Adhyaya 176

Verse 1

श्रीमार्कण्डेय उवाच । ततो गच्छेन्महीपाल पिङ्गलावर्तमुत्तमम् । तीर्थं सर्वगुणोपेतं कामिकं भुवि दुर्लभम्

શ્રી માર્કંડેયે કહ્યું—હે મહીપાલ! ત્યારબાદ ઉત્તમ પિંગલાવર્તે જવું જોઈએ; તે સર્વગુણસંપન્ન, કામના પૂર્ણ કરનારું, ધરતી પર દુર્લભ તીર્થ છે.

Verse 2

वाचिकं मानसं पापं कर्मजं यत्पुरा कृतम् । पिङ्गलेश्वरमासाद्य तत्सर्वं विलयं व्रजेत्

વાણી, મન અને કર્મથી અગાઉ કરેલું જે કોઈ પાપ હોય—પિંગલેશ્વરને પ્રાપ્ત થતાં તે બધું લય પામી નષ્ટ થાય છે.

Verse 3

तत्र स्नानं च दानं च देवखाते कृतं नृप । अक्षयं तद्भवेत्सर्वमित्येवं शङ्करोऽब्रवीत्

હે નૃપ! દેવખાતમાં કરેલું સ્નાન અને દાન સર્વ ફળદાયક બની અક્ષય થાય છે—એવું શંકર (શિવ)એ કહ્યું.

Verse 4

पृथिव्यां सर्वतीर्थेषु समुद्धृत्य शुभोदकम् । मुक्तं तत्र सुरैः खात्वा देवखातं ततोऽभवत्

પૃથ્વીના સર્વ તીર્થોમાંથી શુભ જળ એકત્ર કરી દેવોએ ત્યાં મુક્ત કર્યું; અને ત્યાં કુંડ ખોદવાથી પછી તે ‘દેવખાત’ નામે પ્રસિદ્ધ થયું.

Verse 5

युधिष्ठिर उवाच । कथं तु देवखातं तत्संजातं द्विजसत्तम । सुराः सर्वे कथं तत्र मुमुचुर्वारि तीर्थजम् । सर्वं कथय मे विप्र श्रवणे लम्पटं मनः

યુધિષ્ઠિરે કહ્યું—હે દ્વિજશ્રેષ્ઠ! તે દેવખાત તીર્થ કેવી રીતે ઉત્પન્ન થયું? અને સર્વ દેવોએ ત્યાં તીર્થજળ કેવી રીતે મુક્ત કર્યું? હે વિપ્ર! બધું મને કહો; સાંભળવામાં મારું મન અત્યંત આસક્ત છે.

Verse 6

श्रीमार्कण्डेय उवाच । यदा तु शूलशुद्ध्यर्थं रुद्रो देवगणैः सह । बभ्राम पृथिवीं सर्वां कमण्डलुधरः शुभाम्

શ્રી માર્કંડેયે કહ્યું—શૂલની શુદ્ધિ માટે રુદ્ર દેવગણો સાથે, કમંડલુ ધારણ કરીને, આ સર્વ શુભ પૃથ્વી પર ભ્રમણ કરવા લાગ્યા.

Verse 7

प्रभासाद्येषु तीर्थेषु स्नानं चक्रुः सुरास्तदा । सर्वतीर्थोत्थितं तोयं पात्रे वै निहितं तु तैः

ત્યારે દેવોએ પ્રભાસ વગેરે તીર્થોમાં સ્નાન કર્યું; અને સર્વ તીર્થોમાંથી ઉત્પન્ન થયેલું જળ તેમણે એક પાત્રમાં સંગ્રહ્યું.

Verse 8

शूलभेदमनुप्राप्य शूलं शुद्धं तु शूलिनः । तत्रोत्थमुदकं गृह्य आगता भृगुकच्छके

તેઓ શૂલભેદે પહોંચ્યા, જ્યાં શૂલધારી શિવનું ત્રિશૂલ શુદ્ધ થયું હતું. ત્યાંથી પ્રગટ થયેલું પવિત્ર જળ લઈને તેઓ ભૃગુકચ્છે આવ્યા.

