Adhyaya 142

Verse 1

श्रीमार्कण्डेय उवाच । ततो गच्छेन्महाराज रुक्मिणीतीर्थमुत्तमम् । यत्रैव स्नानमात्रेण रूपवान्सुभगो भवेत्

શ્રી માર્કંડેયે કહ્યું—પછી, હે મહારાજ, ઉત્તમ રુક્મિણી-તીર્થમાં જવું જોઈએ; જ્યાં માત્ર સ્નાનથી જ મનુષ્ય રૂપવાન અને સૌભાગ્યવાન બને છે।

Verse 2

अष्टम्यां च चतुर्दश्यां तृतीयायां विशेषतः । स्नानं समाचरेत्तत्र न चेह जायते पुनः

વિશેષ કરીને અષ્ટમી, ચતુર્દશી અને તૃતીયા તિથિએ ત્યાં સ્નાન કરવું જોઈએ; તેથી અહીં ફરી જન્મ થતો નથી।

Verse 3

यः स्नात्वा रुक्मिणीतीर्थे दानं दद्यात्तु कांचनम् । तत्तीर्थस्य प्रभावेन शोकं नाप्नोति मानवः

જે રુક્મિણી-તીર્થમાં સ્નાન કરીને સોનાનું દાન આપે છે, તે તીર્થના પ્રભાવથી તે મનુષ્ય શોકને પામતો નથી।

Verse 4

युधिष्ठिर उवाच । तीर्थस्यास्य कथं जातो महिमेदृङ्मुनीश्वर । रूपसौभाग्यदं येन तीर्थमेतद्ब्रवीहि मे

યુધિષ્ઠિરે કહ્યું—હે મુનીશ્વર, આ તીર્થની એવી મહિમા કેવી રીતે ઉત્પન્ન થઈ? જેનાથી આ તીર્થ રૂપ અને સૌભાગ્ય આપે છે, તે મને કહો।

Verse 5

मार्कण्डेय उवाच । कथयामि यथावृत्तमितिहासं पुरातनम् । कथितं पूर्वतो वृद्धैः पारम्पर्येण भारत

માર્કંડેયે કહ્યું—હે ભારત, જે રીતે બન્યું હતું તે પ્રમાણે પ્રાચીન ઇતિહાસ હું કહું છું; જે પૂર્વે વૃદ્ધોએ પરંપરાથી કહેલું છે।

Verse 6

तं तेऽहं सम्प्रवक्ष्यामि शृणुष्वैकाग्रमानसः । नगरं कुण्डिनं नाम भीष्मकः परिपाति हि

એ વાત હું તને હવે કહું છું—એકાગ્ર મનથી સાંભળ. કુણ્ડિન નામનું એક નગર છે; તેને રાજા ભીષ્મક જ શાસે છે.

Verse 7

हस्त्यश्वरथसम्पन्नो धनाढ्योऽति प्रतापवान् । स्त्रीसहस्रस्य मध्यस्थः कुरुते राज्यमुत्तमम्

હાથી-ઘોડા-રથોથી સમ્પન્ન, અતિ ધનવાન અને મહાપ્રતાપી, હજાર સ્ત્રીઓની વચ્ચે રહી તે ઉત્તમ રાજ્ય ચલાવે છે.

Verse 8

तस्य भार्या महादेवी प्राणेभ्योऽपि गरीयसी । तस्यामुत्पादयामास पुत्रमेकं च रुक्मकम्

તેની મહાદેવી રાણી, જે પ્રાણોથી પણ વધુ પ્રિય હતી, તેના ગર્ભથી તેને એક પુત્ર થયો—રુક્મક નામનો.

Verse 9

द्वितीया तनया जज्ञे रुक्मिणी नाम नामतः । तदाशरीरिणी वाचा राजानं तमुवाच ह

બીજી સંતાન તરીકે રુક્મિણી નામની એક પુત્રી જન્મી. ત્યારે એક અશરીરી વાણી એ રાજાને કહ્યું.

Verse 10

चतुर्भुजाय दातव्या कन्येयं भुवि भीष्मक । एवं तद्वचनं श्रुत्वा जहर्ष प्रियया सह

“હે ભીષ્મક! આ કન્યાને પૃથ્વી પર ચતુર્ભુજ ભગવાનને જ વિવાહમાં આપવી.” આ વચન સાંભળી રાજા પ્રિય રાણી સાથે હર્ષિત થયો.

Verse 11

ब्राह्मणैः सह विद्वद्भिः प्रविष्टः सूतिकागृहम् । स्वस्तिकं वाचयित्वास्याश्चक्रे नामेति रुक्मिणी

વિદ્વાન બ્રાહ્મણો સાથે સૂતિકાગૃહમાં પ્રવેશ કરીને સ્વસ્તિવાચન કરાવ્યું અને તેણીને ‘રુક્મિણી’ નામ આપ્યું।

Verse 12

यतः सुवर्णतिलको जन्मना सह भारत । ततः सा रुक्मिणीनाम ब्राह्मणैः कीर्तिता तदा

હે ભારત! જન્મથી જ તેના લલાટે સુવર્ણ તિલક હતું; તેથી ત્યારે બ્રાહ્મણોએ તેનું નામ ‘રુક્મિણી’ તરીકે ઘોષિત કર્યું।

Verse 13

ततः सा कालपर्यायादष्टवर्षा व्यजायत । पूर्वोक्तं चैव तद्वाक्यमशरीरिण्युदीरितम्

પછી સમયના પ્રવાહે તે આઠ વર્ષની થઈ; અને અગાઉ અશરીરી વાણીથી ઉચ્ચારાયેલું એ જ વચન ફરીથી પ્રગટ થયું।

Verse 14

स्मृत्वा स्मृत्वाथ नृपतिश्चिन्तयामास भूपतिः । कस्मै देया मया बाला भविता कश्चतुर्भुजः

તે વચન વારંવાર સ્મરીને રાજાએ વિચાર્યું—“આ બાલાને હું કોને આપું? અને તે ‘ચતુર્ભુજ’ કોણ થવાનો?”

