Adhyaya 46

Verse 1

श्रीमार्कण्डेय उवाच । स दानवो वरं लब्ध्वा जगाम स्वपुरं प्रति । ददर्श स्वपुरं राजञ्छोभितं चित्रचत्वरैः

શ્રી માર્કંડેયે કહ્યું— વર પ્રાપ્ત કરીને તે દાનવ પોતાના નગર તરફ ગયો. હે રાજન, તેણે પોતાનું નગર ચિત્રવત્ શોભિત ચૌક અને ચોરાહાઓથી અલંકૃત જોયું.

Verse 2

उद्यानैश्चैव विविधैः कदलीखण्डमण्डितैः । पनसैर्बकुलैश्चैवाम्रातैराम्रैश्च चम्पकैः

તે નગર અનેક પ્રકારના ઉદ્યાનો વડે યુક્ત હતું, કેળાના કુંજોથી મંડિત; ફણસ, બકુલ, આમ્રવાટિકાઓ, આંબા અને ચંપક પુષ્પોથી શોભિત હતું.

Verse 3

अशोकैर्नालिकेरैश्च मातुलिङ्गैः सदाडिमैः । नानावृक्षैश्च शोभाढ्यं तडागैरुपशोभितम्

તે અશોક અને નાળિયેરના વૃક્ષોથી, માતુલિંગ અને દાડમથી યુક્ત હતું; નાનાવૃક્ષોની શોભાથી સમૃદ્ધ અને તળાવો-તડાગોથી વધુ શોભિત હતું.

Verse 4

देवतायतनैर्दिव्यैर्ध्वजमालासुशोभितैः । वेदाध्ययननिर्घोषैर्मङ्गलाद्यैर्विनादितम्

તે નગર દેવતાઓના દિવ્ય મંદિરો વડે શોભિત હતું, ધ્વજ‑પતાકાની પંક્તિઓથી સુંદર રીતે અલંકૃત હતું. વેદપાઠના ઘોષ અને મંગલવિધિના શુભ નાદથી તે સર્વત્ર ગુંજતું હતું.

Verse 5

प्राविशद्भवने दिव्ये काञ्चने रुक्ममालिनि । अपश्यत्स सुतान् भार्याममात्यान् दासभृत्यकान्

તે રુક્મમાળાઓથી વિભૂષિત એવા દિવ્ય સુવર્ણ ભવનમાં પ્રવેશ્યો. ત્યાં તેણે પોતાના પુત્રો, પત્ની, મંત્રીઓ તથા દાસ‑ભૃત્યોને જોયા.

Verse 6

ततो जयप्रदान् सर्वानितश्चेतश्च धावतः । हृच्छोभां च प्रकुर्वाणान् वै जयन्तीभिरुच्चकैः

પછી તેણે સૌને અહીં‑ત્યાં દોડતા જોયા, ‘જય જય’ના ઘોષથી વિજયપ્રદાન કરતા. તેમની ઊંચી જયધ્વનિ હૃદયમાં આનંદ જગાવતી હતી.

Verse 7

केचित्तोरणमाबध्य केचित्पुष्पाण्यवाकिरन् । मातुलिङ्गकराश्चान्ये धावन्ति ह्यन्धकं प्रति

કેટલાંક તોરણ બાંધતા હતા, કેટલાંક પુષ્પો છાંટતા હતા. અન્ય કેટલાંક હાથમાં માતુલિંગ (બીજપૂરક) લઈને અંધક તરફ ઝડપથી દોડતા હતા.

Verse 8

पुरे जनाश्च दृश्यन्ते भाजनैरन्नपूरितैः । पूर्णहस्ताः प्रदृश्यन्ते तत्रैव बहवो जनाः

નગરમાં અન્નથી ભરેલા વાસણો લઈને લોકો દેખાતા હતા. ત્યાં જ ઘણા લોકો હાથભર નૈવેદ્ય‑અર્પણ સામગ્રી લઈને એકત્રિત દેખાતા હતા.

Verse 9

साक्षतैर्भाजनैस्तत्र शतसाहस्रयोषितः । मन्त्रान् पठन्ति विप्राश्च मङ्गलान्यपि योषितः

ત્યાં અક્ષતથી ભરેલા પાત્રો હાથમાં લઈને લાખો સ્ત્રીઓ ઊભી હતી. બ્રાહ્મણો મંત્રપાઠ કરતા હતા અને સ્ત્રીઓ પણ મંગલ આશીર્વાદ ઉચ્ચારતી હતી.

