Adhyaya 131

Verse 1

श्रीमार्कण्डेय उवाच । नर्मदादक्षिणे कूले नागतीर्थमनुत्तमम् । यत्र सिद्धा महानागा भये जाते ततो नृप

શ્રી માર્કંડેયે કહ્યું—નર્મદાના દક્ષિણ કાંઠે અનુત્તમ નાગતીર્થ છે; જ્યાં સિદ્ધ મહાનાગો, હે નૃપ, ભય ઉપજતાં (આશ્રય લે/પ્રવૃત્ત થાય) છે.

Verse 2

युधिष्ठिर उवाच । महाभयानां लोकस्य नागानां द्विजसत्तम । कथं जातं भयं तीव्रं येन ते तपसि स्थिताः

યુધિષ્ઠિરે કહ્યું—હે દ્વિજશ્રેષ્ઠ! લોકને મહાભય કરનાર નાગોને તે ઘોર ભય કેવી રીતે ઉત્પન્ન થયો, જેના કારણે તેઓ તપસ્યામાં દૃઢપણે સ્થિત રહ્યા?

Verse 3

भूतं भव्यं भविष्यच्च यत्सुरासुरमानवे । तात ते विदितं सर्वं तेन मे कौतुकं महत्

દેવો, અસુરો અને માનવો વિષે જે ભૂત, વર્તમાન અને ભવિષ્ય છે—હે તાત! તે સર્વ તમને વિદિત છે; તેથી મારી કૌતુકતા બહુ મોટી છે.

Verse 4

मम संतापजं दुःखं दुर्योधनसमुद्भवम् । तव वक्त्राम्बुजौघेन प्लावितं निर्वृतिं गतम्

દુર્યોધનથી ઉત્પન્ન થયેલું મારું સંતાપજન્ય દુઃખ તમારા કમલમુખમાંથી વહેતી વાણીની ધારા દ્વારા પ્લાવિત થઈ ગયું છે; હવે તે શાંતિ અને નિવૃત્તિને પામ્યું છે.

Verse 5

श्रुत्वा तव मुखोद्गीतां कथां पापप्रणाशनीम् । भूयो भूयः स्मृतिर्जाता श्रवणे मम सुव्रत

હે સુવ્રત! તમારા મુખથી ગવાયેલી પાપનાશિની કથા સાંભળીને, સાંભળતા સાંભળતા મારી સ્મૃતિ વારંવાર જાગે છે.

Verse 6

न क्लेशत्वं द्विजे युक्तं न चान्यो जानते फलम् । विद्यादानस्य महतः श्रावितस्य सुतस्य च

હે દ્વિજ! ઉત્તર આપવા માં ક્લેશ કે સંકોચ યોગ્ય નથી; કારણ કે મહાન વિદ્યાદાનનું અને શ્રવણ દ્વારા સુશિક્ષિત પુત્રનું ફળ ખરેખર બીજો કોઈ જાણતો નથી.

Verse 7

एवं ज्ञात्वा यथान्यायं यः प्रश्नः पृच्छितो मया । कथा तु कथ्यतां विप्र दयां कृत्वा ममोपरि

આ રીતે જાણીને અને યથાન્યાય મેં પૂછેલો પ્રશ્ન—હે વિપ્ર, મારા પર દયા કરીને તે પવિત્ર કથા કહો.

Verse 8

मार्कण्डेय उवाच । यथा यथा त्वं नृप भाषसे च तथा तथा मे सुखमेति भारती । शैथिल्यभावाज्जरयान्वितस्य त्वत्सौहृदं नश्यति नैव तात

માર્કંડેય બોલ્યા—હે નૃપ, તમે જેમ જેમ બોલો તેમ તેમ મારી વાણી વધુ સુખ પામે છે. જરાના શૈથિલ્યથી યુક્ત હોવા છતાં, હે તાત, તમારું સૌહાર્દ કદી નાશ પામતું નથી.

