત્યારે દુઃખી થાય છે.

Verse 135

देवगन्धर्वयक्षाश्च हृष्यन्ते पुत्रजन्मनि । पञ्चत्वे तेऽपि शोचन्ति मन्दभाग्योऽस्मि पुत्रक

દેવો, ગંધર્વો અને યક્ષો પણ પુત્રજન્મે હર્ષિત થાય છે; અને તે પંચત્વ (મૃત્યુ) પામે ત્યારે તેઓ પણ શોક કરીને કહે છે— “પુત્રક, હું મંદભાગ્ય છું।”

Verse 136

ऋषिमेलापकं चक्रे पुत्रार्थे राघवो नृप । इन्द्रस्थाने स्थितस्तस्य प्रोक्षते ह्यासनं यतः

પુત્રલાભ માટે રાજા રાઘવે ઋષિઓની સભા ગોઠવી; અને ઇન્દ્રસ્થાને સ્થિત રહી, વિધિ મુજબ તે આસનનું પ્રોક્ષણ (જળછાંટ) કરાવ્યું.

Verse 137

स्वर्गवासं सुताद्बाह्यं विद्यते न तु पाण्डव । चक्रे दशरथस्तस्मात्पुत्रार्थं यज्ञमुत्तमम्

હે પાંડવ, પુત્ર વિના સ્વર્ગવાસ નથી; તેથી દશરથે પુત્રલાભ માટે ઉત્તમ યજ્ઞ કર્યો.

Verse 138

रामो लक्ष्मणशत्रुघ्नौ भरतस्तत्र सम्भवात् । कार्तवीर्यो जितो येन रामेणामिततेजसा

તે (યજ્ઞ)માંથી રામ, લક્ષ્મણ, શત્રુઘ્ન અને ભરત જન્મ્યા; અને તે અમિત તેજવાળા રામે કાર્તવીર્યને પણ જીત્યો.

Verse 139

स रामो रामचन्द्रेण अष्टवर्षेण निर्जितः । एकाकिना हतो वाली प्लवगः शत्रुदुर्जयः

તે પરશુરામ પણ આઠ વર્ષના રામચંદ્ર દ્વારા પરાજિત થયો; અને શત્રુઓને દુર્જય એવા વાનર વાલીને તેણે એકલાએ જ વધ કર્યો.

Verse 140

रावणो ब्रह्मपुत्रो यस्त्रैलोक्यं यस्य शङ्कते । हतः स रामचन्द्रेण सपुत्रः सहबान्धवः

બ્રહ્મપુત્ર તરીકે ખ્યાત રાવણ, જેના ભયથી ત્રિલોક કંપતું હતું, તે રામચંદ્રે પોતાના પુત્રો અને બાંધવો સહિત વધ કર્યો।

Verse 141

एवं पुत्रं विना सौख्यं मर्त्यलोके न विद्यते । वंशार्थे मैथुनं यस्य स्वर्गार्थे यस्य भारती

આ રીતે મર્ત્યલોકમાં પુત્ર વિના સુખ નથી. કોઈ માટે સંયોગ વંશવૃદ્ધિ માટે છે, અને કોઈ માટે પવિત્ર ભારતી (વેદપાઠ-અભ્યાસ) સ્વર્ગાર્થે છે.

Verse 142

मृष्टान्नं ब्राह्मणस्यार्थे स्वर्गे वासं तु यान्ति ते । ब्रह्महत्याश्वमेधाभ्यां न परं पापपुण्ययोः

જે બ્રાહ્મણના હિતાર્થે ઉત્તમ, સુપક્વ અન્ન આપે છે, તેઓ સ્વર્ગમાં નિવાસ પામે છે. કારણ કે પાપ-પુણ્યના માપમાં બ્રહ્મહત્યા અને અશ્વમેધથી પર કંઈ નથી.

Verse 143

पुत्रोत्पत्तिविपत्तिभ्यां न परं सुखदुःखयोः । किं ब्रवीमीति भो वत्स न तु सौख्यं सुतं विना

પુત્રપ્રાપ્તિ અને પુત્રવિયોગ—આથી પર સુખ-દુઃખ નથી. હે વત્સ, હું શું કહું? પુત્ર વિના સાચું સુખ નથી.