Verse 10

अमात्याश्चैव भृत्याश्च गजांश्चाढौकयन्ति च । वर्धापयन्ति ते सर्वे ये केचित्पुरवासिनः

અમાત્યો અને સેવકો પણ હાથીઓને આગળ લાવ્યા. નગરના જે કોઈ નિવાસી હતા તેઓ સૌએ વર્ધાપન—ઉત્સવ અને મંગલવૃદ્ધિના કર્મ—કર્યા.

Verse 11

हृष्टस्तुष्टोऽवसत्तत्र सचिवैः सह सोऽन्धकः । ददर्श स जगत्सर्वं तुरङ्गांश्च पदातिकान्

ત્યાં અંધક પોતાના સચિવો સાથે હર્ષિત અને સંતોષિત થઈ રહ્યો. તેણે સમગ્ર રાજ્ય—અશ્વસેનાં અને પદાતિસેનાં સહિત—જોયું.

Verse 12

तथैव विविधान् कोशांस्तत्र काञ्चनपूरितान् । महिषीर्गा वृषांश्चैवापश्यच्छत्राण्यनेकधा

એ જ રીતે તેણે ત્યાં સોનાથી ભરેલા અનેક પ્રકારના કોષ (ખજાના) જોયા. મહિષીઓ, ગાયો, વృషભો અને અનેક પ્રકારના રાજછત્રો પણ જોયા.

Verse 13

स एवमन्धकस्तत्र कियन्तं कालमावसत् । हृष्टस्तुष्टो वसन्मर्त्ये स सुरैर्नाभ्यभूयत

આ રીતે અંધક ત્યાં લાંબા સમય સુધી રહ્યો—મર્ત્યલોકમાં હર્ષિત અને સંતોષિત થઈ વસતો રહ્યો; અને દેવો તેને પરાજિત કરી શક્યા નહીં.

Verse 14

वरं लब्धं तु तं ज्ञात्वा शङ्किताः स्वर्गवासिनः । एकीभूताश्च ते सर्वे वासवं शरणं गताः

તેને વર પ્રાપ્ત થયો છે એમ જાણીને સ્વર્ગવાસીઓ ચિંતિત થયા. બધા એક થઈ વાસવ (ઇન્દ્ર)ની શરણમાં ગયા.

Verse 15

शक्र उवाच । कथमागमनं वोऽत्र सर्वेषामपि नाकिनाम् । कस्माद्वो भयमुत्पन्नमागताः शरणं कथम्

શક્ર (ઇન્દ્ર) બોલ્યા—હે સ્વર્ગવાસીઓ, તમે બધા અહીં એકસાથે કેવી રીતે આવ્યા? તમને કયા કારણે ભય ઉપજ્યો, અને શરણ લેવા કેમ આવ્યા?

Verse 16

ततस्ते ह्यमराः सर्वे शक्रमेतद्वचोऽब्रुवन्

પછી તે બધા અમર દેવોએ શક્ર (ઇન્દ્ર)ને આ વચનો કહ્યા.

Verse 17

देवा ऊचुः । सुरनाथान्धको नाम दैत्यः शम्भुवरोर्जितः । अजेयः सर्वदेवानां किं नु कार्यमतः परम्

દેવોએ કહ્યું—હે દેવેશ, અંધક નામનો દૈત્ય શંભુ (શિવ)ના વરથી બળવાન થયો છે. તે સર્વ દેવોને અજય છે; હવે આગળ શું કરવું?

Verse 18

तत्त्वं चिन्तय देवेश क उपायो विधीयताम् । इत्थं वदन्ति ते देवाः शक्राग्रे मन्त्रणोद्यताः

હે દેવેશ, તત્ત્વ વિચાર કરીને કોઈ ઉપાય નક્કી કરો. આમ કહી તે દેવો શક્રની સામે મંત્રણા કરવા ઉત્સુક બન્યા.

Verse 19

मन्त्रयन्ति च यावद्वै तावच्चारमुखेरितम् । ज्ञात्वा तत्र स देवौघं दानवो निर्गतो गृहात्

તેઓ હજી વિચારણા કરતાં હતાં, એટલામાં જ ગુપ્તચરના મુખથી સમાચાર નીકળ્યા. ત્યાં દેવસમૂહ એકત્ર થયો છે એમ જાણી તે દાનવ પોતાના ઘરેથી બહાર નીકળી ગયો.