Verse 9

कथयामि यथावृत्तमितिहासं पुरातनम् । कथितं पूर्वतो वृद्धैः पारम्पर्येण भारत

હે ભારત, જે રીતે બન્યું તેમ પ્રાચીન ઇતિહાસ હું કહું છું; જે પૂર્વકાળે વૃદ્ધોએ પરંપરાથી વર્ણવ્યો હતો.

Verse 10

द्वे भार्ये कश्यपस्यास्तां सर्वलोकेष्वनुत्तमे । गरुत्मतो वै विनता सर्पाणां कद्रुरेव च

કશ્યપની બે પત્નીઓ હતી, સર્વ લોકોમાં અનુત્તમા—ગરુડની જનની વિનતા અને સર્પોની જનની કદ્રૂ.

Verse 11

अश्वसंदर्शनात्ताभ्यां कलिरूपं व्यवस्थितम् । प्रभातकाले राजेन्द्र भास्कराकारवर्चसम्

તે બંનેને અશ્વદર્શન થતાં કલિરূপ વિવાદની સ્થિતિ ઊભી થઈ—હે રાજેન્દ્ર, પ્રભાતકાળે, સૂર્યસમાન તેજથી દીપ્ત.

Verse 12

तं दृष्ट्वा विनता रूपमश्वं सर्वत्र पाण्डुरम् । अथ तां कद्रूमवोचत्सा पश्य पश्य वरानने

સર્વત્ર પાંડુર એવા તે અશ્વને જોઈ વિનતાએ તેનું રૂપ નિહાળ્યું. ત્યારે કદ્રૂએ તેણીને કહ્યું—“જો, જો, હે સુમુખી!”

Verse 13

उच्चैःश्रवसः सादृश्यं पश्य सर्वत्र पाण्डुरम् । धावमानमविश्रान्तं जवेन पवनोपमम्

“જો, આ ઉચ્ચૈઃશ્રવસ સમાન છે—સર્વત્ર પાંડુર. અવિશ્રાંત ધાવતું, વેગે પવન સમાન.”

Verse 14

तं दृष्ट्वा सहसा यान्तमीर्ष्याभावेन मोहिता । कृष्णं मत्वा तथाजल्पत्तया सह नृपोत्तम

તેને અચાનક આવતો જોઈ તે ઈર્ષ્યાભાવે મોહિત થઈ ગઈ. તેને કૃષ્ણ માની તેણે તેમ જ કહ્યું; અને તે નૃપોત્તમે તેણી સાથે સંવાદ કર્યો.

Verse 15

विनते त्वं मृषा लोके नृशंसे कुलपांसनि । कृष्णं चैनं वद श्वेतं नरकं यास्यसे परम्

“વિનતા, તું લોકસમક્ષ ખોટું બોલે છે—હે નિર્દયે, કુલકલંક! આને શ્વેત નહીં, કૃષ્ણ કહેજે; નહીંતર તું ઘોર નરકમાં જશે.”

Verse 16

विनतोवाच । सत्यानृते तु वचने पणोऽयं ते ममैव तु । सहस्रं वत्सरान्दासी भवेयं तव वेश्मनि

વિનતાએ કહ્યું—“વચનમાં સત્ય કે અસત્ય અંગે તારા અને મારા વચ્ચે આ શરત છે. હું હારું તો તારા ગૃહમાં સહસ્ર વર્ષ દાસી બની રહીશ.”

Verse 17

तथेति ते प्रतिज्ञाय रात्रौ गत्वा स्वकं गृहम् । परित्यज्य उभे ते तु क्रोधमूर्छितमूर्छिते

‘તથાસ્તુ’ કહી પ્રતિજ્ઞા કરીને તેઓ બંને રાત્રે પોતાના ઘેર ગયા. ક્રોધથી વ્યાકુળ થઈ બંને જ મૂર્છિતપ્રાય બન્યા.