Verse 144

एवं बहुविधं दुःखं प्रलपित्वा पुनःपुनः । जनैश्चाश्वासितो विप्रो बालं गृह्य बहिर्गतः

આ રીતે અનેક રીતે વારંવાર દુઃખનું વિલાપ કરીને, લોકોએ સાંત્વના આપતાં તે બ્રાહ્મણ બાળકને લઈને બહાર નીકળી ગયો.

Verse 145

ततः संस्कृत्य तं बालं विधिदृष्टेन कर्मणा । समवेतौ तु दुःखार्तावागतौ स्वगृहं पुनः

પછી શાસ્ત્રવિધિ મુજબ તે બાળકનો સંસ્કાર કરીને, દુઃખથી પીડિત તે બંને ફરી પોતાના ઘેર પરત આવ્યા।

Verse 146

एवं गृहागते विप्रे रात्रिर्जाता युधिष्ठिर । भूमौ प्रसुप्तो गोविन्दः पुत्रशोकेन पीडितः

હે યુધિષ્ઠિર! આ રીતે બ્રાહ્મણ ઘેર આવ્યો ત્યારે રાત્રિ પડી. પુત્રશોકથી પીડિત ગોવિંદ ભૂમિ પર જ સૂઈ ગયો।

Verse 147

यावन्निरीक्षते भार्या भर्तारं दुःखपीडितम् । कृमिराशिगतं सर्वं गोविन्दं समपश्यत

જ્યારે પત્નીએ દુઃખથી પીડિત પતિને જોયો, ત્યારે તેણે ગોવિંદને જાણે કીડાઓના ઢગલાથી ઢંકાયેલો—સર્વથા આવૃત—જોયો।

Verse 148

दुःखाद्दुःखतरे मग्ना दृष्ट्वा तं पातकान्वितम् । एवं दुःखनिमग्नायाः शर्वरी विगता तदा

દુઃખમાંથી વધુ દુઃખમાં ડૂબીને, તેને પાતકથી કલુષિત જોઈ તે શોકમાં જ મગ્ન રહી; અને એમ જ તેની રાત્રિ વીતી ગઈ।

Verse 149

पशुपालस्तु महिषीमुक्त्वारण्येऽगमद्गृहात् । अरण्ये महिषीः सर्वा रक्षयित्वा गृहागतः

પશુપાલ ઘરમાંથી મહિષીઓને હાંકી વનમાં ગયો. વનમાં બધી મહિષીઓની રક્ષા કરીને તે ફરી ઘેર પરત આવ્યો।

Verse 150

विज्ञप्तः पशुपालेन गोविन्दो ब्राह्मणोत्तमः । यावद्भोक्ष्याम्यहं स्वामिन्महिषीस्त्वं च रक्षसे

પશુપાલકે બ્રાહ્મણોત્તમ ગોવિંદને વિનંતી કરી— “સ્વામી, હું ભોજન કરું ત્યાં સુધી તમે આ મહિષીઓની રક્ષા કરો।”

Verse 151

ततः स त्वरितो विप्रो जगाम महिषीः प्रति । न तत्र महिषीः पश्येत्पश्चात्क्षेत्राभिसम्मुखम्

પછી તે વિપ્ર ઝડપથી મહિષીઓ તરફ ગયો. ત્યાં મહિષીઓ દેખાઈ નહીં; ત્યારબાદ તેણે આગળનાં ખેતરો તરફ નજર કરી.

Verse 152

धावमानश्च विप्रस्तु एरण्डीसङ्गमे गतः । ततः प्रविष्टस्तु जले रेवैरण्ड्योस्तु सङ्गमे

દોડતો દોડતો તે વિપ્ર એરણ્ડીના સંગમસ્થાને પહોંચ્યો. પછી રેવા અને એરણ્ડીના મિલનસ્થળના જળમાં પ્રવેશ્યો.

Verse 153

तज्जलं पीतमात्रं तु त्वरया चातितर्षितः । अकामात्सलिलं पीत्वा प्रक्षाल्य नयने शुभे

અતિ તરસેલો અને ઉતાવળમાં તેણે તે જળ થોડું જ પીધું. પછી અજાણતાં જળ પીીને તેણે પોતાના શુભ નેત્રો ધોઈ લીધાં.