Verse 20

एकाकी स्यन्दनारूढ आयुर्धैबहुभिर्वृतः । दुर्गमं मेरुपृष्ठं स लीलयैव गतो नृप

હે નૃપ! તે એકલો રથ પર આરૂઢ થઈ, અનેક આયુધોથી ઘેરાયેલો, દુર્ગમ મેરુપર્વતના પૃષ્ઠભાગે જાણે લીલાથી જ ગયો.

Verse 21

स्वर्णप्राकारसंयुक्तं शोभितं विविधाश्रमैः । दुर्गमं शत्रुवर्गस्य तदा पार्थिवसत्तम

હે પાર્થિવસત્તમ! તે સ્વર્ણ પ્રાકારોથી યુક્ત અને વિવિધ આશ્રમોથી શોભિત હતું; તે સમયે શત્રુવર્ગ માટે તે સર્વથા દુર્ગમ હતું.

Verse 22

प्रविवेशासुरस्तत्र लीलया स्वगृहे यथा । वृत्रहा भयमापन्नः स्वकीयं चासनं ददौ

ત્યાં તે અસુર લીલાથી જાણે પોતાના જ ઘરમાં પ્રવેશ કરે તેમ પ્રવેશ્યો. વૃત્રહા ઇન્દ્ર ભયગ્રસ્ત થયો અને પોતાનું જ આસન તેને આપી દીધું.

Verse 23

उपविष्टोऽन्धकस्तत्र शक्रस्यैवासने शुभे । आस्थानं कलयामास सर्वतस्त्रिदशावृतम्

પછી અંધક ત્યાં શક્રના જ શુભ આસન પર બેસી ગયો અને ચારે તરફ ત્રિદશો દ્વારા ઘેરાયેલ તે રાજસભાનું અવલોકન કરવા લાગ્યો.

Verse 24

शक्र उवाच । किं तवागमनं चात्र किं कार्यं कथयस्व मे । यदस्मदीयं वित्तं हि तत्ते दास्यामि दानव

શક્ર બોલ્યો—તું અહીં શા માટે આવ્યો છે અને તારો હેતુ શું છે? મને કહો. હે દાનવ, અમારું જે ધન છે તે બધું હું તને આપી દઈશ.

Verse 25

अन्धक उवाच । नाहं वै कामये कोशं न गजांश्च सुरेश्वर । स्वकीयं दर्शयस्वाद्य स्वर्गशृङ्गारभूषितम्

અંધક બોલ્યો—હે સુરેશ્વર, મને તારો કોષ નથી જોઈએ, ન તારા ગજ. આજે તારો પોતાનો વૈભવ બતાવ; દિવ્ય શૃંગારથી શોભિત સ્વર્ગ મને દર્શાવ.

Verse 26

ऐरावतं महानागं तं चैवोच्चैःश्रवोहयम् । उर्वश्यादीनि रत्नानि मम दर्शय गोपते

ઐરાવત મહાનાગ અને તે ઉચ્ચૈઃશ્રવા અશ્વ; તેમજ ઉર્વશી વગેરે રત્નસમાન દિવ્ય સંપત્તિ—હે ગોપતે, મને દર્શાવ.

Verse 27

पारिजातकपुष्पाणि वृक्षजातीननेकशः । वादित्राणि च सर्वाणि दर्शयस्व शचीपते

પારિજાતના પુષ્પો, અનેક પ્રકારના દિવ્ય વૃક્ષો, અને સર્વ વાદ્યો પણ—હે શચીપતે, મને દર્શાવ.

Verse 28

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा शक्रश्चिन्तितवानिदम् । योऽमुं निहन्ति पाप्मानं न तं पश्यामि कर्हिचित्

તેના વચન સાંભળી શક્ર મનમાં વિચારવા લાગ્યો—આ પાપીને જે સંહાર કરી શકે એવો કોઈ મને ક્યારેય દેખાતો નથી.