Verse 9

तत्रापश्यंस्ततो ह्यग्निं च पिङ्गलाक्षं च रोगिणम् । तपस्युग्रे व्यवसितं ध्यायमानं महेश्वरम्

ત્યાં તેમણે પિંગલ નેત્રવાળા, રોગગ્રસ્ત અગ્નિને જોયો—જે ઉગ્ર તપમાં સ્થિર રહી મહેશ્વરનું ધ્યાન કરતો હતો.

Verse 10

हविर्भागैस्तु विप्राणां राज्ञां चैवामयाविनाम् । दृष्ट्वा तु बहुरोगार्तमग्निं देवमुखं सुराः । प्राहुस्ते सहिता देवं शङ्करं लोकशङ्करम्

બ્રાહ્મણો અને રાજાઓના હવિ-ભાગો પણ વ્યાધિગ્રસ્ત થતાં જોઈ, અનેક રોગોથી પીડિત ‘દેવમુખ’ અગ્નિને જોઈ દેવતાઓ સૌ સાથે મળી લોકમંગલકારી શંકરને સંબોધીને બોલ્યા.

Verse 11

देवा ऊचुः । प्रसादः क्रियतां शम्भो पिङ्गलस्यामयाविनः । यथा हि नीरुजः कायो हविषां ग्रहणक्षमः । पुनर्भवति पिङ्गस्तु तथा कुरु महेश्वर

દેવોએ કહ્યું—હે શંભો! રોગગ્રસ્ત પિંગલ પર કૃપા કરો, જેથી તેનું શરીર નિરોગ બની ફરી હવિ ગ્રહણ કરવા યોગ્ય થાય. હે મહેશ્વર! પિંગલને પૂર્વવત્ કરી દો.

Verse 12

ईश्वर उवाच । भोभोः सुरा हि तपसा तुष्टोऽहं वो विशेषतः । वचनाच्च विशेषेण ददाम्यभिमतं वरम्

ઈશ્વરે કહ્યું—હે દેવો! તમારા તપથી હું વિશેષ પ્રસન્ન છું; અને તમારી પ્રાર્થનાવાણીથી તો વધુ જ. હું તમને ઇચ્છિત વર આપું છું.

Verse 13

पिङ्गल उवाच । यदि तुष्टोऽसि देवेश दीयते देव चेप्सितम् । चन्द्रादित्यौ च नयने कृत्वात्र कलया स्थितः

પિંગલે કહ્યું—હે દેવેશ! જો તમે પ્રસન્ન હો તો મારી ઇચ્છિત વસ્તુ આપો. ચંદ્ર અને સૂર્યને મારા બે નેત્ર બનાવી, તમારી દિવ્ય કલાથી આ સ્થાને સ્થિર રહો.

Verse 14

तथा पुनर्नवः कायो भवेद्वै मम शङ्कर । तथा कुरु विरूपाक्ष नमस्तुभ्यं पुनः पुनः

હે શંકર! મારું આ શરીર ફરી નવેસરથી બને—એવું કરો. હે વિરূপાક્ષ! તેમ જ કરો; તમને વારંવાર નમસ્કાર.

Verse 15

मार्कण्डेय उवाच । ततः स भगवाञ्छम्भुर्मूर्तिमादित्यरूपिणीम् । कृत्वा तु तस्य तद्रोगमपानुदत शङ्करः

માર્કંડેયે કહ્યું—પછી ભગવાન શંભુએ સૂર્યસમાન રૂપ ધારણ કરીને તે પુરુષનો રોગ દૂર કર્યો; આ રીતે શંકરે તેની વ્યાધિ હરી લીધી.