Verse 154

आजगाम ततः पश्चाद्भवनं दिवसक्षये । भुक्त्वा दुःखान्वितो रात्रौ गोविन्दः शयनं ययौ

પછી દિવસના અંતે તે ઘેર પાછો આવ્યો. ભોજન કરીને દુઃખથી ભરાયેલો ગોવિંદ રાત્રે શય્યા પર ગયો.

Verse 155

निद्राभिभूतः शोकेन श्रमेणैव तु खेदितः । पुनस्तच्चार्धरात्रे तु तस्य भार्या युधिष्ठिर

શોક અને શ્રમથી થાકી, નિદ્રાથી આચ્છન્ન થઈ તે સૂઈ ગયો. પછી અર્ધરાત્રે, હે યુધિષ્ઠિર, તેની પત્નીએ તેને ફરી જોયો.

Verse 156

कृमिभिर्वेष्टितं गान्त्रं क्वचित्पश्यत्यवेष्टितम् । पुनः सा विस्मयाविष्टा तस्य भार्या गुणान्विता । उवाच दुष्कृतं तस्य साध्वसाविष्टचेतसा

ક્યારેક તેણીએ તેનું શરીર કીડાઓથી વળેલું જોયું, ક્યારેક વળેલું નહોતું. ત્યારે ગુણવતી પત્ની આશ્ચર્ય અને ભયથી વ્યાકુળ થઈ તેના દુષ્કર્મની વાત બોલી.

Verse 157

भार्योवाच । अतीते पञ्चमे चाह्नि त्विन्धनं क्षिपतस्तु ते । गृहपश्चाद्गतो बालो ह्यज्ञानाद्घातितस्त्वया

પત્ની બોલી—પાંચમા દિવસે, જ્યારે તું લાકડાં ફેંકતો હતો, ત્યારે ઘરના પાછળ ગયેલો એક બાળક અજ્ઞાનવશ તારા હાથે મારાયો.

Verse 158

मया तत्पातकं घोरं रहस्यं न प्रकाशितम् । तेन प्रच्छन्नपापेन दह्यमाना दिवानिशम्

મેં તે ઘોર પાતકને ગુપ્ત રાખ્યું, પ્રગટ કર્યું નહીં. તે છુપાયેલા પાપથી હું દિવસ-રાત અંદરથી દહાઈ રહી છું.

Verse 159

न सुखं तव गात्रस्य पश्यामि न हि चात्मनः । निद्रा मम शमं याता रतिश्चैव त्वया सह

મને તારા શરીરમાં સુખ-કલ્યાણ દેખાતું નથી, ને મારા માં પણ નથી. મારી નિદ્રા શમાઈ ગઈ છે અને તારી સાથેનો આનંદ પણ સમાપ્ત થયો છે.

Verse 160

श्रूयते मानवे शास्त्रे श्लोको गीतो महर्षिभिः । स्मृत्वा स्मृत्वा तु तं चित्ते परितापो न शाम्यति

માનવ ધર્મશાસ્ત્રોમાં મહર્ષિઓ દ્વારા ગવાયેલો એક શ્લોક સાંભળવા મળે છે. તેને વારંવાર યાદ કરવા છતાં મારા ચિત્તનો પરિતાપ શાંત થતો નથી.

Verse 161

कीर्तनान्नश्यते धर्मो वर्धतेऽसौ निगूहनात् । इह लोके परे चैव पापस्याप्येवमेव च

કીર્તન કરવાથી (કહેવાથી) ધર્મ નાશ પામે છે અને છુપાવવાથી તે વધે છે. આ લોક અને પરલોકમાં પાપની પણ આવી જ ગતિ છે.

Verse 162

एवं संचित्यमानाहं स्थिता रात्रौ भयातुरा । कृमिराशिगतं त्वां हि कस्याहं कथयामि किम्

આમ વિચાર કરતી હું રાત્રે ભયભીત થઈને રહી. કીડાઓના ઢગલામાં પડેલા તમને જોઈને હું કોને શું કહું?

Verse 163

पुनस्त्वं चाद्य मे दृष्टो भ्रूणहत्याकृमिश्रितः । क्वचिद्भिन्दन्ति ते गात्रं क्वचिन्नष्टाः समन्ततः

અને આજે ફરી મેં તમને ભ્રૂણહત્યાના પાપથી જન્મેલા કીડાઓથી ઘેરાયેલા જોયા. ક્યાંક તેઓ તમારા શરીરને કોરી ખાય છે, તો ક્યાંક તેઓ અદ્રશ્ય થઈ જાય છે.