Verse 15

एतस्मिन्नन्तरे तावद्रैवतात्पर्वतोत्तमात् । मुख्यश्चेदिपतिस्तत्र दमघोषः समागतः

એ વચ્ચે રૈવત નામના ઉત્તમ પર્વત પરથી ચેદિનો મુખ્ય રાજા દમઘોષ ત્યાં આવી પહોંચ્યો।

Verse 16

प्रविष्टो राजसदनं यत्र राजा स भीष्मकः । तं दृष्ट्वा चागतं गेहे पूजयामास भूपतिः

તે રાજમહેલમાં પ્રવેશ્યો જ્યાં રાજા ભીષ્મક હતા. તેને પોતાના ગૃહે આવેલો જોઈ ભુપતિએ યથાવિધિ આદરપૂર્વક સન્માન કર્યું।

Verse 17

आसनं विपुलं दत्त्वा सभां गत्वा निवेशितः । कुशलं तव राजेन्द्र दमघोष श्रियायुत

વિશાળ આસન આપી તેને સભામાં બેસાડ્યો. પછી (રાજાએ) કહ્યું—હે રાજેન્દ્ર દમઘોષ, શ્રીયુત! સર્વ કુશળ છે ને?

Verse 18

पुण्याहमद्य संजातमहं त्वद्दर्शनोत्सुकः । कन्या मदीया राजेन्द्र ह्यष्टवर्षा व्यजायत

આજે પુણ્યદિન થયો; હું તમારા દર્શન માટે ઉત્સુક હતો. હે રાજેન્દ્ર, મારી કન્યા હવે આઠ વર્ષની થઈ છે।

Verse 19

चतुर्भुजाय दातव्या वागुवाचाशरीरिणी । भीष्मकस्य वचः श्रुत्वा दमघोषोऽब्रवीदिदम्

‘આ કન્યાને ચતુર્ભુજને આપવી’ એમ અશરીરી વાણી બોલી. ભીષ્મકના વચન સાંભળી દમઘોષે આ કહ્યું।

Verse 20

चतुर्भुजो मम सुतस्त्रिषु लोकेषु विश्रुतः । तस्येयं दीयतां कन्या शिशुपालस्य भीष्मक

મારો પુત્ર ચતુર્ભુજ છે અને ત્રિલોકમાં પ્રસિદ્ધ છે. તેથી હે ભીષ્મક, આ કન્યાને તેને જ—શિશુપાલને—અર્પણ કરો।

Verse 21

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा दमघोषस्य भूमिप । भीष्मकेन ततो दत्ता शिशुपालाय रुक्मिणी

હે રાજન, દમઘોષના વચન સાંભળી ભીષ્મકે ત્યારે રુક્મિણીને શિશુપાલને વિવાહાર્થે અર્પણ કરી।

Verse 22

प्रारब्धं मङ्गलं तत्र भीष्मकेण युधिष्ठिर । दिक्षु देशान्तरेष्वेव ये वसन्ति स्वगोत्रजाः

હે યુધિષ્ઠિર, ત્યાં ભીષ્મકે મંગલમય વિવાહકર્મ આરંભ્યું અને દિશાઓમાં દૂર પ્રદેશોમાં વસતા સ્વગોત્રજોને આમંત્રણ મોકલ્યું।

Verse 23

निमन्त्रितास्तु ते सर्वे समाजग्मुर्यथाक्रमम् । ततो यादववंशस्य तिलकौ बलकेशवौ

નિમંત્રિત બધા જ યથાક્રમે આવી પહોંચ્યા; ત્યારબાદ યાદવવંશના તિલક બલરામ અને કેશવ આવ્યા।

Verse 24

निमन्त्रितौ समायातौ कुण्डिनं भीष्मकस्य तु । भीष्मकेण यथान्यायं पूजितौ तौ यदूत्तमौ

આમંત્રણ પામી તે બંને ભીષ્મકના નગર કુંડિનમાં આવ્યા; અને ભીષ્મકે વિધિપૂર્વક તે બંને યદુશ્રેષ્ઠોનું પૂજન-સત્કાર કર્યું।

Verse 25

ततः प्रदोषसमये रुक्मिणी काममोहिनी । सखीभिः सहिता याता पूर्बहिश्चाम्बिकार्चने

પછી પ્રદોષ સમયે, પ્રેમથી મન મોહિની રુક્મિણી સખીઓ સાથે પૂર્વ તરફ બહાર જઈ અંબિકાનું અર્ચન કરવા ગઈ।

Verse 26

सापश्यत्तत्र देवेशं गोपवेषधरं हरिम् । तं दृष्ट्वा मोहमापन्ना कामेन कलुषीकृता

ત્યાં તેણે દેવેશ હરિને ગોપવેષધારી રૂપે જોયા. તેમને જોઈને તે મોહમાં પડી ગઈ અને કામ-આકાંક્ષાથી તેનું મન કલુષિત થયું.

