Adhyaya 21

Verse 1

युधिष्ठिर उवाच । श्रुतं मे विविधाश्चर्यं त्वत्प्रसादाद्द्विजोत्तम । भूयश्च श्रोतुमिच्छामि तन्मे कथय सुव्रत

યુધિષ્ઠિર બોલ્યા—હે દ્વિજોત્તમ, આપની કૃપાથી મેં અનેક અદ્ભુત વાતો સાંભળી છે. વધુ સાંભળવા ઇચ્છું છું; તેથી, હે સુવ્રત, મને કહો.

Verse 2

कथमेषा नदी पुण्या सर्वनदीषु चोत्तमा । नर्मदा नाम विख्याता भूयो मे कथयानघ

‘નર્મદા’ નામે વિખ્યાત આ નદી કેવી રીતે એટલી પુણ્ય છે અને સર્વ નદીઓમાં ઉત્તમ કેવી રીતે છે? હે અનઘ, મને ફરી વિસ્તારે કહો.

Verse 3

श्रीमार्कण्डेय उवाच । नर्मदा सरितां श्रेष्ठा सर्वपापप्रणाशिनी । तारयेत्सर्वभूतानि स्थावराणि चराणि च

શ્રી માર્કંડેય બોલ્યા—નર્મદા નદીઓમાં શ્રેષ્ઠ છે, સર્વ પાપોનો નાશ કરનારી છે. તે સ્થાવર અને ચર એવા સર્વ ભૂતોને તારાવે છે.

Verse 4

नर्मदायास्तु माहात्म्यं यत्पूर्वेण मया श्रुतम् । तत्तेऽहं सम्प्रवक्ष्यामि शृणुष्वैकमना नृप

નર્મદાનું જે માહાત્મ્ય મેં પૂર્વે સાંભળ્યું હતું, તે જ હવે હું તને કહું છું. હે નૃપ, એકાગ્ર મનથી સાંભળ.

Verse 5

गङ्गा कनखले पुण्या कुरुक्षेत्रे सरस्वती । ग्रामे वा यदि वारण्ये पुण्या सर्वत्र नर्मदा

ગંગા કનખલમાં પુણ્ય છે, કુરુક્ષેત્રમાં સરસ્વતી પુણ્ય છે; પરંતુ ગામમાં હોય કે વનમાં, નર્મદા સર્વત્ર પુણ્ય છે.

Verse 6

त्रिभिः सारस्वतं तोयं सप्ताहेन तु यामुनम् । सद्यः पुनाति गाङ्गेयं दर्शनादेव नार्मदम्

સરસ્વતીનું જળ ત્રણ દિવસમાં શુદ્ધ કરે છે, યમુનાનું સાત દિવસમાં; ગંગાજળ તરત પાવન કરે છે, પરંતુ નર્મદા તો માત્ર દર્શનથી જ પવિત્ર કરે છે.

Verse 7

कलिङ्गदेशात्पश्चार्धे पर्वतेऽमरकण्टके । पुण्या च त्रिषु लोकेषु रमणीया पदे पदे

કલિંગદેશના પશ્ચિમ ભાગે અમરકંટક નામનો પર્વત છે; ત્યાં તે (નર્મદા) ત્રિલોકમાં પુણ્યમયી છે અને પગલે પગલે રમણીય છે.

Verse 8

तत्र देवाश्च गन्धर्वा ऋषयश्च तपोधनाः । तपस्तप्त्वा महाराज सिद्धिं परमिकां गताः

ત્યાં દેવો, ગંધર્વો અને તપોધન ઋષિઓ તપ કરીને—હે મહારાજ—પરમ સિદ્ધિને પ્રાપ્ત થયા.

Verse 9

तत्र स्नात्वा नरो राजन्नियमस्थो जितेन्द्रियः । उपोष्य रजनीमेकां कुलानां तारयेच्छतम्

હે રાજન! ત્યાં સ્નાન કરીને, નિયમમાં સ્થિત અને ઇન્દ્રિયજિત પુરુષ એક રાત્રિ ઉપવાસ કરીને પોતાના કુળની સો પેઢીઓને તારશે.