Verse 16

ततः पुनर्नवीभूतः पुनः प्रोवाच शङ्करम् । अत्रैव स्थीयतां शम्भो तथैव भास्करः स्वयम्

પછી તે ફરી નવેસરથી થઈ શંકરને ફરી કહ્યું—હે શંભો! તમે અહીં જ સ્થિર રહો; તેમ જ ભાસ્કર (સૂર્ય) પણ સ્વયં અહીં જ રહે.

Verse 17

प्राणिनामुपकाराय रोगाणामुपशान्तये । पापानां ध्वंसनार्थाय श्रेयसां चैव वृद्धये

પ્રાણીઓના ઉપકાર માટે, રોગોના ઉપશમ માટે, પાપોના ધ્વંસ માટે, અને કલ્યાણરૂપ શ્રેયની વૃદ્ધિ માટે।

Verse 18

एवमुक्तस्तु भगवान्पिङ्गलेन महात्मना । अवतारं च कृतवान् गीर्वाणानिदमब्रवीत्

મહાત્મા પિંગલાએ આમ કહ્યે ત્યારે ભગવાને ત્યાં અવતાર ધારણ કરવા સંમતિ આપી અને દેવોને આ વચન કહ્યાં।

Verse 19

ईश्वर उवाच । मुञ्चध्वमुदकं देवास्तीर्थेभ्यो यत्समाहृतम् । मम चोत्तरतः कृत्वा खातं देवमयं शुभम्

ઈશ્વરે કહ્યું—હે દેવો! તીર્થોમાંથી તમે જે જળ એકત્ર કર્યું છે તે ઢાળી દો; અને મારી ઉત્તર દિશામાં દેવમય, શુભ ખાત (કુંડ) બનાવો।

Verse 20

तत्र निक्षिप्यतां वारि सर्वरोगविनाशनम् । सर्वपापहरं दिव्यं सर्वैरपि सुरादिभिः

ત્યાં તે જળ સ્થાપિત કરો—દિવ્ય, સર્વ પાપ હરણારું અને સર્વ રોગ વિનાશક—દેવગણ આદિ સૌએ મળીને।

Verse 21

एवमुक्ताः सुराः सर्वे खातं कृत्वा तथोत्तरे । वयस्त्रिंशत्कोटिगणैर्मुक्तं तत्तीर्थजं जलम्

આમ કહ્યે પછી સર્વ દેવોએ ઉત્તર તરફ તેમ જ ખાત બનાવ્યું; અને ત્રીસ કરોડ ગણોના સમૂહોએ તે તીર્થજ જળ ત્યાં મુક્ત કર્યું।

Verse 22

प्रोचुस्ते सहिताः सर्वे विरूपाक्षपुरोगमाः । यः कश्चिद्देवखातेऽस्मिन्मृदालम्भनपूर्वकम्

પછી વિરূপાક્ષના નેતૃત્વમાં તેઓ સૌએ મળીને ઘોષણા કરી—“આ દેવખાતમાં જે કોઈ પ્રથમ પવિત્ર માટી ગ્રહણ કરીને…”

Verse 23

स्नानं कृत्वा रविदिने संस्नाय नर्मदाजले । श्राद्धं कृत्वा पितृभ्यो वै दानं दत्त्वा स्वशक्तितः

રવિવારે સ્નાન કરીને, નર્મદા જળમાં વિધિપૂર્વક સારી રીતે સ્નાન કરીને, પિતૃઓ માટે શ્રાદ્ધ કરીને અને પોતાની શક્તિ મુજબ દાન આપી…

Verse 24

पूजयिष्यति पिङ्गेशं तस्य वासस्त्रिविष्टपे । भविष्यति सुरैरुक्तं शृणोति सकलं जगत्

તે પિંગેશનું પૂજન કરશે; તેના માટે ત્રિવિષ્ટપ (સ્વર્ગ) માં નિવાસ થશે. દેવોએ કહેલું આ વચન સમગ્ર જગત સાંભળે છે.