Verse 27

केशवोऽपि च तां दृष्ट्वा संकर्षणमुवाच ह । स्त्रीरत्नप्रवरं तात हर्तव्यमिति मे मतिः

કેશવે પણ તેણીને જોઈ સંકર્ષણને કહ્યું— “ભાઈ, મારા મત પ્રમાણે આ સ્ત્રીરત્નોમાં શ્રેષ્ઠ છે; તેને લઈ જવી જોઈએ.”

Verse 28

केशवस्य वचः श्रुत्वा संकर्षण उवाच ह । गच्छ कृष्ण महाबाहो स्त्रीरत्नं चाशु गृह्यताम्

કેશવના વચન સાંભળી સંકર્ષણે કહ્યું— “મહાબાહુ કૃષ્ણ, જા; તે સ્ત્રીરત્નને તુરંત ગ્રહણ કર.”

Verse 29

अहं च तव मार्गेण ह्यागमिष्यामि पृष्ठतः । दानवानां च सर्वेषां कुर्वंश्च कदनं महत्

“અને હું પણ તારા માર્ગે પાછળથી આવીશ, અને તે સર્વ દાનવોનો મહાસંહાર કરીશ.”

Verse 30

संकर्षणमतं प्राप्य केशवः केशिसूदनः । ययौ कन्यां गृहीत्वा तु रथमारोप्य सत्वरम्

સંકર્ષણની સંમતિ મેળવી કેશીસૂદન કેશવે કન્યાને પકડી રથ પર બેસાડી તત્કાળ પ્રસ્થાન કર્યું.

Verse 31

निर्गतः सहसा राजन्वेगेनैवानिलो यथा । हाहाकारस्तदा जातो भीष्मकस्य पुरे महान्

હે રાજન્, તે સહસા પવનના વેગ સમાન નીકળી પડ્યો. ત્યારે ભીષ્મકની નગરીમાં મહાન હાહાકાર થયો.

Verse 32

निर्गता दानवाः क्रुद्धा वेला इव महोदधेः । गर्जन्तः सायुधाः सर्वे धावन्तो रथवर्त्मनि

ક્રોધિત દાનવો મહાસાગરની ઊછળતી લહેરો સમાન બહાર નીકળી પડ્યા. સર્વે શસ્ત્રધારી ગર્જના કરતા રથમાર્ગે દોડ્યા.

Verse 33

बलदेवं ततः प्राप्ता रथमार्गानुगामिनम् । तेषां युद्धं बलस्यासीत्सर्वलोकक्षयंकरम्

પછી રથમાર્ગનું અનુસરણ કરતા બલદેવને તેઓ મળી ગયા. બલ સાથે થયેલું યુદ્ધ એવું ભયંકર હતું કે જાણે સર્વ લોકનો ક્ષય કરી નાખે.

Verse 34

यथा तारामये पूर्वं सङ्ग्रामे लोकविश्रुते । गदाहस्तो महाबाहुस्त्रैलोक्येऽप्रतिमो बलः

જેમ પૂર્વકાળના લોકવિખ્યાત તારામય સંગ્રામમાં, તેમ ગદાધારી મહાબાહુ બલ ત્રિલોકમાં અપ્રતિમ હતો.

Verse 35

हलेनाकृष्य सहसा गदापातैरपातयत् । अशक्यो दानवैर्हन्तुं बलभद्रो महाबलः

હલ વડે તેમને સહસા ખેંચી લઈને તેણે ગદાના પ્રહારો વડે પાડી દીધા. તે મહાબળવાન બલભદ્રને દાનવો મારવા અશક્ય હતા.

Verse 36

बभञ्ज दानवान्सर्वांस्तस्थौ गिरिरिवाचलः । तं दृष्ट्वा च बलं क्रुद्धं दुर्धर्षं त्रिदशैरपि

તેણે સર્વ દાનવોને ચકનાચૂર કર્યા અને અચલ પર્વતની જેમ અડગ ઊભો રહ્યો. તેને જોઈ ક્રોધિત બલ દેવતાઓને પણ દુર્ધર્ષ જણાયો.

Verse 37

भीष्मपुत्रो महातेजा रुक्मीनां महयशाः । नराणामतिशूराणामक्षौहिण्या समन्वितः

ત્યારે ભીષ્મપુત્ર મહાતેજસ્વી, રુક્મીઓમાં મહાયશસ્વી, અતિશૂર નરોની એક અક્ષૌહિણી સેનાસહિત ત્યાં આવ્યો.

Verse 38

बलभद्रमतिक्रम्य ततो युद्धे निराकरोत् । तद्युद्धं वञ्चयित्वा तु रथमार्गेण सत्वरम्

તે બલભદ્રને વટાવી પછી યુદ્ધથી વિમુખ થયો. તે યુદ્ધને ટાળી રથમાર્ગે ત્વરિત આગળ વધ્યો.

Verse 39

केशवोऽपि तदा देवो रुक्मिण्या सहितो ययौ । विन्ध्यं तु लङ्घयित्वाग्रे त्रैलोक्यगुरुरव्ययः

તે જ સમયે દેવ કેશવ પણ રુક્મિણી સાથે પ્રસ્થાન કર્યો. વિનધ્ય પર્વતને લંઘી ત્રૈલોક્યગુરુ અવ્યય પ્રભુ આગળ વધ્યા.