Verse 10

सिद्धिक्षेत्रं परं तात पर्वतो ह्यमरंकटः । सर्वदेवाश्रितो यस्मादृषिभिः परिसेवितः

હે તાત! અમરકંટક પર્વત પરમ સિદ્ધિક્ષેત્ર છે; કારણ કે તે સર્વ દેવોના આશ્રયરૂપ છે અને ઋષિઓ દ્વારા ભક્તિપૂર્વક સેવિત છે।

Verse 11

सिद्धविद्याधरा भूतगन्धर्वाः स्थानमुत्तमम् । दृश्यादृश्याश्च राजेन्द्र सेवन्ते सिद्धिकाङ्क्षिणः

સિદ્ધો, વિદ્યાધરો, ભૂતો અને ગંધર્વો તેને ઉત્તમ નિવાસ માને છે. હે રાજેન્દ્ર! દૃશ્ય-અદૃશ્ય પ્રાણીઓ પણ સિદ્ધિ ઇચ્છીને ત્યાં આશ્રય લે છે।

Verse 12

अहं च परमं स्थानं ततः प्रभृति संश्रितः । अत्र प्रणवरूपो वै स्थाने तिष्ठत्युमापतिः

અને હું પણ તે સમયથી આ પરમ સ્થાનનો આશ્રય લીધો છે. અહીં આ જ સ્થાને ઉમાપતિ શિવ પવિત્ર પ્રણવ (ૐ) રૂપે પ્રતિષ્ઠિત છે।

Verse 13

श्रीकण्ठः सगणः सर्वभूतसङ्घैर्निषेवितः । अस्माद्गिरिवराद्भूप वक्ष्ये तीर्थस्य विस्तरम्

શ્રીકંઠ શિવ પોતાના ગણો સહિત સર્વ ભૂતસંઘો દ્વારા નિષેવિત છે. હે ભૂપ! આ શ્રેષ્ઠ ગિરિવર પરથી હું આ તીર્થનો વિસ્તાર કહું છું।

Verse 14

यानि सन्तीह तीर्थानि पुण्यानि नृपसत्तम । यानि यानीह तीर्थानि नर्मदायास्तटद्वये

હે નૃપસત્તમ! અહીં જે જે પુણ્યપ્રદ તીર્થો છે, અને અહીં નર્મદાના બંને કાંઠે જે જે તીર્થો વિદ્યમાન છે…

Verse 15

न तेषां विस्तरं वक्तुं शक्तो ब्रह्मापि भूपते । योजनानां शतं साग्रं श्रूयते सरिदुत्तमा

હે ભૂપતે! તેમનાં વિસ્તરણનું સંપૂર્ણ વર્ણન તો બ્રહ્મા પણ કરી શકતા નથી. શ્રેષ્ઠ નદી સો કરતાં થોડા વધુ યોજન સુધી વિસ્તરેલી છે એમ શ્રુતિમાં આવે છે.

Verse 16

विस्तरेण तु राजेन्द्र अर्धयोजनमायता । षष्टितीर्थसहस्राणि षष्टिकोट्यस्तथैव च

પરંતુ, હે રાજેન્દ્ર! પહોળાઈમાં તે અર્ધ યોજન જેટલી છે. અહીં સાઠ સહસ્ર તીર્થો છે—અને તેવી જ રીતે સાઠ કરોડ પણ છે.

Verse 17

पर्वतादुदधिं यावदुभे कूले न संशयः

પર્વતથી સમુદ્ર સુધી—બંને કાંઠે, તેમાં કોઈ સંશય નથી.

Verse 18

सप्तषष्टिसहस्राणि सप्तषष्टिशतानि च । सप्तषष्टिस्तथा कोट्यो वायुस्तीर्थानि चाब्रवीत्

સડસઠ સહસ્ર, અને સડસઠ શત પણ; તેમજ સડસઠ કોટિ—આ રીતે વાયુએ તીર્થોનું વર્ણન કર્યું.

Verse 19

परं कृतयुगे तानि यान्ति प्रत्यक्षतां नृप । पश्यन्ति मानवाः सर्वे सततं धर्मबुद्धयः

પરંતુ, હે નૃપ! કૃતયુગમાં તે (તીર્થો) પ્રત્યક્ષ બની જાય છે. ધર્મબુદ્ધિ ધરાવતા સર્વ માનવો તેમને સદા દર્શન કરે છે.

