Adhyaya 136
માર્કંડેય ‘અહલ્યેશ્વર’ મંદિર અને તેની બાજુના તીર્થની પવિત્રતા સ્થાપિત કરવા અહલ્યા–ગૌતમ–ઇન્દ્ર પ્રસંગને તીર્થકেন্দ્રિત રીતે વર્ણવે છે. ગૌતમ આદર્શ બ્રાહ્મણ-તપસ્વી છે અને અહલ્યા અદ્વિતીય સૌંદર્ય માટે પ્રસિદ્ધ. કામવશ ઇન્દ્ર (શક્ર) ગૌતમનો વેશ ધારણ કરીને આશ્રમની નજીક અહલ્યાને મળે છે. ગૌતમ આવીને અપરાધ ઓળખે છે અને ઇન્દ્રને શાપ આપે છે; તેના શરીરે અનેક ‘ભગ’ પ્રગટ થયાનું ચિહ્ન પડે છે, અને ઇન્દ્ર રાજ્ય ત્યજી તપશ્ચર્યા કરે છે. અહલ્યાને પણ શાપથી શિલારૂપ થવું પડે છે, પરંતુ મુક્તિની શરત નિશ્ચિત છે—હજાર વર્ષ પછી વિશ્વામિત્ર સાથે તીર્થયાત્રામાં આવેલા શ્રીરામના દર્શનથી તે શુદ્ધ થઈ મુક્ત થાય છે. ત્યારબાદ તે નર્મદા-તીર્થના કાંઠે સ્નાન કરીને ચાંદ્રાયણ વગેરે કૃચ્છ્રવ્રતો સાથે તપ કરે છે. મહાદેવ પ્રસન્ન થઈ વર આપે છે; અહલ્યા શિવને ‘અહલ્યેશ્વર’ નામે પ્રતિષ્ઠિત કરે છે. ફલશ્રુતિ કહે છે કે જે અહીં તીર્થસ્નાન કરીને પરમેશ્વરની પૂજા કરે, તે સ્વર્ગ પામે અને આગળ માનવજન્મે સમૃદ્ધિ, વિદ્યાપ્રાપ્તિ, આરોગ્ય, દીર્ઘાયુ અને કુળપરંપરા મેળવે.
Shlokas
Verse 1
श्रीमार्कण्डेय उवाच । ततो गच्छेन्महीपाल चाहल्येश्वरमुत्तमम् । यत्र सिद्धा महाभागा त्वहल्या तापसी पुरा
શ્રીમાર્કંડેયે કહ્યું—ત્યારબાદ, હે મહીપાલ! ઉત્તમ ચાહલ્યેશ્વર તીર્થમાં જવું જોઈએ; જ્યાં પ્રાચીનકાળે મહાભાગા તપસ્વિની અહલ્યાએ સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરી હતી.
Verse 2
गौतमो ब्राह्मणस्त्वासीत्साक्षाद्ब्रह्मेव चापरः । सत्यधर्मसमायुक्तो वानप्रस्थाश्रमे रतः
ત્યાં ગૌતમ નામનો બ્રાહ્મણ હતો, જાણે સాక్షાત્ બીજો બ્રહ્મા. તે સત્ય અને ધર્મથી યુક્ત, વાનપ્રસ્થ આશ્રમમાં રત હતો.
Verse 3
तस्य पत्नी महाभागा ह्यहल्या नाम विश्रुता । रूपयौवनसम्पन्ना त्रिषु लोकेषु विश्रुता
તેણીની પત્ની મહાભાગા ‘અહલ્યા’ નામે પ્રસિદ્ધ હતી. રૂપ અને યૌવનથી સંપન્ન, તે ત્રિલોકમાં વિખ્યાત હતી.