Verse 40

नर्मदातटमापेदे यत्र सिद्धः पुरा पुनः । अजेयो येन संजातस्तीर्थस्यास्य प्रभावतः

તે નર્મદા તટે પહોંચ્યો, જ્યાં તે પૂર્વે પણ વારંવાર સિદ્ધિ પામ્યો હતો. આ તીર્થના પ્રભાવથી તે અજેય બન્યો હતો.

Verse 41

एतस्मात्कारणात्तात योधनीपुरमुच्यते । रुक्मोऽपि दानवेन्द्रोऽसौ प्राप्तः

આ કારણથી, હે તાત, તેને ‘યોધનીપુર’ કહેવાય છે. દાનવોનો અધિપતિ રુક્મ પણ ત્યાં આવી પહોંચ્યો.

Verse 42

प्रत्युवाचाच्युतं क्रुद्धस्तिष्ठ तिष्ठेति मा व्रज । अद्य त्वां निशितैर्बाणैर्नेष्यामि यमसादनम्

ક્રોધિત થઈ તેણે અચ્યુતને કહ્યું— “થંભો, થંભો; જશો નહીં. આજે હું મારા તીક્ષ્ણ બાણોથી તમને યમસદન પહોંચાડી દઈશ.”

Verse 43

एवं परस्परं वीरौ जगर्जतुरुभावपि । तयोर्युद्धमभूद्घोरं तारकाग्निजसन्निभम्

આ રીતે બંને વીરોએ પરસ્પર ગર્જના કરી. પછી તેમનું યુદ્ધ અત્યંત ભયંકર બન્યું—તારકાપુત્ર સ્કંદની અગ્નિ સમું પ્રજ્વલિત.

Verse 44

चिक्षेप शरजालानि केशवं प्रति दानवः । नानुचिन्त्य शरांस्तस्य केशवः केशिसूदनः

દાનવે કેશવ પર બાણોના જાળ ફેંક્યા. પરંતુ કેશીનો સંહારક કેશવે તે શરોનું કશુ ધ્યાન ન આપ્યું.

Verse 45

ततो विष्णुः स्वयं क्रुद्धश्चक्रं गृह्य सुदर्शनम् । सम्प्रहरत्यमुं यावद्रुक्मिण्यात्र निवारितः

પછી વિષ્ણુ સ્વયં ક્રોધિત થઈ સુદર્શન ચક્ર હાથમાં લઈ તેને પ્રહાર કરવા ઉદ્યત થયા; ત્યારે ત્યાં રુક્મિણીએ તેમને અટકાવ્યા.

Verse 46

त्वां न जानाति देवेशं चतुर्बाहुं जनार्दनम् । दर्शयस्व स्वकं रूपं दयां कृत्वा ममोपरि

તે તમને દેવેશ, ચતુર્ભુજ જનાર્દન તરીકે જાણતો નથી. મારા પર દયા કરીને તમારું પોતાનું રૂપ બતાવો.

Verse 47

एवमुक्तस्तु रुक्मिण्या दर्शयामास भारत । देवा दृष्ट्वापि तद्रूपं स्तुवन्त्याकाशसंस्थिताः । दिव्यं चक्षुस्तदा देवो ददौ रुक्मस्य भारत

હે ભારત! રુકમણીના આમ કહેવાથી ભગવાને પોતાનું રૂપ બતાવ્યું. આકાશમાં રહેલા દેવોએ તે રૂપ જોઈને સ્તુતિ કરી. ત્યારે ભગવાને રુકમને દિવ્ય દ્રષ્ટિ આપી.

Verse 48

रुक्म उवाच । यन्मया पापनिष्ठेन मन्दभाग्येन केशव । सायकैराहतं वक्षस्तत्सर्वं क्षन्तुमर्हसि

રુકમ બોલ્યો: હે કેશવ! હું પાપી અને કમનસીબ છું, મેં તમારી છાતી પર બાણો વડે જે પ્રહાર કર્યો છે, તે બધું ક્ષમા કરવાને તમે યોગ્ય છો.

Verse 49

पूर्वं दत्ता स्वयं देव जानकी जनकेन वै । मया प्रदत्ता देवेश रुक्मिणी तव केशव

હે દેવ! જેમ પૂર્વે જનકે સ્વયં જાનકીનું દાન કર્યું હતું, તેમ હે દેવેશ! હે કેશવ! મેં તમને રુકમણી અર્પણ કરી છે.

Verse 50

उद्वाहय यथान्यायं विधिदृष्टेन कर्मणा । रुक्मस्य वचनं श्रुत्वा ततस्तुष्टो जगद्गुरुः

'શાસ્ત્રોક્ત વિધિ અને યોગ્ય કર્મ અનુસાર લગ્ન કરો.' રુકમનું આ વચન સાંભળીને જગદગુરુ પ્રસન્ન થયા.

Verse 51

बभाषे देवदेवेशो रुक्मिणं भीष्मकात्मजम् । गच्छ स्वकं पुरं मा भैः कुरु राज्यमकण्टकम्

દેવોના દેવેશ્વર ભગવાને ભીષ્મકપુત્ર રુક્મને કહ્યું— “તું પોતાના નગરમાં જા; ભય ન કર. કંટકરહિત, નિર્વિઘ્ન રીતે રાજ્ય કર.”

Verse 52

केशवस्य वचः श्रुत्वा रुक्मो दानवपुंगवः । तं प्रणम्य जगन्नाथं जगाम भवनं पितुः

કેશવના વચન સાંભળી દાનવોમાં શ્રેષ્ઠ રુક્મે જગન્નાથને પ્રણામ કર્યો અને પિતાના ભવનમાં ગયો.