Verse 20

यथायथा कलिर्घोरो वर्तते दारुणो नृप । तथातथाल्पतां यान्ति हीनसत्त्वा यतो नराः

હે નૃપ! જેમ જેમ ભયંકર કલિયુગ પોતાની દારુણતાથી આગળ વધે છે, તેમ તેમ આંતરિક સત્ત્વ ક્ષીણ થતાં મનુષ્યો વધુ ને વધુ અલ્પતા (સામર્થ્ય અને પુણ્ય) તરફ જાય છે।

Verse 21

अध्याय

અધ્યાય (પ્રકરણ-શીર્ષક)।

Verse 22

श्रेष्ठं दारुवनं तत्र चरुकासंगमः शुभः । उत्तरे नर्मदायास्तु चरुकेश्वरमुत्तमम्

ત્યાં પરમ શ્રેષ્ઠ દારુવન છે અને ‘ચરુકા-સંગમ’ નામે શુભ સંગમ પણ છે। નર્મદાના ઉત્તર કાંઠે પરમ ઉત્તમ ‘ચરુકેશ્વર’નું પાવન ધામ સ્થિત છે।

Verse 23

दारुकेश्वरतीर्थं च व्यतीपातेश्वरं तथा । पातालेश्वरतीर्थं च कोटियज्ञं तथैव च

ત્યાં દારુકેશ્વરનું તીર્થ છે અને તેમ જ વ્યતીપાતેશ્વર પણ; પાતાલેશ્વરનું તીર્થ પણ છે તથા ‘કોટિયજ્ઞ’ નામનું પાવન સ્થાન પણ છે।

Verse 24

इति चैवोत्तरे कूले रेवाया नृपसत्तम । अमरेश्वरपार्श्वे च लिङ्गान्यष्टोत्तरं शतम्

હે નૃપસત્તમ! આ રીતે રેવા (નર્મદા)ના ઉત્તર કાંઠે, અમરેશ્વરના સાન્નિધ્યમાં, એકસો આઠ શિવલિંગો સ્થિત છે।

Verse 25

वरुणेश्वरमुख्यानि सर्वपापहराणि च

આમાં વરુણેશ્વર સર્વપ્રધાન છે; અને આ સર્વ તીર્થો સર્વ પાપનો નાશ કરનારાં છે.

Verse 26

मान्धातृपुरपार्श्वे च सिद्धेश्वरयमेश्वरौ । ओङ्कारात्पूर्वभागे च केदारं तीर्थमुत्तमम्

માન્ધાતૃપુરની પાસે સિદ્ધેશ્વર અને યમેશ્વર છે. અને ઓંકારના પૂર્વ ભાગમાં કેદાર નામનું ઉત્તમ તીર્થ છે.

Verse 27

तत्समीपे महाराज स्वर्गद्वारमघापहम् । नाम्ना ब्रह्मेश्वरं पुण्यं सप्तसारस्वतं पुरः

તેના નજીક, હે મહારાજ, સ્વર્ગદ્વાર નામનું પાપહર સ્થાન છે; તેમજ બ્રહ્મેશ્વર નામનું પુણ્ય તીર્થ છે; અને સામે (નિકટ) સપ્તસારસ્વત છે.

Verse 28

रुद्राष्टकं च सावित्रं सोमतीर्थं तथैव च । एतानि दक्षिणे तीरे रेवाया भरतर्षभ

રુદ્રાષ્ટક, સાવિત્ર અને સોમતીર્થ—આ બધાં રેવા નદીના દક્ષિણ તીરે છે, હે ભરતશ્રેષ્ઠ.

Verse 29

अस्मिंस्तु पर्वते तात रुद्राणां कोटयः स्थिताः । स्नानैस्तुष्टिर्भवेत्तेषां गन्धमाल्यानुलेपनैः

હે તાત, આ પર્વત પર રુદ્રોની કરોડો કોટિઓ વસે છે. અહીં સ્નાનથી તથા ગંધ, માલ્ય અને અનુલેપન અર્પણથી તેઓ પ્રસન્ન થાય છે.