Verse 164

एतत्संस्मृत्य संस्मृत्य विमृशामि पुनःपुनः । न जाने कारणं किंचित्पृच्छन्त्याः कथयस्व मे

આને વારંવાર યાદ કરીને હું ફરી ફરી વિચારું છું. હું આનું કોઈ કારણ જાણતી નથી, હું પૂછું છું તો મને કહો.

Verse 165

तडागं वा सरिद्वापि तीर्थं वा देवतार्चनम् । यं गतोऽसि प्रभावोऽयं तस्य नान्यस्य मे स्थितम्

શું તું તળાવમાં, કે નદીમાં, કે કોઈ તીર્થઘાટે ગયો હતો, અથવા દેવતાનું અર્ચન કર્યું હતું? હું જે ફેરફાર જોઈ રહ્યો છું તે માત્ર તેનું જ પ્રભાવ છે—બીજું કંઈ નહીં, એવો મારો નિશ્ચય છે।

Verse 166

एवमुक्तस्तु विप्रोऽसौ कथयामास भारत । भार्याया यद्दिवा वृत्तं शङ्कमानो नृपोत्तम

આ રીતે કહ્યા પછી તે બ્રાહ્મણ, હે ભારત, દિવસે પત્ની વિષે જે બન્યું તે કહેવા લાગ્યો; અને શ્રેષ્ઠ રાજા શંકા રાખીને ધ્યાનપૂર્વક સાંભળવા લાગ્યો।

Verse 167

अद्याहं महिषीसार्थं एरण्डीसङ्गमं गतः । नाभिमात्रे जले गत्वा पीतवान्सलिलं बहु

આજે હું મહિષોના ઝુંડ સાથે એરણ્ડી-સંગમમાં ગયો. નાભિ સુધી પાણીમાં ઉતરીને મેં તે જળ ઘણું પીધું।

Verse 168

नान्यत्तीर्थं विजानामि सरितं सर एव वा । सत्यं सत्यं पुनः सत्यं कथितं तव भामिनि

મને બીજું કોઈ તીર્થ જાણીતું નથી—બીજી કોઈ નદી કે બીજું કોઈ સરોવર પણ નહીં. સત્ય, સત્ય—ફરી સત્ય—હે ભામિની, મેં તને સાચું જ કહ્યું છે।

Verse 169

एवं ज्ञात्वा तु सा सर्वमुपवासकृतक्षणा । सपत्नीको गतस्तत्र सङ्गमे वरवर्णिनि

આ રીતે બધું જાણીને તેણીએ તરત જ ઉપવાસનું વ્રત ધારણ કર્યું. પછી તે પોતાની પત્ની સાથે, હે સુવર્ણવર્ણિની, તે સંગમ-તીર્થમાં ગયો।

Verse 170

स्नात्वा तत्र जले रम्ये नत्वा देवं तु भास्करम् । स्नापयामास देवेशं शङ्करं चोमया सह

ત્યાંના રમ્ય જળમાં સ્નાન કરીને અને ભાસ્કર દેવને નમસ્કાર કરીને, તેણીએ પછી ઉમાસહિત દેવોના ઈશ્વર શંકરને સ્નાન કરાવ્યું.

Verse 171

पञ्चगव्यघृतक्षीरैर्दधिक्षौद्रघृतैर्जलैः । गन्धमाल्यादिधूपैश्च नैवेद्यैश्च सुशोभनैः

પંચગવ્ય, ઘી અને દૂધ, દહીં, મધ, ઘૃત તથા જળથી; તેમજ સુગંધ, માળા, ધૂપ અને સુંદર નૈવેદ્યથી—

Verse 172

पूज्य त्रयीमयं लिङ्गं देवीं कात्यायनीं शुभाम् । रात्रौ जागरणं कृत्वा पत्यासि पतिव्रता

ત્રિવેદમય લિંગ અને શુભ દેવી કાત્યાયનીની પૂજા કરીને, રાત્રિ જાગરણ કરવાથી, તું પતિને પ્રાપ્ત કરી પતિવ્રતા રૂપે સ્થિર થશી.