Verse 53

गते रुक्मे तदा कृष्णः समामन्त्र्य द्विजोत्तमान् । मरीचिमत्र्यङ्गिरसं पुलस्त्यं पुलहं क्रतुम्

રુક્મ ગયા પછી શ્રીકૃષ્ણે દ્વિજોત્તમ મરીચિ, અત્રિ, અંગિરસ, પુલસ્ત્ય, પુલહ અને ક્રતુ ઋષિઓને વિધિવત્ આમંત્રિત કર્યા.

Verse 54

वसिष्ठं च महाभागमित्येते सप्त मानसाः । इत्येते ब्राह्मणाः सप्त पुराणे निश्चयं गताः

અને મહાભાગ્યવાન વસિષ્ઠ—આ જ સાત માનસપુત્ર ઋષિઓ છે. પુરાણ પરંપરામાં આ સાત બ્રાહ્મણ ઋષિઓ નિશ્ચિતરૂપે પ્રતિષ્ઠિત માનવામાં આવ્યા છે.

Verse 55

क्षमावन्तः प्रजावन्तो महर्षिभिरलंकृताः । इत्येवं ब्रह्मपुत्राश्च सत्यवन्तो महामते

હે મહામતે! આ બ્રહ્મપુત્રો ક્ષમાવાન, પ્રજાવાન (શિષ્યપરંપરાથી સમૃદ્ધ) અને મહર્ષિત્વથી અલંકૃત છે; તેમજ સ્વભાવથી સત્યનિષ્ઠ છે.

Verse 56

नर्मदातटमाश्रित्य निवसन्ति जितेन्द्रियाः । तपःस्वाध्यायनिरता जपहोमपरायणाः

નર્મદા તટનો આશ્રય લઈને તેઓ જિતેન્દ્રિય બની ત્યાં નિવાસ કરે છે—તપ અને સ્વાધ્યાયમાં રત, જપ તથા હોમમાં પરાયણ.

Verse 57

निमन्त्रितास्तु राजेन्द्र केशवेन महात्मना । श्राद्धं कृत्वा यथान्यायं ब्रह्मोक्तविधिना ततः

હે રાજેન્દ્ર! મહાત્મા કેશવે આમંત્રિત કરેલ તેઓએ પછી બ્રહ્માએ કહેલી વિધિ પ્રમાણે યથાન્યાય શ્રાદ્ધ કર્યું.

Verse 58

हरिस्तान्पूजयामास सप्तब्रह्मर्षिपुंगवान् । प्रददौ द्वादश ग्रामांस्तेभ्यस्तत्र जनार्दनः

હરિએ તે સાત શ્રેષ્ઠ બ્રહ્મર્ષિઓનું યથાવિધી પૂજન કર્યું; અને ત્યાં જ જનાર્દને તેમને દાનરૂપે બાર ગામો અર્પણ કર્યા.

Verse 59

यावच्चन्द्रश्च सूर्यश्च यावत्तिष्ठति मेदिनी । तावद्दानं मया दत्तं परिपन्थी न कश्चन

જ્યાં સુધી ચંદ્ર અને સૂર્ય રહેશે, જ્યાં સુધી ધરતી ટકી રહેશે—ત્યાં સુધી મારા દ્વારા અપાયેલું આ દાન અચળ રહેશે; કોઈ પણ તેનો અવરોધક ન બને.

Verse 60

मद्दत्तं पालयिष्यन्ते ये नृपा गतकल्मषाः । तेभ्यः स्वस्ति करिष्यामि दास्यामि परमां गतिम्

જે રાજાઓ પાપમુક્ત બની મારા આપેલા દાનનું રક્ષણ કરશે, તેમને હું કલ્યાણ આપિશ અને પરમ ગતિ પ્રદાન કરીશ.

Verse 61

यावद्धि यान्ति लोकेषु महाभूतानि पञ्च च । तावत्ते दिवि मोदन्ते मद्दत्तपरिपालकाः

જ્યાં સુધી લોકોમાં પંચ મહાભૂત ગતિ કરે છે, ત્યાં સુધી મારા દાનના રક્ષક સ્વર્ગમાં આનંદ પામે છે।

Verse 62

यस्तु लोपयते मूढो दत्तं वः पृथिवीतले । नरके तस्य वासः स्याद्यावदाभूतसम्प्लवम्

પરંતુ જે મૂઢ મનુષ્ય પૃથ્વી પર તમને અપાયેલ દાનને લોપ કરે છે, તેનો નિવાસ નરકમાં રહેશે—ભૂતસમ્પ્લવ (પ્રલય) સુધી।

Verse 63

स्वदत्ता परदत्ता वा पालनीया वसुंधरा । यस्य यस्य यदा भूमिस्तस्य तस्य तदा फलम्

પોતે આપેલી હોય કે બીજાએ આપેલી—આ વસુંધરાનું પાલન કરવું જોઈએ. જે સમયે જેની ભૂમિ, તે સમયે તેનું ફળ તેને જ મળે છે।

Verse 64

स्वदत्तां परदत्तां वा यो हरेत वसुंधराम् । स विष्ठायां कृमिर्भूत्वा पितृभिः सह मज्जति

સ્વદત્ત હોય કે પરદત્ત—જે વસુંધરાને હરી લે છે, તે વિષ્ઠામાં કૃમિ બની પિતૃઓ સાથે ડૂબે છે।

