Adhyaya 59
માર્કંડેય ઋષિ પાપનાશક એક પવિત્ર પુષ્કરિણીનું વર્ણન કરે છે, જ્યાં શુદ્ધિ માટે જવું જોઈએ. આ તીર્થ રેવા (નર્મદા)ના ઉત્તર કાંઠે સ્થિત છે અને અતિ શુભ માનવામાં આવ્યું છે, કારણ કે વેદમૂર્તિ દિવાકર (સૂર્ય) ત્યાં સતત નિવાસ કરે છે એમ કહેવામાં આવે છે. આ તીર્થનું માહાત્મ્ય કુરુક્ષેત્ર સમાન—વિશેષ કરીને સર્વકામફલ આપનારું અને દાનવૃદ્ધિ કરનારું—રૂપે જણાવાયું છે. સૂર્યગ્રહણ સમયે સ્નાન કરીને વિધિપૂર્વક દાન—મૂલ્યવાન દ્રવ્યો, સુવર્ણ-રજત, તેમજ પશુધન વગેરે—કરવાથી મહાફળ મળે છે; બ્રાહ્મણોને સુવર્ણ-રજત દાનનું ફળ તેર દિવસ સુધી વધે છે એમ પણ કહે છે. તિલમિશ્રિત જળથી પિતૃ અને દેવતાઓનું તર્પણ તૃપ્તિદાયક છે; પાયસ, મધ અને ઘી સાથેનું શ્રાદ્ધ પિતૃઓને સ્વર્ગ અને અક્ષય લાભ આપે છે. અક્ષત, બદર, બિલ્વ, ઇંગુદ, તિલ વગેરે ધાન્ય-ફળ અર્પણ પણ અક્ષય ફળદાયક ગણાયા છે. અંતે સૂર્યોપાસના મુખ્ય છે—સ્નાન, દિવાકરપૂજા, આદિત્યહૃદય પાઠ અને વૈદિક જપ. એક જ ઋચા/યજુષ/સામનનો જપ પણ સમગ્ર વેદફળ, પાપવિમોચન અને ઉત્તમ લોકપ્રાપ્તિ કરાવે છે. વિધિ મુજબ ત્યાં પ્રાણત્યાગ કરનાર સૂર્યસંબંધિત પરમ પદને પામે છે એમ અધ્યાય પૂર્ણ થાય છે.
Shlokas
Verse 1
श्रीमार्कण्डेय उवाच । ततः पुष्करिणीं गच्छेत्सर्वपापप्रणाशिनीम् । श्रुते यस्याः प्रभावे तु सर्वपापैः प्रमुच्यते
શ્રી માર્કંડેયે કહ્યું—ત્યારબાદ સર્વ પાપોનો નાશ કરનારી પુષ્કરિણી પાસે જવું જોઈએ; જેના પ્રભાવનું શ્રવણ માત્રથી મનુષ્ય સર્વ પાપોથી મુક્ત થાય છે।
Verse 2
रेवाया उत्तरे कूले तीर्थं परमशोभनम् । यत्रास्ते सर्वदा देवो वेदमूर्तिर्दिवाकरः
રેવાના ઉત્તર કાંઠે પરમ શોભન તીર્થ છે, જ્યાં વેદમૂર્તિ દિવાકર દેવ (સૂર્ય) સદા નિવાસ કરે છે।
Verse 3
कुरुक्षेत्रं यथा पुण्यं सार्वकामिकमुत्तमम् । इदं तीर्थं तथा पुण्यं सर्वकामफलप्रदम्
જેમ કુરુક્ષેત્ર પરમ પુણ્યદાયક અને સર્વ કામનાઓ સિદ્ધ કરનાર ઉત્તમ છે, તેમ આ તીર્થ પણ પુણ્યમય છે અને સર્વ ઇચ્છાઓનું ફળ આપે છે।
Verse 4
कुरुक्षेत्रे यथा वृद्धिर्दानस्य जगतीपते । पुष्करिण्यां तथा दानं वर्धते नात्र संशयः
હે જગતીપતે! કુરુક્ષેત્રમાં જેમ દાનનું પુણ્ય વધે છે, તેમ પુષ્કરિણીમાં કરેલું દાન પણ વધે છે—એમાં શંકા નથી।
Verse 5
यवमेकं तु यो दद्यात्सौवर्णं मस्तके नृप । पुष्करिण्यां तथा स्थानं यथा स्थानं नरे स्मृतम्
હે નૃપ! જે પુષ્કરિણીમાં મસ્તક પર સોનું રાખીને એક જ યવકણ પણ દાન આપે છે, તે મનુષ્ય માટે સ્મૃત તે જ પરમ ‘સ્થાન’ને પ્રાપ્ત કરે છે।