Verse 173

ततः प्रभाते विमले द्विजान्सम्पूज्य यत्नतः । गोदानेन हिरण्येन वस्त्रेणान्नेन भारत

પછી નિર્મળ પ્રભાતે, હે ભારત, દ્વિજોને યત્નપૂર્વક સન્માન કરવું—ગોદાન, સોનું, વસ્ત્ર અને અન્નદાન દ્વારા.

Verse 174

गोविन्दः पूजयामास स्वशक्त्या ब्राह्मणाञ्छुभान् । मुक्तपापो गृहायातः स्वभार्यासहितो नृप

હે નૃપ! ગોવિંદે પોતાની શક્તિ મુજબ શુભ બ્રાહ્મણોની પૂજા કરી; પાપમુક્ત થઈ તે પત્નીસહિત ઘેર પરત આવ્યો.

Verse 175

एवं यः शृणुते भक्त्या गोविन्दाख्यानमुत्तमम् । पठते परया भक्त्या भ्रूणहत्या प्रणश्यति

આ રીતે જે ભક્તિપૂર્વક ગોવિંદનું આ ઉત્તમ આખ્યાન સાંભળે છે, અથવા પરમ ભક્તિથી તેનો પાઠ કરે છે, તેનું ભ્રૂણહત્યાનું પાપ નાશ પામે છે।

Verse 176

क्रीडते शांकरे लोके यावदाभूतसम्प्लवम् । यश्चैवाश्वयुजे मासि चैत्रे वा नृपसत्तम

તે મહાપ્રલય સુધી શંકરના લોકમાં આનંદથી ક્રીડા કરે છે। હે નૃપશ્રેષ્ઠ, અને જે આશ્વયુજ માસમાં કે ચૈત્રમાં આ અનુષ્ઠાન કરે છે...

Verse 177

सप्तम्यां च सिते पक्षे सोपवासो जितेन्द्रियः । सात्त्विकीं वासनां कृत्वा यो वसेच्छिवमन्दिरे

શુક્લ પક્ષની સપ્તમીએ ઉપવાસ કરીને, ઇન્દ્રિયોને જીતીને, સાત્ત્વિક ભાવના ધારણ કરીને જે શિવમંદિરમાં વસે છે...

Verse 178

ध्यायमानो विरूपाक्षं त्रिशूलकरसंस्थितम् । कंसासुरनिहन्तारं शङ्खचक्रगदाधरम्

હાથમાં ત્રિશૂલ ધારણ કરેલા વિરূপાક્ષ ભગવાનનું ધ્યાન કરતાં, તેમજ કંસાસુરના સંહારક શંખ-ચક્ર-ગદા ધારક (વિષ્ણુ)નું પણ ધ્યાન કરવું...

Verse 179

पक्षिराजसमारूढं त्रैलोक्यवरदायकम् । पितामहं ततो ध्यायेद्धंसस्थं चतुराननम्

પક્ષિરાજ (ગરુડ) પર આરૂઢ, ત્રિલોકને વર આપનાર પ્રભુનું ધ્યાન કરવું; ત્યારબાદ હંસાસનસ્થ ચતુર્મુખ પિતામહ બ્રહ્માનું ધ્યાન કરવું।

Verse 180

सर्गप्रदं समस्तस्य कमलाकरशोभितम् । यो ह्येवं वसते तत्र त्रियमे स्थान उत्तमे

સમસ્તને સર્જન આપનાર, કમળવન જેવી શોભાથી વિભૂષિત બ્રહ્માનું ધ્યાન કરવું. જે આ રીતે તે ઉત્તમ સ્થાને રાત્રિના ત્રણ પ્રહર સુધી વસે છે…

Verse 181

ततः प्रभाते विमले ह्यष्टम्यां च नराधिप । ब्राह्मणान् पूजयेद्भक्त्या सर्वदोषविवर्जितान्

પછી નિર્મળ પ્રભાતે, અષ્ટમી તિથિએ, હે નરાધિપ, સર્વદોષવિહિન બ્રાહ્મણોને ભક્તિપૂર્વક પૂજવા જોઈએ।

Verse 182

सर्वावयवसम्पूर्णान्सर्वशास्त्रविशारदान् । वेदाभ्यासरतान्नित्यं स्वदारनिरतान्सदा

અંગોપાંગે પૂર્ણ, સર્વ શાસ્ત્રોમાં પારંગત, નિત્ય વેદાભ્યાસમાં રત અને સદા પોતાની ધર્મપત્ની પ્રત્યે નિષ્ઠાવાન એવા બ્રાહ્મણોને પસંદ કરવા જોઈએ।