Verse 30

प्रीतास्तेऽपि भवन्त्यत्र रुद्रा राजन्न संशयः । जपेन पापसंशुद्धिर्ध्यानेनानन्त्यमश्नुते

હે રાજન, અહીં રુદ્રગણ પણ પ્રસન્ન થાય છે—એમાં સંશય નથી. જપથી પાપશુદ્ધિ થાય છે અને ધ્યાનથી અનંત પરમપદ પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 31

दानेन भोगानाप्नोति इत्येवं शङ्करोऽब्रवीत् । पर्वतात्पश्चिमे देशे स्वयं देवो महेश्वरः । स्थितः प्रणवरूपोऽसौ जगदादिः सनातनः

‘દાનથી ભોગો પ્રાપ્ત થાય છે’—એવું શંકરે કહ્યું. અને પર્વતના પશ્ચિમ પ્રદેશમાં સ્વયં દેવ મહેશ્વર પ્રણવ (ૐ) રૂપે સ્થિત છે—જગતનો આદિ, સનાતન।

Verse 32

तत्र स्नात्वा शुचिर्भूत्वा ब्रह्मचारी जितेन्द्रियः । पितृकार्यं प्रकुर्वीत विधिदृष्टेन कर्मणा

ત્યાં સ્નાન કરીને શુદ્ધ બની, બ્રહ્મચારી અને જિતેન્દ્રિય રહી, શાસ્ત્રવિધિથી માન્ય કર્મ અનુસાર પિતૃકાર્ય કરવું જોઈએ.

Verse 33

तिलोदकेन तत्रैव तर्पयेत्पितृदेवताः । आ सप्तमं कुलं तस्य स्वर्गे मोदति पाण्डव

ત્યાં જ તલમિશ્રિત જળથી પિતૃદેવતાઓને તર્પણ કરવું જોઈએ. હે પાંડવ, તેના કુળની સાતમી પેઢી સુધી સ્વર્ગમાં આનંદ કરે છે.

Verse 34

आत्मना सह भोगांश्च विविधान् लभते सुखी । षष्टिवर्षसहस्राणि क्रीडते सुरपूजितः

તે સુખપૂર્વક પોતાના પુણ્ય અનુસાર વિવિધ ભોગો પ્રાપ્ત કરે છે; અને દેવતાઓથી પૂજિત થઈ સ્વર્ગમાં સાઠ હજાર વર્ષો સુધી વિહાર કરે છે.

Verse 35

मोदते सुचिरं कालं पितृपूजाफलधितः । ततः स्वर्गात्परिभ्रष्टो जायते विमले कुले

પિતૃપૂજાના ફળથી સમૃદ્ધ થઈ તે લાંબા સમય સુધી આનંદ કરે છે. પછી સ્વર્ગનું પુણ્ય ક્ષીણ થતાં સ્વર્ગથી પતિત થઈ તે નિર્મળ અને શ્રેષ્ઠ કુળમાં જન્મ લે છે.

Verse 36

धनवान्दानशीलश्च नीरोगो लोकपूजितः । पुनः स्मरति तत्तीर्थं गमनं कुरुते पुनः

તે ધનવાન, દાનશીલ, નિરોગી અને લોકપૂજિત બને છે. ફરી તે તે તીર્થનું સ્મરણ કરીને પુનઃ ત્યાં જવાની યાત્રા કરે છે.

Verse 37

द्वितीये जन्मनि भवेद्ध्रदस्यानुचरोत्कटः । तथैव ब्रह्मचर्येण सोपवासो जितेन्द्रियः

બીજા જન્મમાં તે તે હ્રદ (તીર્થ)નો પ્રબળ અનુચર બને છે. તેમજ બ્રહ્મચર્ય પાળીને, ઉપવાસી અને જીતેન્દ્રિય બની રહે છે.

Verse 38

सर्वहिंसानिवृत्तस्तु लभते फलमुत्तमम् । एवं धर्मसमाचारो यस्तु प्राणान्परित्यजेत्

જે સર્વ હિંસાથી નિવૃત્ત થાય છે, તે ઉત્તમ ફળ પ્રાપ્ત કરે છે. અને જે આ રીતે ધર્માચાર પાળીને પ્રાણ ત્યાગે છે—

Verse 39

तस्य पुण्यफलं यद्वै तन्निबोध नराधिप । शतं वर्षसहस्राणि स्वर्गे मोदति पाण्डव

હે નરાધિપ! તેના પુણ્યનું જે ફળ છે તે જાણો. હે પાંડવ! તે સ્વર્ગમાં એક લાખ વર્ષો સુધી આનંદ કરે છે.

