Adhyaya 87
માર્કંડેય રાજાને રેવા (નર્મદા)ના કાંઠે આવેલા અત્યંત પુણ્ય ‘ઋણમોચન’ તીર્થમાં જવા ઉપદેશ આપે છે. આ તીર્થ બ્રહ્મવંશીય ઋષિસભાઓ દ્વારા પ્રતિષ્ઠિત થયેલું છે એમ કહી તેની વિધિસંમત પવિત્રતા અને અધિકાર સ્થાપિત થાય છે. અહીં ‘ઋણ’ નિવારણનો મુખ્ય ઉપાય ભક્તિપૂર્વકનું અનુષ્ઠાન છે—જે સાધક છ માસ સુધી પિતૃ-તર્પણ ભક્તિથી કરે અને નર્મદાજળમાં સ્નાન કરે, તે દેવઋણ, પિતૃઋણ અને મનુષ્યઋણમાંથી વિશેષ રીતે મુક્ત થાય છે. પાપ સહિત કર્મફળો ત્યાં ફળની જેમ પ્રત્યક્ષ દેખાય છે એમ કહી નૈતિક કારણ-કાર્યભાવ દૃઢ કરવામાં આવ્યો છે. એકાગ્રતા, ઇન્દ્રિયનિગ્રહ, સ્નાન, દાન અને ગિરિજાપતિ (શિવ)ની પૂજા—આ આચરણ નિર્દિષ્ટ છે. પરિણામે ઋણત્રયથી મુક્તિ અને સ્વર્ગમાં દેવતુલ્ય તેજસ્વી અવસ્થા પ્રાપ્ત થાય છે.
Shlokas
Verse 1
श्रीमार्कण्डेय उवाच । ततो गच्छेन्महीपाल तीर्थं परमशोभनम् । स्थापितं मुनिसङ्घैर्यद्ब्रह्मवंशसमुद्भवैः
શ્રી માર્કંડેયે કહ્યું—હે મહીપાલ! ત્યારબાદ બ્રહ્મવંશમાંથી ઉત્પન્ન મુનિસમૂહોએ સ્થાપિત કરેલું તે પરમ શોભન તીર્થ ગમન કરવું જોઈએ.
Verse 2
ऋणमोचनमित्याख्यं रेवातटसमाश्रितम् । षण्मासं मनुजो भक्त्या तर्पयन् पितृदेवताः
આ ‘ઋણમોચન’ નામે પ્રસિદ્ધ છે અને રેવા-તટ પર સ્થિત છે. છ માસ સુધી ભક્તિપૂર્વક તર્પણ કરીને પિતૃદેવતાઓને તૃપ્ત કરવો જોઈએ.
Verse 3
देवैः पितृमनुष्यैश्च ऋणमात्मकृतं च यत् । मुच्यते तत्क्षणान्मर्त्यः स्नातो वै नर्मदाजले
દેવો, પિતૃઓ અને મનુષ્યો પ્રત્યે પોતે કરેલું જે કોઈ ઋણ હોય—નર્મદા જળમાં સ્નાન કરતાં જ મર્ત્ય તે ક્ષણે મુક્ત થઈ જાય છે.
Verse 4
प्रत्यक्षं दुरितं तत्र दृश्यते फलरूपतः । तत्र तीर्थे तु यो राजन्नेकचित्तो जितेन्द्रियः
ત્યાં પાપ પોતાનાં ફળરૂપે પ્રત્યક્ષ દેખાય છે. અને તે તીર્થમાં, હે રાજન, જે એકચિત્ત અને જિતેન્દ્રિય હોય છે…
Verse 5
स्नात्वा दानं च वै दद्यादर्चयेद्गिरिजापतिम् । ऋणत्रयविनिर्मुक्तो नाके दीप्यति देववत्
સ્નાન કરીને નિશ્ચયે દાન આપવું અને ગિરિજાપતિ (શિવ)નું પૂજન કરવું. ત્રિવિધ ઋણોથી મુક્ત થઈ તે સ્વર્ગમાં દેવ સમાન તેજસ્વી બને છે.
Verse 87
। अध्याय
ઇતિ અધ્યાય સમાપ્ત.