Verse 29

नास्ति रक्षाप्रदः कश्चित्स्वर्गलोकस्य दुःखिनः । भयत्रस्तो ददावन्यद्वादित्राद्यप्सरोगणैः

દુઃખિત સ્વર્ગલોકને રક્ષા આપનાર કોઈ નથી. ભયથી ત્રસ્ત થઈ તેણે અપ્સરાગણ સાથે વાદ્યયંત્રો વગેરે અન્ય વસ્તુઓ પણ અર્પણ કરી.

Verse 30

रङ्गभूमावुपाविश्य कारयामास ताण्डवम् । उपविष्टाः सुराः सर्वे यममारुतकिन्नराः

રંગભૂમિ પર બેસીને તેણે તાંડવ નૃત્ય કરાવ્યું. યમ, મરુત અને કિન્નરો સહિત સર્વ દેવતાઓ બેસીને જોયા.

Verse 31

उर्वश्याद्या अप्सरसो गीतवादित्रयोगतः । ननृतुः पुरतस्तस्य सर्वा एकैकशो नृप

હે નૃપ! ઉર્વશી વગેરે અપ્સરાઓ ગાન અને વાદ્યના સંગે તેની સામે નાચી; દરેકે એકે કરીને આગળ આવી નૃત્ય કર્યું.

Verse 32

न व्यश्राम्यत तच्चित्तं दृष्ट्वा चाप्सरसस्तदा । शचीं प्रति मनस्तस्य सकाममभवन्नृप

હે રાજન! ત્યારે અપ્સરાઓને જોઈ તેનું ચિત્ત શાંત ન રહ્યું; અને કામનાસહિત તેનું મન શચી તરફ વળ્યું.

Verse 33

गृहीत्वा शक्रभार्यां स प्रस्थितः स्वपुरं प्रति । ततः प्रववृते युद्धमन्धकस्य सुरैः सह

શક્રની પત્નીને પકડીને તે પોતાના નગર તરફ નીકળી પડ્યો. ત્યારબાદ દેવતાઓ સાથે અંધકનું યુદ્ધ પ્રારંભ થયું.

Verse 34

तेन देवगणाः सर्वे ध्वस्ताः पार्थिवसत्तम । संग्रामे विविधैः शस्त्रैश्चक्रवज्रादिभिर्घनैः

હે પૃથ્વીપતિશ્રેષ્ઠ! યુદ્ધમાં ચક્ર, વજ્ર વગેરે ઘન-ભારે વિવિધ શસ્ત્રોના પ્રહારથી તેણે સર્વ દેવગણોને ચકનાચૂર કરી નાખ્યા.

Verse 35

संतापिताः सुराः सर्वे क्षयं नीता ह्यनेकशः । सर्वेऽपि मरुतस्तेन भग्नाः संग्राममूर्धनि

સર્વ સૂરોએ તેના દ્વારા સંતાપ પામ્યો અને અનેકવાર ક્ષયને પામ્યા; યુદ્ધના શિખર ક્ષણે સર્વ મરુત પણ તેના હાથે ભંગ થયા.

Verse 36

यथा सिंहोगजान् सर्वान् विचित्य विचरेद्वनम् । तद्वदेकेन ते देवा जिताः सर्वे पराङ्मुखाः

જેમ સિંહ સર્વ હાથીઓને વિખેરી વનમાં સ્વેચ્છાએ વિહરે, તેમ એકલાએ જ તેણે તે દેવોને જીત્યા અને તેઓ સર્વે પરાંમુખ થઈ ગયા.

Verse 37

बालोऽधिपो यथा ग्रामे स्वेच्छया पीडयेज्जनान् । स्वैरमाक्रम्य गृह्णाति कोशवासांसि चासकृत्

જેમ ગામમાં કોઈ બાળિશ અધિપતિ પોતાની ઇચ્છાથી લોકોને પીડાવે, દંભથી ફરતો રહે અને વારંવાર તેમનો કોષ તથા વસ્ત્રો ઝૂંટી લે, તેમ તેણે પણ કર્યું.

Verse 38

गतं न पश्यत्यात्मानं प्रजासंतापनेन च । गृहीत्वा शक्रभार्यां स गतो वै दानवोत्तमः

પ્રજાને સંતાપ આપવામાં તે એવો અંધ થયો કે પોતાનો આવનાર પતન જોઈ શક્યો નહીં; શક્રની પત્નીને હરીને તે દાનવશ્રેષ્ઠ ત્યાંથી નીકળી ગયો.

Verse 46

। अध्याय

અધ્યાય (અધ્યાય-ચિહ્ન).