Verse 40

अप्सरोगणसंकीर्णे दिव्यशब्दानुनादिते । दिव्यगन्धानुलिप्ताङ्गो दिव्यालङ्कारभूषितः

અપ્સરાઓના ગણોથી ભરેલા અને દિવ્ય નાદથી ગુંજતા તે સ્વર્ગમાં તેનું અંગ દિવ્ય સુગંધોથી અનુલિપ્ત થાય છે અને તે દિવ્ય આભૂષણોથી ભૂષિત રહે છે।

Verse 41

क्रीडते दैवतैः सार्द्धं सिद्धगन्धर्वसंस्तुतः । ततः स्वर्गात्परिभ्रष्टो राजा भवति वीर्यवान्

તે દેવતાઓ સાથે ક્રીડા કરે છે અને સિદ્ધો તથા ગંધર્વો દ્વારા સ્તુત થાય છે। પછી પુણ્ય ક્ષીણ થતાં સ્વર્ગથી ચ્યૂત થઈ તે પરાક્રમી, વીર્યવાન રાજા બને છે।

Verse 42

हस्त्यश्वरथयानैश्च धर्मज्ञः शास्त्रतत्परः । गृहे स्तम्भशताकीर्णे सौवर्णे रजतान्विते

હાથી, ઘોડા અને રથ જેવા યાનો વડે સમૃદ્ધ થઈ તે ધર્મજ્ઞ અને શાસ્ત્રપરાયણ બને છે। તે સો સ્તંભોથી ભરેલા, સ્વર્ણભૂષિત અને રજતજડિત ગૃહમાં નિવાસ કરે છે।

Verse 43

सप्ताष्टभूमिसुद्वारे दासीदाससमाकुले । मत्तमातङ्गनिःश्वासैर्वाजिहेषितनादितैः

સાત-આઠ માળ સુધી ઊંચા સુંદર દ્વારોવાળું, દાસી-દાસોથી ભરેલું તે ભવન મત્ત હાથીઓના શ્વાસ-ફુંકાર અને ઘોડાઓના હેષિત નાદથી ગુંજે છે।

Verse 44

क्षुभ्यते तस्य तद्द्वारमिन्द्रस्य भुवनं यथा । राजराजेश्वरः श्रीमान्सर्वस्त्रीजनवल्लभः

તેનું તે દ્વાર ઇન્દ્રના ભવનની જેમ સદા ગતિશીલ ગહમાગહમીથી ક્ષુબ્ધ રહે છે। તે શ્રીમંત રાજરાજેશ્વર બને છે અને સર્વ સ્ત્રીજનનો વલ્લભ થાય છે।

Verse 45

तस्मिन्गृहे वसित्वा तु क्रीडाभोगसमन्वितः । जीवेद्वर्षशतं साग्रं सर्वव्याधिविवर्जितः

તે ગૃહમાં નિવાસ કરીને, ક્રીડા અને ભોગથી યુક્ત બની, સર્વ રોગોથી રહિત, સો વર્ષથી પણ વધુ આયુષ્ય ભોગવે છે।

Verse 46

एवं तेषां भवेत्सर्वं ये मृता ह्यमरेश्वरे । अग्निप्रवेशं यः कुर्याद्भक्त्या ह्यमरकण्टके

અમરેશ્વરમાં જે દેહત્યાગ કરે છે, તેમના માટે આ બધું આમ જ બને છે. અને જે અમરકંટકમાં ભક્તિપૂર્વક અગ્નિપ્રવેશ કરે છે—

Verse 47

स मृतः स्वर्गमाप्नोति यास्यते परमां गतिम् । स्नानं दानं जपो होमः शुभं वा यदि वाशुभम्

આ રીતે મરણ પામેલો સ્વર્ગને પામે છે અને પરમ ગતિને પ્રાપ્ત થાય છે. સ્નાન, દાન, જપ અને હોમ—શુભ ભાવથી હોય કે અન્યથા પણ—

Verse 48

पुराणे श्रूयते राजन्सर्वं कोटिगुणं भवेत् । तस्यास्तीरे तु ये वृक्षाः पतिताः कालपर्यये

હે રાજન, પુરાણોમાં સાંભળવામાં આવે છે કે સર્વ કંઈ કરોડગણું બની જાય છે. અને તેના તીરે જે વૃક્ષો કાળપર્યાયે પડી જાય છે—

Verse 49

नर्मदातोयसंस्पृष्टास्ते यान्ति परमां गतिम् । अनिवृत्तिका गतिस्तस्य पवनस्याम्बरे यथा

નર્મદાના જળસ્પર્શથી તેઓ પરમ ગતિને પામે છે. તેમની ગતિ પાછી વળતી નથી—જેમ આકાશમાં વહેતો પવન।

Verse 50

पतनं कुरुते यस्तु तस्मिंस्तीर्थे नराधिप । कन्यास्त्रीणि सहस्राणि पाताले भोगभागिनः

હે નરાધિપ! જે કોઈ તે તીર્થમાં નૈતિક પતન કરે છે, તેના માટે પાતાળમાં હજારો કન્યાસ્ત્રીઓ ભોગની સહભાગિની બને છે.