Verse 18

बन्धुगर्वस्य गत्वा तु कथयामास तं पणम् । कद्रूर्विनतया सार्द्धं यद्वृत्तं प्रमदालये

પછી કદ્રૂ બંધુગર્વ પાસે જઈ તે પણ (શરત) કહી સંભળાવી—સ્ત્રીગૃહમાં વિનતા સાથે જે બન્યું હતું તે બધું જણાવ્યું.

Verse 19

तच्छ्रुत्वा बान्धवाः सर्वे कद्रूपुत्रास्तथैव च । न मन्यन्ते हितं कार्यं कृतं मात्रा विगर्हितम्

આ સાંભળી બધા સગાં—કદ્રૂના પુત્રો પણ—આને હિતકારક કાર્ય માન્યા નહીં; કારણ કે માતાએ કરેલું કર્મ નિંદનીય હતું.

Verse 20

अकृष्णः कृष्णतामम्ब कथं गच्छेद्धयोत्तमः । दासत्वं प्राप्स्यसे त्वं हि पणेनानेन सुव्रते

‘માતા, જે શ્રેષ્ઠ અશ્વ કાળો નથી તે કાળો કેવી રીતે બને? હે સુવ્રતે, આ પણથી તું નિશ્ચયે દાસત્વને પામશે.’

Verse 21

कद्रूरुवाच । भवेयं न यथादासी तत्कुरुध्वं हि सत्वरम् । विशध्वं रोमकूपेषु तस्याश्वस्य मतिर्मम

કદ્રૂ બોલી—‘હું દાસી ન બનું એ માટે તમે આ તાત્કાલિક કરો. તે અશ્વના રોમકૂપોમાં પ્રવેશ કરો; આ મારી યુક્તિ છે.’

Verse 22

क्षणमात्रं कृते कार्ये सा दासी च भवेन्मम । ततः स्वस्थोरगाः सर्वे भविष्यथ यथासुखम्

જ્યારે તે કાર્ય ક્ષણભર માટે થઈ જશે, ત્યારે તે મારી દાસી બની જશે; અને તે પછી તમે બધા સર્પો સુરક્ષિત અને સુખેથી રહેશો.

Verse 23

सर्पा ऊचुः । यथा त्वं जननी देवि पन्नगानां मता भुवि । तथापि सा विशेषेण वञ्चितव्या न कर्हिचित्

સર્પો બોલ્યા: 'હે દેવી! જોકે પૃથ્વી પર તમે અમારા નાગોની માતા ગણાઓ છો, તો પણ તેની સાથે ક્યારેય છેતરપિંડી કરવી જોઈએ નહીં.'

Verse 24

कद्रूरुवाच । मम वाक्यमकुर्वाणा ये केचिद्भुवि पन्नगाः । हव्यवाहमुखं सर्वे ते यास्यन्त्यविचारिताः

કદ્રુ બોલી: 'પૃથ્વી પર જે કોઈ સર્પો મારી આજ્ઞાનું પાલન નહીં કરે, તે બધા જ વિચાર કર્યા વિના અગ્નિદેવના મુખમાં જશે.'

Verse 25

एतच्छ्रुत्वा तु वचनं घोरं मातृमुखोद्भवम् । केचित्प्रविष्टा रोमाणि तथान्ये गिरिसंस्थिताः

માતાના મુખમાંથી નીકળેલા તે ભયંકર વચનો સાંભળીને, કેટલાક (ઘોડાના) રુંવાડામાં પ્રવેશી ગયા અને બીજા પર્વતો પર જતા રહ્યા.

Verse 26

केचित्प्रविष्टा जाह्नव्यामन्ये च तपसि स्थिताः

કેટલાક જાહ્નવી (ગંગા) માં પ્રવેશી ગયા અને અન્ય તપસ્યામાં લીન થઈ ગયા.

Verse 27

ततो वर्षसहस्रान्ते तुतोष परमेश्वरः । महादेवो जगद्धाता ह्युवाच परया गिरा

ત્યારે હજાર વર્ષના અંતે જગદ્ધાતા પરમેશ્વર મહાદેવ પ્રસન્ન થયા અને દિવ્ય વાણીથી બોલ્યા.