Verse 65

अन्यायेन हृता भूमिरन्यायेन च हारिता । हर्ता हारयिता चैव विष्ठायां जायते कृमिः

અન્યાયથી હરણ કરેલી ભૂમિ અને અન્યાયથી હરણ કરાવેલી ભૂમિ—હરણ કરનાર અને કરાવનાર બંને વિષ્ઠામાં કૃમિ બની જન્મે છે।

Verse 66

षष्टिवर्षसहस्राणि स्वर्गे तिष्ठति भूमिदः । आच्छेत्ता चानुमन्ता च तान्येव नरके वसेत्

ભૂમિદાન કરનાર સाठ હજાર વર્ષ સ્વર્ગમાં નિવાસ કરે છે; પરંતુ જે જમીન છીનવે છે અને જે તેને મંજૂરી આપે છે, તેઓ એટલાં જ વર્ષ નરકમાં વસે છે।

Verse 67

यानीह दत्तानि पुरा नरेन्द्रैर्दानानि धर्मार्थयशस्कराणि । निर्माल्यरूपप्रतिमानि तानि को नाम साधुः पुनराददाति

અહીં પૂર્વકાળે નરેન્દ્રોએ આપેલાં દાન—ધર્મ, અર્થ અને યશ આપનારાં—તે તો નિર્માલ્યરૂપ પવિત્ર અર્પણ સમાન છે; તેને ફરી કોણ સાધુ પુરુષ પાછું લે?

Verse 68

एवं तान्पूजयित्वा तु सम्यङ्न्यायेन पाण्डव । रुक्मिण्या विधिवत्पाणिं जग्राह मधुसूदनः

આ રીતે યોગ્ય રીતિ-ન્યાયથી તેમનો સન્માન કરી, હે પાંડવ, મધુસૂદને વિધિપૂર્વક રુક્મિણીનું પાણિગ્રહણ કર્યું।

Verse 69

मुशली च ततः सर्वाञ्जित्वा दानवपुंगवान् । स्वस्थानमगमत्तत्र कृत्वा कार्यं सुशोभनम्

પછી મુશલી (બલરામ) સર્વ શ્રેષ્ઠ દાનવોને જીતીને, ત્યાં અતિ શોભન કાર્ય પૂર્ણ કરીને, પોતાના સ્થાને પરત ગયો।

Verse 70

प्रयातौ द्वारवत्यां तौ कृष्णसंकर्षणावुभौ । गच्छमानं तु तं दृष्ट्वा केशवं क्लेशनाशनम्

ત્યારબાદ કૃષ્ણ અને સંકર્ષણ—બન્ને—દ્વારવતી તરફ પ્રસ્થાન કર્યા. અને માર્ગે જતા ક્લેશનાશક કેશવને જોઈને…

Verse 71

ब्राह्मणाः सत्यवन्तश्च निर्गताः शंसितव्रताः । आगच्छमानांस्तौ वीक्ष्य रथमार्गेण ब्राह्मणान्

સત્યનિષ્ઠ અને પ્રશંસિત વ્રતવાળા બ્રાહ્મણો બહાર નીકળ્યા; અને રથમાર્ગે આવતાં તે બ્રાહ્મણોને જોઈ…

Verse 72

मुहूर्तं तत्र विश्रम्य केशवो वाक्यमब्रवीत् । किमागमनकार्यं वो ब्रूत सर्वं द्विजोत्तमाः

ત્યાં ક્ષણમાત્ર વિશ્રામ કરીને કેશવે કહ્યું— “તમારા આવવાનો હેતુ શું છે? હે દ્વિજોત્તમો, સર્વ કહો।”

Verse 73

कुर्वाणाः स्वीयकर्माणि मम कृत्यं तु तिष्ठते । देवस्य वचनं श्रुत्वा मुनयो वाक्यमब्रुवन्

“અમે સૌ પોતપોતાં કર્મો કરીએ છીએ; પરંતુ તમારું પવિત્ર કાર્ય તો હજી બાકી છે।” દેવના વચન સાંભળી મુનિઓએ ઉત્તર આપ્યો।

Verse 74

कल्पकोटिसहस्रेण सत्यभावात्तु वन्दितः । दुष्प्राप्योऽसि मनुष्याणां प्राप्तः किं त्यजसे हि नः

અસંખ્ય કલ્પ-કોટિ સહસ્રો સુધી સત્યભાવથી તમે વંદિત છો; મનુષ્યો માટે તમે દુર્લભ છો. હવે અમને પ્રાપ્ત થઈને અમને કેમ ત્યજશો?

Verse 75

ब्राह्मणानां वचः श्रुत्वा भगवानिदमब्रवीत् । मथुरायां द्वारवत्यां योधनीपुर एव च

બ્રાહ્મણોના વચન સાંભળી ભગવાને કહ્યું— “મથુરામાં, દ્વારવતીમાં, અને યોધનીપુરમાં પણ…”

Verse 76

त्रिकालमागमिष्यामि सत्यं सत्यं पुनः पुनः । एवं ते ब्राह्मणाः श्रुत्वा योधनीपुरमागताः

“હું ત્રિકાળે (પ્રાતઃ, મધ્યાહ્ને, સાંજે) નિશ્ચય આવીશ—સત્ય, સત્ય, વારંવાર.” એમ સાંભળી તે બ્રાહ્મણો યોધનીપુર પહોંચ્યા.

Verse 77

अवतीर्णस्त्रिभागेन प्रादुर्भावे तु माथुरे । एतत्ते कथितं सर्वं तीर्थस्योत्पत्तिकारणम्

મથુરામાં પ્રાદુર્ભાવ સમયે તેઓ ત્રિભાગરૂપે અવતીર્ણ થયા. આ તીર્થની ઉત્પત્તિનું કારણ—આ બધું તને કહી દીધું છે.