Verse 4
अस्या अप्यतिरूपेण देवराजः शतक्रतुः । मोहितो लोभयामास ह्यहल्यां बलसूदनः
તેણીના અતિઅદભુત સૌંદર્યથી મોહિત થઈ દેવરાજ શતક્રતુ ઇન્દ્ર, બલસૂદન, અહલ્યાને લોભાવવા લાગ્યો।
Verse 5
मां भजस्व वरारोहे देवराजमनिन्दिते । क्रीडयस्व मया सार्द्धं त्रिषु लोकेषु पूजिता
તે બોલ્યો—“હે વરારોહે, હે અનિંદિતે! દેવરાજ એવા મને સ્વીકાર; મારી સાથે ક્રીડા કર, તું ત્રિલોકમાં પૂજિતા થશી।”
Verse 6
किं करिष्यसि विप्रेण शौचाचारकृशेन तु । तपःस्वाध्यायशीलेन क्लिश्यन्तीव सुलोचने
“હે સુલોચને! શૌચ-આચારથી કૃશ, તપ અને સ્વાધ્યાયમાં રત એવા બ્રાહ્મણ સાથે તું શું કરશે? તું તો જાણે કષ્ટ પામતી હોય એમ લાગે છે।”
Verse 7
एवमुक्ता वरारोहा स्त्रीस्वभावात्सुचञ्चला । मनसाध्याय शक्रं सा कामेन कलुषीकृता
આ રીતે કહ્યા પછી વરારોહા, સ્ત્રીસ્વભાવથી ચંચળ, મનમાં શક્રનું ધ્યાન કરવા લાગી; કામે તેને અંતરમાં કલુષિત કરી દીધી।
Verse 8
तस्या विदित्वा तं भावं स देवः पाकशासनः । गौतमं वञ्चयामास दुष्टभावेन भावितः
તેણીનો ભાવ જાણી તે દેવ—પાકશાસન ઇન્દ્ર—દુષ્ટ ભાવથી પ્રેરિત થઈ ગૌતમને છેતરવા લાગ્યો।
Verse 9
विदित्वा चान्तरं तस्य गृहीत्वा वेषमुत्तमम् । अहल्यां रमयामास विश्वस्तां मन्दिरान्तिके
તેણે અવસર જાણી ઉત્તમ વેશ ધારણ કર્યો અને વિશ્વાસ રાખનારી અહલ્યાને મંદિરની નજીક મોહી રમણ કરાવ્યું।
Verse 10
क्षणमात्रान्तरे तत्र देवराजस्य भारत । आजगाम मुनिश्रेष्ठो मन्दिरं त्वरयान्वितः
એ જ સ્થળે, હે ભારત, ક્ષણમાત્રમાં મુનિશ્રેષ્ઠ ગૌતમ દેવરાજના મંદિર તરફ ત્વરાથી આવી પહોંચ્યા।
Verse 11
आगतं गौतमं दृष्ट्वा भीतभीतः पुरंदरः । निर्गतः स ततो दृष्ट्वा शक्रोऽयमिति चिन्तयन्
ગૌતમને આવતા જોઈ પુરંદર અત્યંત ભયભીત થયો. તે ત્યાંથી સરકી નીકળી ગયો; અને તેને જોઈ ગૌતમ વિચારે—‘આ તો શક્ર છે.’
Verse 12
ततः शशाप देवेन्द्रं गौतमः क्रोधमूर्छितः । अजितेन्द्रियोऽसि यस्मात्त्वं तस्माद्बहुभगो भव
ત્યારે ક્રોધથી વ્યાકુળ ગૌતમએ દેવೇಂದ್ರને શાપ આપ્યો—‘તું ઇન્દ્રિયોને જીત્યો નથી; તેથી તું બહుభગ, અનેક ચિહ્નવાળો થા.’
Verse 13
एवमुक्तस्तु देवेन्द्रस्तत्क्षणादेव भारत । भगानां तु सहस्रेण तत्क्षणादेव वेष्टितः
આ રીતે કહ્યા પછી, હે ભારત, દેવೇಂದ್ರ તે ક્ષણેજ સહસ્ર ‘ભગ’ ચિહ્નોથી સર્વત્ર આવૃત થઈ ગયો।
Verse 14
त्यक्त्वा राज्यं सुरैः सार्द्धं गतश्रीको जगाम ह । तपश्चचार विपुलं गौतमेन महीतले
તે રાજ્ય ત્યજી, શ્રીહિન બની, દેવતાઓ સાથે ત્યાંથી પ્રસ્થાન કર્યો અને પૃથ્વી પર ગૌતમને આશ્રય કરીને મહાન તપ આચર્યો।
Verse 15
अहल्यापि ततः शप्ता यस्मात्त्वं दुष्टचारिणी । प्रेक्ष्य मां रमसे शक्रं तस्मादश्ममयी भव
પછી અહલ્યાને પણ શાપ થયો—‘તું દુષ્ટાચારિણી છે; મને જોઈને પણ શક્રમાં રમે છે, તેથી તું અશ્મમયી થા.’