Verse 28

भो भोः सर्पा निवर्तध्वं तपसोऽस्य महत्फलम् । यमिच्छथ ददाम्यद्य नात्र कार्या विचारणा

“હો હો, હે સર્પો! તપસ્યા નિવર્તો; આ તપનું મહાન ફળ થયું છે. તમે જે ઇચ્છો તે આજે હું આપું છું; અહીં વિચાર કરવાની જરૂર નથી.”

Verse 29

सर्पा ऊचुः । कद्रूशापभयाद्भीता देवदेव महेश्वर । तव पार्श्वे वसिष्यामो यावदाभूतसम्प्लवम्

સર્પોએ કહ્યું—“હે દેવોના દેવ મહેશ્વર! કદ્રૂના શાપના ભયથી અમે ભીત છીએ; મહાપ્રલય સુધી અમે તમારા પાર्श્વે નિવાસ કરીશું.”

Verse 30

देवदेव उवाच । एकश्चायं महाबाहुर्वासुकिर्भुजगोत्तमः । मम पार्श्वे वसेन्नित्यं सर्वेषां भयरक्षकः

દેવદેવ બોલ્યા—“આ મહાબાહુ ભુજગોત્તમ વાસુકિ સદા મારા પાર्श્વે વસે અને સર્વના ભયનો રક્ષક બને.”

Verse 31

अन्येषां चैव सर्पाणां भयं नास्ति ममाज्ञया । आप्लुत्य नर्मदातोये भुजगास्ते च रक्षिताः

“અને અન્ય સર્પોને પણ મારી આજ્ઞાથી કોઈ ભય નથી. નર્મદાના જળમાં ડૂબકી લગાવી તે ભુજંગો રક્ષિત થયા છે.”

Verse 32

नास्ति मृत्युभयं तेषां वसध्वं यत्र चेप्सितम् । कद्रूशापभयं नास्ति ह्येष मे विस्तरः परः

તેમને મૃત્યુનો ભય નથી; જ્યાં ઇચ્છો ત્યાં વસો. કદ્રૂના શાપનો પણ ભય નથી—આ મારી પરમ ખાતરી અને રક્ષા છે.

Verse 33

एवं दत्त्वा वरं तेषां देवदेवो महेश्वरः । जगामाकाशमाविश्य कैलासं धरणीधरम्

આ રીતે તેમને વરદાન આપી દેવોના દેવ મહેશ્વર આકાશમાં પ્રવેશ કરીને ધરણીધર કૈલાસ પર્વત તરફ ગયા.

Verse 34

गते चादर्शनं देवे वासुकिप्रमुखा नृप । स्थापयित्वा तथा जग्मुर्देवदेवं महेश्वरम्

હે રાજા, દેવ અદૃશ્ય થયા પછી વાસુકિપ્રમુખ નાગોએ ત્યાં વિધિપૂર્વક સ્થાપના કરીને દેવદેવ મહેશ્વર પાસે પ્રસ્થાન કર્યું.

Verse 35

तत्र तीर्थे तु यः कश्चित्पञ्चम्यामर्चयेच्छिवम् । तस्य नागकुलान्यष्टौ न हिंसन्ति कदाचन

તે તીર્થમાં જે કોઈ પંચમીના દિવસે શિવની આરાધના કરે છે, તેને નાગોના આઠ કુળો ક્યારેય હાનિ પહોંચાડતા નથી.

Verse 36

मृतः कालेन महता तत्र तीर्थे नरेश्वर । शिवस्यानुचरो भूत्वा वसते कालमीप्सितम्

હે નરેશ્વર, તે જ્યારે યોગ્ય સમયે ત્યાંના તીર્થમાં દેહ ત્યાગે છે, ત્યારે શિવનો અનુચર બની ઇચ્છિત સમય સુધી શિવધામમાં વસે છે.

Verse 131

। अध्याय

॥ અધ્યાય ॥