Verse 78

भूतं भव्यं भविष्यच्च वर्तमानं तथापरम् । यं श्रुत्वा सर्वपापेभ्यो मुच्यते नात्र संशयः

ભૂત, ભવ્ય, આવનારું, વર્તમાન તથા તેનાથી પરનું પણ—આ સાંભળીને મનુષ્ય સર્વ પાપોથી મુક્ત થાય છે; તેમાં સંશય નથી.

Verse 79

तत्र तीर्थे तु यः स्नात्वा पूजयेद्बलकेशवौ । तेन देवो जगद्धाता पूजितस्त्रिगुणात्मवान्

તે તીર્થમાં જે સ્નાન કરીને બલ અને કેશવની પૂજા કરે છે, તેના દ્વારા જગદ્ધાતા દેવ—ત્રિગુણાત્મા—પૂજિત થાય છે.

Verse 80

उपवासी नरो भूत्वा यस्तु कुर्यात्प्रदक्षिणम् । मुच्यते सर्वपापेभ्यो नात्र कार्या विचारणा

ઉપવાસ કરીને જે મનુષ્ય પ્રદક્ષિણા કરે છે, તે સર્વ પાપોથી મુક્ત થાય છે—અહીં વિચાર કરવાની જરૂર નથી.

Verse 81

तत्र तीर्थे तु ये वृक्षास्तान्पश्यन्त्यपि ये नराः । तेऽपि पापैः प्रमुच्यन्ते भ्रूणहत्यासमैरपि

તે તીર્થમાં જે વૃક્ષો છે, તેમને જે મનુષ્યો માત્ર દર્શન કરે છે, તેઓ પણ પાપોથી મુક્ત થાય છે—ભ્રૂણહત્યાસમાન પાપોથી પણ।

Verse 82

प्रातरुत्थाय ये केचित्पश्यन्ति बलकेशवौ । तेन ते सदृशाः स्युर्वै देवदेवेन चक्रिणा

જે કોઈ પ્રાતઃ ઉઠીને બલ અને કેશવનું દર્શન કરે છે, તે કર્મથી તે દેવોના દેવ ચક્રધારી સમાન બને છે।

Verse 83

ते पूज्यास्ते नमस्कार्यास्तेषां जन्म सुजीवितम् । ये नमन्ति जगन्नाथं देवं नारायणं हरिम्

તેઓ પૂજ્ય છે, તેઓ નમસ્કારયોગ્ય છે; તેમનો જન્મ ધન્ય છે અને જીવન સુજીવિત છે—જે જગન્નાથ દેવ નારાયણ હરિને પ્રણામ કરે છે।

Verse 84

तत्र तीर्थे तु यद्दानं स्नानं देवार्चनं नृप । तत्सर्वमक्षयं तस्य इत्येवं शङ्करोऽब्रवीत्

હે રાજા, તે તીર્થમાં કરાતું દાન, સ્નાન અને દેવાર્ચન—તે સર્વ કરનાર માટે અક્ષય બને છે—એવું શંકરે કહ્યું।

Verse 85

प्रविश्याग्नौ मृतानां च यत्फलं समुदाहृतम् । तच्छृणुष्व नृपश्रेष्ठ प्रोच्यमानमशेषतः

હે નૃપશ્રેષ્ઠ, અગ્નિમાં પ્રવેશ કરીને મૃત્યુ પામનારાઓ માટે જે ફળ ઘોષિત થયું છે, તે હવે અશેષરૂપે કહેવામાં આવે છે—સાંભળો।

Verse 86

विमानेनार्कवर्णेन किंकिणीजालमालिना । आग्नेये भवते तत्र मोदते कालमीप्सितम्

ત્યાં તે સૂર્યવર્ણ દિવ્ય વિમાનમાં, કિંકિણીના જાળથી શોભિત થઈ, અગ્નિલોકને પ્રાપ્ત કરે છે અને ઇચ્છિત સમય સુધી આનંદ કરે છે।

Verse 87

जले चैवा मृतानां तु योधनीपुरमध्यतः । वसन्ति वारुणे लोके यावदाभूतसम्प्लवम्

અને જે જળમાં મૃત્યુ પામે છે, તેઓ યોધનીપુરના મધ્યમાં આવેલા વરુણલોકમાં મહાપ્રલય સુધી નિવાસ કરે છે।

Verse 88

अनाशके मृतानां तु तत्र तीर्थे नराधिप । अनिवर्तिका गतिर्नृणां नात्र कार्या विचारणा

હે નરાધિપ! તે તીર્થમાં અનાશક (અન્નત્યાગી ઉપવાસ) અવસ્થામાં જે મૃત્યુ પામે છે, તેમની ગતિ અનિવર્તનીય છે; અહીં વધુ શંકા કે વિચાર કરવાની જરૂર નથી।

Verse 89

तत्र तीर्थे तु यो दद्यात्कपिलादानमुत्तमम् । विधानेन तु संयुक्तं शृणु तस्यापि यत्फलम्

તે તીર્થમાં જે યોગ્ય વિધાનથી યુક્ત ઉત્તમ કપિલાદાન (કપિલા ગાયનું દાન) આપે છે, તેના ફળને પણ સાંભળો।

Verse 90

यावन्ति तस्या रोमाणि तत्प्रसूतेश्च भारत । तावन्ति दिवि मोदन्ते सर्वकामैः सुपूजिताः