Verse 16
गते वर्षसहस्रान्ते रामं दृष्ट्वा यशस्विनम् । तीर्थयात्राप्रसङ्गेन धौतपापा भविष्यसि
હજાર વર્ષ પૂરા થયા પછી, યશસ્વી રામના દર્શનથી, તીર્થયાત્રાના પ્રસંગે તારા પાપ ધોઈ જશે।
Verse 17
एवं गते ततः काले दृष्टा रामेण धीमता । विश्वामित्रसहायेन त्यक्त्वा साश्ममयीं तनुम्
આ રીતે સમય પસાર થયા પછી, ધીમાન રામે તેને જોયી; અને વિશ્વામિત્રના સહાયથી તેણે તે અશ્મમય દેહ ત્યજી દીધો।
Verse 18
पूजयित्वा यथान्यायं गतपापा विमत्सरा । आगता नर्मदातीरे तीर्थे स्नात्वा यथाविधि
યથાન્યાય પૂજન કરીને, પાપમુક્ત અને મત્સરરહિત બની, તે નર્મદા તીરે આવી અને વિધાન મુજબ તીર્થમાં સ્નાન કર્યું।
Verse 19
कृतं चान्द्रायणं मासं कृच्छ्रं चान्यं ततः परम् । ततस्तुष्टो महादेवो दत्त्वा वरमनुत्तमम्
તેણે એક માસ સુધી ચાન્દ્રાયણ વ્રત કર્યું અને ત્યારબાદ બીજું કઠોર કૃચ્છ્ર તપ પણ આચર્યું. પછી પ્રસન્ન થયેલા મહાદેવે તેને અનુત્તમ વરદાન આપ્યું.
Verse 20
जगामादर्शनं भूयो रेमे चोमापतिश्चिरम् । अहल्या तु गते देवे स्थापयित्वा जगद्गुरुम्
પછી તે ફરી નજરથી ઓઝલ થઈ ગયો અને ઉમાપતિ લાંબા સમય સુધી સુખપૂર્વક વિરાજમાન રહ્યા. દેવ ગયા પછી અહલ્યાએ જગદગુરુ (મહાદેવ)ની પ્રતિષ્ઠા કરીને…
Verse 21
अहल्येश्वरनामानं स्वगृहे चागमत्पुनः । तत्र तीर्थे तु यः स्नात्वा पूजयेत्परमेश्वरम्
તેણે (લિંગને) ‘અહલ્યેશ્વર’ નામ આપીને ફરી પોતાના ઘેર ગઈ. તે તીર્થમાં જે સ્નાન કરીને પરમેશ્વરની પૂજા કરે…
Verse 22
स मृतः स्वर्गमाप्नोति यत्र देवो महेश्वरः । क्रीडयित्वा यथाकामं तत्र लोके महातपाः
તે મૃત્યુ પામ્યા પછી સ્વર્ગને પામે છે, જ્યાં દેવ મહેશ્વર વિરાજે છે. તે લોકમાં ઇચ્છાનુસાર ભોગવીને તે મહાતપસ્વી…
Verse 23
गते वर्षसहस्रान्ते मानुष्यं लभते पुनः । धनधान्यचयोपेतः पुत्रपौत्रसमन्वितः
હજાર વર્ષ પૂર્ણ થયા પછી તે ફરી માનવજન્મ પામે છે—ધન-ધાન્યના ઢગલાથી યુક્ત અને પુત્ર-પૌત્રોથી સમ્પન્ન.
Verse 24
वेदविद्याश्रयो धीमाञ्जायते विमले कुले । रूपसौभाग्यसम्पन्नः सर्वव्याधिविवर्जितः । जीवेद्वर्षशतं साग्रमहल्यातीर्थसेवनात्
અહલ્યા-તીર્થની સેવામાંથી મનુષ્ય નિર્મળ કુળમાં ધીમાન, વેદવિદ્યાનો આશ્રય લેતો જન્મે છે; રૂપ-સૌભાગ્યસંપન્ન, સર્વ વ્યાધિથી રહિત રહી, સો વર્ષથી પણ વધુ જીવે છે।
Verse 136
। अध्याय
“અધ્યાય”—આ અધ્યાય-સમાપ્તિ દર્શાવતું ચિહ્ન છે।