Verse 51

तिष्ठन्ति भवने तस्य प्रेषणे प्रार्थयन्ति च । दिव्यभोगैः सुसम्पन्नः क्रीडते कालम्

તેઓ તેના ભવનમાં રહે છે, તેની આજ્ઞાની રાહ જુએ છે અને વિનયપૂર્વક પ્રાર્થના પણ કરે છે. દિવ્ય ભોગોથી સમ્પન્ન તે આનંદમાં સમય વિતાવે છે.

Verse 52

पृथिव्यां ह्यासमुद्रायां तादृशो नैव जायते । यादृशोऽयं नरश्रेष्ठ पर्वतोऽमरकण्टकः

હે નરશ્રેષ્ઠ! સમુદ્રો સહિત આ પૃથ્વી પર અમરકંટક જેવો અદ્ભુત પર્વત બીજો જન્મતો નથી.

Verse 53

तत्र तीर्थं तु विज्ञेयं पर्वतस्यानु पश्चिमे । ह्रदो जालेश्वरो नाम त्रिषु लोकेषु विश्रुतः

ત્યાં પર્વતના પશ્ચિમ તરફ એક તીર્થ જાણવું જોઈએ—‘જાલેશ્વર’ નામનું સરોવર, જે ત્રિલોકમાં પ્રસિદ્ધ છે.

Verse 54

तत्र पिण्डप्रदानेन सन्ध्योपासनकेन तु । पितरो द्वादशाब्दानि तर्पितास्तु भवन्ति वै

ત્યાં પિંડદાન અને સંધ્યોપાસના કરવાથી પિતૃગણ નિશ્ચયે બાર વર્ષ સુધી તૃપ્ત થાય છે.

Verse 55

दक्षिणे नर्मदातीरे कपिला तु महानदी । सरलार्जुनसंछन्ना खदिरैरुपशोभिता

નર્મદાના દક્ષિણ કાંઠે કપિલા નામની મહાનદી છે; તે સરલ અને અર્જુન વૃક્ષોથી આચ્છાદિત અને ખદિર વૃક્ષોથી શોભિત છે।

Verse 56

माधवीसल्लकीभिश्च वल्लीभिश्चाप्यलंकृता । श्वापदैर्गर्जमानैश्च गोमायुवानरादिभिः

તે માધવી અને સલ્લકીની લતાઓ તથા અનેક વલ્લીઓથી અલંકૃત છે; અને ગોમાયુ, વાનર વગેરે શ્વાપદોના ગર્જનાથી ગુંજાયમાન રહે છે।

Verse 57

पक्षिजातिविशेषैश्च नित्यं प्रमुदिता नृप । साग्रं कोटिशतं तत्र ऋषीणामिति शुश्रुम

હે નૃપ! વિવિધ જાતિના પક્ષીઓથી તે સદા પ્રસન્ન રહે છે; અને અમે સાંભળ્યું છે કે ત્યાં સો કરોડથી પણ વધુ ઋષિઓ છે।

Verse 58

तपस्तप्त्वा गतं मोक्षं येषां जन्म न चागमः । येन तत्र तपस्तप्तं कपिलेन महात्मना

જેઓએ તપ કરીને મોક્ષ પ્રાપ્ત કર્યો, તેમને પુનર્જન્મનું આગમન થયું નથી; ત્યાં જ મહાત્મા કપિલે તપશ્ચર્યા કરી હતી।

Verse 59

तत्र तच्चाभवत्तीर्थं पुण्यं सिद्धनिषेवितम् । येन सा कापिलैस्तात सेविता ऋषिभिः पुरा

ત્યાં તે પવિત્ર તીર્થ સિદ્ધો દ્વારા નિષેવિત બન્યું; કારણ કે, હે તાત, પ્રાચીન કાળે તે કાપિલ ઋષિઓ તથા અન્ય ઋષિઓ દ્વારા સેવિત હતું।

Verse 60

तेन सा कपिला नाम गीता पापक्षयंकरी । तत्र कोटिशतं साग्रं तीर्थानाममरेश्वरे

અતએવ તે ‘કપિલા’ નામે ગાયેલી છે, પાપક્ષય કરનારી. ત્યાં અમરેશ્વરમાં તીર્થોની સંખ્યા સો કરોડથી પણ વધુ છે.