Verse 6
सूर्यग्रहे तु यः स्नात्वा दद्याद्दानं यथाविधि । हस्त्यश्वरथरत्नादि गृहं गाश्च युगंधरान्
સૂર્યગ્રહણ સમયે જે અહીં સ્નાન કરીને વિધિપૂર્વક દાન આપે—હાથી, ઘોડા, રથ, રત્નાદિ, ઘર અને જુગમાં જોડાય તેવી ગાયો—તે મહાન પુણ્ય પ્રાપ્ત કરે છે।
Verse 7
सुवर्णं रजतं वापि ब्राह्मणेभ्यो ददाति यः । त्रयोदश दिनं यावत्त्रयोदशगुणं भवेत्
જે બ્રાહ્મણોને સોનું કે ચાંદી દાન આપે, તે ત્રેયોદશ દિવસ સુધી (આ રીતે) આપે તો તેનું પુણ્ય ત્રેયોદશગુણું થાય છે।
Verse 8
तिलमिश्रेण तोयेन तर्पयेत्पितृदेवताः । द्वादशाब्दे भवेत्प्रीतिस्तत्र तीर्थे महीपते
હે મહીપતે! તે તીર્થમાં તલમિશ્રિત જળથી પિતૃદેવતાઓને તર્પણ કરવું જોઈએ; તેથી ત્યાં પિતૃઓ બાર વર્ષ સુધી પ્રસન્ન રહે છે।
Verse 9
यस्तत्र कुरुते श्राद्धं पायसैर्मधुसर्पिषा । श्राद्धदो लभते स्वर्गं पित्ःणां दत्तमक्षयम्
જે ત્યાં પાયસ (ખીર)ને મધ અને ઘી સાથે શ્રાદ્ધ કરે છે, તે શ્રાદ્ધદાતા સ્વર્ગ પામે છે; અને પિતૃઓને આપેલું દાન અક્ષય બને છે।
Verse 10
अक्षतैर्बदरैर्बिल्वैरिङ्गुदैर्वा तिलैः सह । अक्षयं फलमाप्नोति तस्मिंस्तीर्थे न संशयः
અક્ષત, બદર, બિલ્વ, ઇંગુદ ફળો અથવા તલ સાથે (અર્પણ કરવાથી) તે તીર્થમાં અક્ષય ફળ મળે છે—એમાં શંકા નથી।
Verse 11
तत्र स्नात्वा तु यो देवं पूजयेच्च दिवाकरम् । आदित्यहृदयं जप्त्वा पुनरादित्यमर्चयेत् । स गच्छेत्परमं लोकं त्रिदशैरपि वन्दितम्
ત્યાં સ્નાન કરીને જે દિવાકર દેવનું વિધિપૂર્વક પૂજન કરે છે અને આદિત્યહૃદયનો જપ કરીને ફરી આદિત્યની અર્ચના કરે છે, તે ત્રિદશ દેવોથી પણ વંદિત પરમ લોકને પામે છે।
Verse 12
ऋचमेकां जपेद्यस्तु यजुर्वा साम एव च । स समग्रस्य वेदस्य फलमाप्नोति वै नृप
હે નૃપ! જે એક ઋક્, અથવા એક યજુઃ, કે એક સામનું પણ જપ કરે છે, તે નિશ્ચયે સમગ્ર વેદનું ફળ પ્રાપ્ત કરે છે।
Verse 13
यस्त्र्यक्षरं जपेन्मन्त्रं ध्यायमानो दिवाकरम् । आदित्यहृदयं जप्त्वा मुच्यते सर्वपातकैः
દિવાકરનું ધ્યાન કરતાં જે ત્ર્યક્ષરી મંત્રનો જપ કરે છે અને આદિત્યહૃદયનો પણ જપ કરે છે, તે સર્વ પાતકોથી મુક્ત થાય છે।
Verse 14
यस्तत्र विधिवत्प्राणांस्त्यजते नृपसत्तम । स गच्छेत्परमं स्थानं यत्र देवो दिवाकरः
હે નૃપશ્રેષ્ઠ! જે ત્યાં વિધિપૂર્વક પ્રાણત્યાગ કરે છે, તે તે પરમ ધામને પામે છે જ્યાં દિવાકર દેવ નિવાસ કરે છે।
Verse 59
। अध्याय
ઇતિ અધ્યાય સમાપ્ત।