Verse 183

श्राद्धे दाने व्रते योग्यान् ब्राह्मणान् पाण्डुनन्दन । प्रेतानां पूजनं तत्र देवपूर्वं समारभेत्

હે પાંડુનંદન, શ્રાદ્ધ, દાન અને વ્રતમાં યોગ્ય બ્રાહ્મણોને જ નિયુક્ત કરવા; અને ત્યાં પ્રેતપૂજનનો આરંભ પહેલાં દેવપૂજન કરીને પછી જ કરવો।

Verse 184

प्रेतत्वान्मुच्यते शीघ्रमेरण्ड्यां पिण्डतर्पणैः । दानानि तत्र देयानि ह्यन्नमुख्यानि सर्वदा

એરંડીમાં પિંડદાન અને તર્પણ કરવાથી મનુષ્ય ઝડપથી પ્રેતત્વમાંથી મુક્ત થાય છે. તેથી ત્યાં હંમેશાં દાન આપવું જોઈએ—વિશેષ કરીને અન્નપ્રધાન દાન।

Verse 185

हिरण्यभूमिकन्याश्च धूर्वाहौ शुभलक्षणौ । सीरेण सहितौ पार्थ धान्यं द्रोणकसंख्यया

હે પાર્થ, સોનું, ભૂમિ અને વિધિપૂર્વક કન્યાદાન પણ આપવું જોઈએ; શુભલક્ષણવાળા બળદોની જોડી હળ સાથે, તેમજ દ્રોણપરિમાણે ધાન્ય પણ દાન કરવું।

Verse 186

अलंकृतां सवत्सां च क्षीरिणीं तरुणीं सिताम् । रक्तां वा कृष्णवर्णां वा पाटलां कपिलां तथा

અલંકૃત, વાછરડાંসহ, દૂધ આપતી, યુવાન ગાય—શ્વેત, લાલ, કાળી, પાટલ અથવા કપિલા—કોઈ પણ વર્ણની હોય, અર્પણ કરવી જોઈએ।

Verse 187

कांस्यदोहनसंयुक्तां रुक्मखुरविभूषणाम् । स्वर्णशृङ्गीं सवत्सां च ब्राह्मणायोपपादयेत्

કાંસ્ય દોહનપાત્ર સાથે, ખુર પર સોનાના આભૂષણોથી શોભિત, સોનાથી મઢેલા શિંગવાળી, વાછરડાંসহ ગાય બ્રાહ્મણને અર્પણ કરવી।

Verse 188

प्रीयतां मे जगन्नाथा हरकृष्णपितामहाः । संसाररक्षणी देवी सुरभी मां समुद्धरेत्

જગન્નાથ—હર, કૃષ્ણ અને પિતામહ—મારા પર પ્રસન્ન થાઓ; અને સંસારની રક્ષિકા દેવી સુરભી મને ઉઠાવી ઉદ્ધાર કરો।

Verse 189

पुत्रार्थं याः स्त्रियः पार्थ ह्येरण्डीसङ्गमे नृप । स्नाप्यन्ते रुद्रसूक्तैश्च चतुर्वेदोद्भवैस्तथा

હે પાર્થ, હે નૃપ, પુત્રલાભની ઇચ્છાવાળી સ્ત્રીઓ એરણ્ડી-સંગમે રુદ્રસૂક્તો તથા ચતુર્વેદોદ્ભવ મંત્રોના પાઠ સાથે સ્નાન કરે છે।

Verse 190

चतुर्भिर्ब्राह्मणैः शस्तं द्वाभ्यां योग्यैश्च कारयेत् । एकेन सार्द्रकुम्भेन दाम्पत्यमभिषेचयेत्

ચાર બ્રાહ્મણો દ્વારા આ વિધિ કરાવવી પ્રશંસનીય છે; જરૂર પડે તો બે યોગ્યજનોથી પણ કરાવી શકાય. એક જળપૂર્ણ કુંભથી પતિ‑પત્નીનું એકસાથે અભિષેક કરવો.