હે ભારત! તે ગાયના જેટલા રોમ છે અને તેના વાછરડાંના પણ જેટલા, તેટલા (વર્ષ) તેઓ સ્વર્ગમાં સર્વકામોથી તૃપ્ત, સુપૂજિત થઈ આનંદ કરે છે।

Verse 91

यावन्ति रोमाणि भवन्ति धेन्वास्तावन्ति वर्षाणि महीयते सः । स्वर्गाच्च्युतश्चापि ततस्त्रिलोक्यां कुले समुत्पत्स्यति गोमतां सः

ગાયના શરીરમાં જેટલા રોમ હોય, તેટલા વર્ષો સુધી તે સ્વર્ગમાં પૂજિત થાય છે. પછી સ્વર્ગથી ચ્યૂત થયો છતાં ત્રિલોકમાં ગો-સમૃદ્ધ કુળમાં જન્મ પામે છે.

Verse 92

तत्र तीर्थे तु यो दद्याद्रूप्यं काञ्चनमेव वा । काञ्चनेन विमानेन विष्णुलोके महीयते

તે તીર્થમાં જે કોઈ રૂપું કે સોનું દાન કરે છે, તે સુવર્ણ વિમાનમાં આરૂઢ થઈ વિષ્ણુલોકમાં માન પામે છે.

Verse 93

तस्मिंस्तीर्थे तु यो दद्यात्पादुके वस्त्रमेव च । दानस्यास्य प्रभावेन लभते स्वर्गमीप्सितम्

તે તીર્થમાં જે પાદુકા અને વસ્ત્ર દાન કરે છે, તે દાનના પ્રભાવથી ઇચ્છિત સ્વર્ગ પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 94

ऋग्यजुःसामवेदानां पठनाद्यत्फलं भवेत् । तत्र तीर्थे तु राजेन्द्र गायत्र्या तत्फलं लभेत्

હે રાજેન્દ્ર! ઋગ્, યજુઃ અને સામવેદના પાઠથી જે ફળ મળે, તે તીર્થમાં ગાયત્રી-જપથી એ જ ફળ પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 95

प्रयागे यद्भवेत्पुण्यं गयायां च त्रिपुष्करे । कुरुक्षेत्रे तु राजेन्द्र राहुग्रस्ते दिवाकरे

હે રાજેન્દ્ર! પ્રયાગ, ગયા અને ત્રિપુષ્કરમાં જે પુણ્ય મળે છે, તેમજ કુરુક્ષેત્રમાં રાહુગ્રસ્ત દિવાકર (ગ્રહણકાળે) જે પુણ્ય મળે છે…

Verse 96

सोमेश्वरे च यत्पुण्यं सोमस्य ग्रहणे तथा । तत्फलं लभते तत्र स्नानमात्रान्न संशयः

સોમેશ્વરમાં જે પુણ્ય છે અને ચંદ્રગ્રહણકાળે જે ફળ મળે છે, તે જ ફળ ત્યાં માત્ર સ્નાનથી પ્રાપ્ત થાય છે—એમાં સંશય નથી।

Verse 97

द्वादश्यां तु नरः स्नात्वा नमस्कृत्य जनार्दनम् । उद्धृताः पितरस्तेन अवाप्तं जन्मनः फलम्

દ્વાદશીના દિવસે મનુષ્ય સ્નાન કરીને જનાર્દનને નમસ્કાર કરે; તે કર્મથી તેના પિતૃઓ ઉદ્ધરાય છે અને જન્મનું સાચું ફળ પ્રાપ્ત થાય છે।

Verse 98

संक्रान्तौ च व्यतीपाते द्वादश्यां च विशेषतः । ब्राह्मणं भोजयेदेकं कोटिर्भवति भोजिता

સંક્રાંતિ, વ્યતીપાત અને ખાસ કરીને દ્વાદશીએ—એક બ્રાહ્મણને ભોજન કરાવ્યું તો તે કરોડને ભોજન કરાવ્યા સમાન ફળ આપે છે।

Verse 99

पृथिव्यां यानि तीर्थानि ह्यासमुद्राणि पाण्डव । तानि सर्वाणि तत्रैव द्वादश्यां पाण्डुनन्दन

હે પાંડવ! પૃથ્વી પરનાં સમુદ્રકાંઠા સહિત સર્વ તીર્થો—દ્વાદશીએ ત્યાં જ સર્વે હાજર રહે છે, હે પાંડુનંદન।

Verse 100

क्षयं यान्ति च दानानि यज्ञहोमबलिक्रियाः । न क्षीयते महाराज तत्र तीर्थे तु यत्कृतम्

હે મહારાજ! દાન, યજ્ઞ, હોમ અને બલિક્રિયાઓનું ફળ ક્ષીણ થઈ શકે છે; પરંતુ તે તીર્થમાં કરેલું ક્યારેય ક્ષીણ થતું નથી।

Verse 101

यद्भूतं यद्भविष्यच्च तीर्थमाहात्म्यमुत्तमम् । कथितं ते मया सर्वं पृथग्भावेन भारत

હે ભારત! આ તીર્થનું પરમ ઉત્તમ માહાત્મ્ય—જે ભૂતકાળમાં હતું અને જે ભવિષ્યમાં થશે—તે સર્વ મેં તને અલગ રીતે, સંપૂર્ણપણે કહી દીધું છે।

Verse 142

। अध्याय

અધ્યાય સમાપ્ત।