Verse 61

अहोरात्रोषितो भूत्वा मुच्यते सर्वकिल्बिषैः । दानं च विधिवद्दत्त्वा यथाशक्त्या द्विजोत्तमे

ત્યાં એક દિવસ અને એક રાત નિવાસ કરવાથી મનુષ્ય સર્વ પાપોથી મુક્ત થાય છે. અને પોતાની શક્તિ મુજબ ઉત્તમ બ્રાહ્મણને વિધિપૂર્વક દાન આપી—

Verse 62

ईश्वरानुग्रहात्सर्वं तत्र कोटिगुणं भवेत् । यस्मादनक्षरं रूपं प्रणवस्येह भारत

હે ભારત! ઈશ્વરના અનુગ્રહથી ત્યાં કરેલું સર્વ કાર્ય કરોડગણું ફળ આપે છે; કારણ કે તે સ્થાને પ્રણવ (ૐ) નું અવિનાશી સ્વરૂપ વિદ્યમાન છે.

Verse 63

शिवस्वरूपस्य ततः कृतमात्राक्षरं भवेत् । तिर्यञ्चः पशवश्चैव वृक्षा गुल्मलतादयः

અતએવ ત્યાં પ્રણવનો એક અક્ષર માત્ર જપ કરવાથી પણ શિવસ્વરૂપ સાથે એકાત્મતા થાય છે. ત્યાં પક્ષી-પશુ તથા વૃક્ષો, ઝાડીઓ, લતાઓ વગેરે પણ ઉદ્ધરાય છે.

Verse 64

तेऽपि तत्र क्षयं याताः स्वर्गं यान्ति न संशयः । विशल्या तत्र या प्रोक्ता तत्रैव तु महानदी

તેઓ પણ ત્યાં દેહત્યાગ કરે તો સ્વર્ગે જાય છે—એમાં સંશય નથી. અને ‘વિશલ્યા’ નામે જે સ્થાન કહેવાયું છે, તે ત્યાં જ તે મહાનદીના કિનારે છે.

Verse 65

स्नात्वा दत्त्वा यथान्यायं तत्रापि सुकृती भवेत् । तत्र देवगणाः सर्वे सकिन्नरमहोरगाः

ત્યાં સ્નાન કરીને અને નિયમ મુજબ દાન આપવાથી મનુષ્ય પુણ્યવાન બને છે. ત્યાં સર્વ દેવગણો હાજર રહે છે—કિન્નરો અને મહોરગો (મહાન નાગો) સહિત.

Verse 66

यक्षराक्षसगन्धर्वा ऋषयश्च तपोधनाः । सर्वे समागतास्तां वै पश्यन्ति ह्यमरेश्वरे

યક્ષો, રાક્ષસો, ગંધર્વો અને તપોધન ઋષિઓ—બધા ત્યાં એકત્ર થઈ અમરેશ્વરમાં તે પવિત્ર તીર્થ/નદીનું દર્શન કરે છે.

Verse 67

तैश्च सर्वैः समागम्य वन्दितौ तौ शुभौ कटौ । पुरा युगे महाघोरे सर्वलोकभयंकरे

તેમ સૌના સમાગમથી તે બે શુભ તટો વંદિત થયા. પ્રાચીન કાળના, સર્વ લોકને ભયંકર એવા મહાઘોર યુગમાં (આ મહિમા પ્રગટ થઈ).

Verse 68

नर्मदायाः सुतस्तत्र सशल्यो विशलीकृतः । सर्वदेवैश्च ऋषिभिर्विशल्या तेन सा स्मृता

ત્યાં નર્મદાનો પુત્ર, જે શલ્યથી યુક્ત હતો, શલ્યરહિત (સ્વસ્થ) કરવામાં આવ્યો. તેથી સર્વ દેવો અને ઋષિઓ તે (તીર્થ/સ્થળ)ને ‘વિશલ્યા’ નામે સ્મરે છે.