Verse 25

आमया भुवि मर्त्यानां क्षयरोगविचर्चिकाः । व्याधयो विकृताकाराः कासश्वासज्वरोद्भवाः

પૃથ્વી પર મનુષ્યોમાં રોગો ઊભા થાય છે—ક્ષયરોગ અને ચામડીના વિકારો, દેહને વિકૃત કરનાર અનેક વ્યાધિઓ, તેમજ ખાંસી, શ્વાસકષ્ટ અને તાવ.

Verse 26

एकद्वित्रिचतुर्थाहा ये ज्वरा भूतसम्भवाः । ये चान्ये विकृता दोषा दद्रुश्च कामलं तथा

એક, બે, ત્રણ કે ચાર દિવસ ચાલતા તાવ—જે ભૂતસમ્ભવ કહેવાય છે—અને અન્ય વિકૃત દોષો, દાદ તથા કામળો (પિલિયા) પણ અહીં જણાવાયા છે.

Verse 27

दिनैस्ते सप्तभिर्यान्ति नाशं स्नानैर्रवेर्दिने । शतभेदप्रभिन्ना ये कुष्ठा बहुविधास्तथा

રવિવારના સ્નાનોથી તે સાત દિવસમાં નાશ પામે છે. સો ભેદોમાં વહેંચાયેલા અનેક પ્રકારના કુષ્ઠરોગ પણ તેમ જ (શમન પામે છે).

Verse 28

शतमादित्यवाराणां स्नायादष्टोत्तरं तु यः । सम्पूज्य शङ्करं दद्यात्तिलपात्रं द्विजातये

જે એકસો આઠ રવિવારે સ્નાન કરે અને વિધિપૂર્વક શંકરની પૂજા કરીને દ્વિજ (બ્રાહ્મણ)ને તિલપાત્ર દાન આપે।

Verse 29

नश्यन्ति तस्य कुष्ठानि गरुडेनेव पन्नगाः । एवमुक्त्वा गताः सर्वे त्रिदशास्त्रिदशालयम्

તેના કૂષ્ઠરોગો ગરુડ સામે સર્પો જેમ નાશ પામે તેમ નાશ પામે છે. એમ કહી સર્વ દેવો પોતાના દિવ્ય ધામે ગયા।

Verse 30

मार्कण्डेय उवाच । नदीषु देवखातेषु तडागेषु सरित्सु च । स्नानं समाचरेन्नित्यं नरः पापैः प्रमुच्यते

માર્કંડેયે કહ્યું—નદીઓમાં, દેવખાતના કુંડોમાં, તળાવોમાં અને સરિતાઓમાં મનુષ્યે નિત્ય સ્નાન કરવું જોઈએ; તે પાપોથી મુક્ત થાય છે।

Verse 31

षष्टितीर्थसहस्रेषु षष्टितीर्थशतेषु च । यत्फलं स्नानदानेषु देवखाते ततोऽधिकम्

સાઠ હજાર અને સાઠ સો તીર્થોમાં સ્નાન-દાનથી જે ફળ મળે છે, દેવખાતમાં તેનાથી પણ વધુ ફળ પ્રાપ્ત થાય છે।

Verse 32

देवखातेषु यः स्नात्वा तर्पयित्वा पितॄन्नृप । पूजयेद्देवदेवेशं पिङ्गलेश्वरमुत्तमम्

હે રાજા, જે દેવખાતમાં સ્નાન કરીને પિતૃઓને તર્પણ કરે અને દેવદેવેશ શ્રેષ્ઠ પિંગલેશ્વરની પૂજા કરે।

Verse 33

सोऽश्वमेधस्य यज्ञस्य वाजपेयस्य भारत । द्वयोः पुण्यमवाप्नोति नात्र कार्या विचारणा

હે ભારત, તે અશ્વમેધ યજ્ઞ અને વાજપેય યજ્ઞ—બન્નેનું પુણ્ય પ્રાપ્ત કરે છે; અહીં શંકા કે વિચાર કરવાની જરૂર નથી।

Verse 176

अध्यायः

અધ્યાય—આ અધ્યાયનું શીર્ષક/સમાપ્તિ-ચિહ્ન છે।