Verse 191

दैवज्ञेनैव चैकेन अथवा सामगेन वा । पञ्चरत्नसमायुक्तं कुम्भे तत्रैव कारयेत्

ત્યાં જ એક જ દૈવજ્ઞ (જ્યોતિષી‑પુરોહિત) અથવા સામગ દ્વારા કુંભ તૈયાર કરાવવો. તે કુંભમાં પંચરત્ન (પાંચ રત્ન) જોડવા.

Verse 192

गन्धतोयसमायुक्तं सर्वौषधिविमिश्रितम् । आम्रपल्लवसंयुक्तमश्वत्थमधुकं तथा

સુગંધિત જળ તૈયાર કરવું, જેમાં સર્વ ઔષધિઓ મિશ્રિત હોય. તેમાં આમ્રપલ્લવ જોડવા, તેમજ અશ્વત્થ અને મધૂક પણ ઉમેરવા.

Verse 193

गुण्ठितं सितवस्त्रेण सितचन्दनचर्चितम् । सितपुष्पैस्तु संछन्नं सिद्धार्थकृतमध्यमम्

તેને શ્વેત વસ્ત્રથી લપેટી, શ્વેત ચંદનનો લેપ કરવો; શ્વેત પુષ્પોથી ઢાંકવું, અને મધ્યમાં સિદ્ધાર્થક (રાઈ) મૂકવી.

Verse 194

कांस्यपात्रे तु संस्थाप्य पुत्रार्थी देशिकोत्तमः । अङ्गलग्नं तु यद्वस्त्रं कटकाभरणं तथा

તેને કાંસ્ય પાત્રમાં સ્થાપિત કરીને, પુત્રાર્થી માટે ઉત્તમ દેશિક (આચાર્ય) શરીરે ધારણ કરેલું વસ્ત્ર તથા કટક‑આભરણ (કંકણ વગેરે) પણ ત્યાં મૂકવા.

Verse 195

तत्सर्वं मण्डले त्याज्यं सिद्ध्यर्थं चात्मनस्तदा । प्रणम्य भास्करं पश्चादाचार्यं रुद्ररूपिणम्

ત્યારે પોતાની સિદ્ધિ માટે તે સર્વ મંડળમાં અર્પણ કરવું. ભાસ્કર (સૂર્ય)ને પ્રણામ કરીને પછી રુદ્રરૂપ આચાર્યને નમસ્કાર કરવો।

Verse 196

मधुरं च ततोऽश्नीयाद्देव्या भुवन उत्तमे । फलदानं च विप्राय छत्रं ताम्बूलमेव च

પછી દેવીના ઉત્તમ ભુવનમાં કંઈક મધુર ભોજન કરવું. વિપ્રને ફળદાન આપવું, તેમજ છત્ર અને તાંબૂલ પણ અર્પણ કરવું।

Verse 197

उपानहौ च यानं च स भवेद्दुःखवर्जितः । भास्करे क्रीडते लोके यावदाभूतसम्प्लवम्

અને પાદુકા તથા વાહન દાન કરવાથી તે દુઃખરહિત બને છે. મહાપ્રલય સુધી તે ભાસ્કરના લોકમાં ક્રીડા કરે છે।

Verse 198

दानं कोटिगुणं सर्वं शुभं वा यदि वाशुभम् । यथा नदीनदाः सर्वे सागरे यान्ति संक्षयम्

દરેક દાન કોટિગુણું ફળ આપે છે—તે શુભ હોય કે અશુભ. જેમ સર્વ નદીઓ અને નાળાઓ સાગરમાં જઈને અંત પામે છે।

Verse 199

एवं पापानि नश्यन्ति ह्येरण्डीसङ्गमे नृणाम् । समन्ताच्छस्त्रपातेन ह्येरण्डीसङ्गमे नृप

હે નૃપ! આ રીતે એરણ્ડી-સંગમે મનુષ્યોનાં પાપો નાશ પામે છે, જાણે તે જ એરણ્ડી-સંગમે ચારે તરફ શસ્ત્રવર્ષા થતી હોય।

Verse 200

भ्रूणहत्यासमं पापं नश्यते शङ्करोऽब्रवीत् । प्राणत्यागं च यो भक्त्या जातवेदसि कारयेत्

શંકરે કહ્યું—ભ્રૂણહત્યાસમાન પાપ પણ નાશ પામે છે. અને જે ભક્તિપૂર્વક જાતવેદસ તીર્થમાં પ્રાણત્યાગ કરે છે…