Verse 69

युधिष्ठिर उवाच । उत्पन्ना तु कथं तात विशल्या कपिला कथम् । कथं वा नर्मदापुत्रः शल्ययुक्तोऽभवन्मुने

યુધિષ્ઠિરે કહ્યું—હે તાત! વિશલ્યા કેવી રીતે ઉત્પન્ન થઈ? અને કપિલા (ગોમાતા) કેવી રીતે પ્રગટ થઈ? તથા હે મુને! નર્મદાનો પુત્ર શલ્યયુક્ત કેવી રીતે થયો?

Verse 70

आश्चर्यभूतं लोकस्य श्रोतुमिच्छामि सुव्रत

હે સુવ્રત! જગતને આશ્ચર્યરૂપ આ વર્ણન હું સાંભળવા ઇચ્છું છું।

Verse 71

श्रीमार्कण्डेय उवाच । पुरा दाक्षायणी नाम सहिता शूलपाणिना । क्रीडित्वा नर्मदातोये परया च मुदा नृप

શ્રી માર્કંડેય બોલ્યા—હે નૃપ! પ્રાચીનકાળે દાક્ષાયણી નામની દેવી શૂલપાણિ શિવ સાથે નર્મદાના જળમાં પરમાનંદથી ક્રીડા કરતી હતી।

Verse 72

जलादुत्तीर्य सहसा वस्त्रमन्यत्समाहरत् । देव्यास्तु स्नानवस्त्रं तत्पीडितं लीलया नृप

હે રાજન! જળમાંથી સહસા બહાર આવી તેમણે તરત જ બીજું વસ્ત્ર ધારણ કર્યું; અને દેવીનું સ્નાનવસ્ત્ર રમતમાં નિચોડાયું।

Verse 73

सहितानुचरीभिस्तु इन्द्रायुधनिभं भृशम् । तस्मिन्निष्पीड्यमाने तु वारि यन्निःसृतं तदा

ત્યારે સખીઓসহ દેવી ઇન્દ્રધનુષ સમાન તેજસ્વી તે વસ્ત્રને બળપૂર્વક નિચોડવા લાગી; અને તે સમયે તેમાંમાંથી નીકળેલું જળ પ્રગટ થયું।

Verse 74

तस्मादियं सरिज्जज्ञे कपिलाख्या महानदी । संयोगादङ्गरागस्य वस्त्रोद्यत्कपिलं जलम्

તેમાંથી જ આ સરિતા ઉત્પન્ન થઈ—કપિલા નામની મહાનદી; અંગરાગ અને વસ્ત્રના સંયોગથી જળ કપિલ (તામટું-પીળું) વર્ણનું બન્યું।

Verse 75

गलितं तेन कपिला वर्णतो नामतोऽभवत् । तथा गन्धरसैर्युक्तं नानापुष्पैस्तु वासितम्

એ રીતે વહેતાં વહેતાં તે વર્ણથી અને નામથી—બન્ને રીતે ‘કપિલા’ બની. તે સુગંધ અને રસથી યુક્ત હતી અને નાનાવિધ પુષ્પોથી સુવાસિત હતી.

Verse 76

नानावर्णारुणं शुभ्रं वस्त्राद्यद्वारि निःसृतम् । पीड्यमानं करैः शुभ्रैस्तैस्तु पल्लवकोमलैः

વસ્ત્રમાંથી જે જળ નીકળ્યું તે અનેક વર્ણનું—અરુણ અને ઉજ્જ્વળ—દેખાતું હતું. પલ્લવ જેવી કોમળ, શુભ્ર હાથે તેને પિચોડવામાં આવતું હતું.

Verse 77

कपिलं जलमिश्रैस्तु तस्मादेषा सरिद्वरा । कपिला चोच्यते तज्ज्ञैः पुराणार्थविशारदैः

અતએવ કપિલવર્ણ જળ સાથે મિશ્રિત હોવાથી આ શ્રેષ્ઠ નદી ‘કપિલા’ કહેવાય છે—પુરાણાર્થમાં નિપુણ તત્ત્વજ્ઞો દ્વારા.

Verse 78

एषा वै वस्त्रसम्भूता नर्मदातोयसम्भवा । महापुण्यतमा ज्ञेया कपिला सरिदुत्तमा

આ કપિલા ખરેખર વસ્ત્રમાંથી ઉત્પન્ન થઈ અને નર્મદાના જળમાંથી જન્મી. તેને મહાપુણ્યમયી—કપિલા, નદીઓમાં ઉત્તમા—એમ જાણો.