Adhyaya 4

Verse 1

श्रीमार्कण्डेय उवाच । ततोऽर्णवात्समुत्तीर्य त्रिकूटशिखरे स्थितम् । महाकनकवर्णाभे नानावर्णशिलाचिते

શ્રી માર્કંડેયે કહ્યું—પછી સમુદ્રમાંથી પાર ઊતરી હું ત્રિકૂટ શિખર પર સ્થિત પ્રભુને જોયા. તેઓ મહાન્ સુવર્ણવર્ણ તેજથી દીપ્ત, નાનાવર્ણ શિલાઓથી અલંકૃત હતા.

Verse 2

महाशृङ्गे समासीनं रुद्रकोटिसमन्वितम् । महादेवं महात्मानमीशानमजमव्ययम्

મેં મહાશૃંગ પર આસનસ્થ મહાદેવને જોયા; તેઓ કરોડો રુદ્રોથી સમન્વિત હતા. તે મહાત્મા ઈશાન—અજ, અવ્યય.

Verse 3

सर्वभूतमयं तात मनुना सह सुव्रत । भूयो ववन्दे चरणौ सर्वदेवनमस्कृतौ

હે તાત, હે સુવ્રત! મનુ સાથે મેં ફરી તે ચરણોમાં વંદન કર્યું—જે સર્વભૂતમય પ્રભુના છે અને જેને સર્વ દેવો નમસ્કાર કરે છે.

Verse 4

। अध्याय

‘અધ્યાય’—આ માત્ર અધ્યાયનું ચિહ્ન, અધ્યાય-સૂચક છે.

Verse 5

युधिष्ठिर उवाच । एतच्छ्रुत्वा तु मे तात परं कौतूहलं हृदि । जातं तत्कथयस्वेति शृण्वतः सह बान्धवैः

યુધિષ્ઠિરે કહ્યું—હે તાત! આ સાંભળીને મારા હૃદયમાં પરમ કૌતૂહલ ઊપજ્યું છે. કૃપા કરીને તે કથા કહો; અમે બાંધવો સાથે સાંભળી રહ્યા છીએ.

Verse 6

का सा पद्मपलाशाक्षी तमोभूते महार्णवे । योगिवद्भ्रमते नित्यं रुद्रजां स्वां च याब्रवीत्

એ કોણ છે તે પદ્મપલાશ-નેત્રવાળી કન્યા, જે અંધકારમય બનેલા મહાસમુદ્રમાં યોગિનીની જેમ નિત્ય ભ્રમે છે અને પોતાને ‘હું રુદ્રજા’ એમ કહે છે?

Verse 7

श्रीमार्कण्डेय उवाच । एतमेव मया प्रश्नं पुरा पृष्टो मनुः स्वयम् । तदेव तेऽद्य वक्ष्यामि अबलायाः समुद्भवम्

શ્રી માર્કંડેય બોલ્યા—આ જ પ્રશ્ન મેં પૂર્વે સ્વયં મનુને પૂછ્યો હતો. એ જ વાત આજે તને કહું છું—એ અબલા કન્યાનો ઉદ્ભવ.

Verse 8

व्यतीतायां निशायां तु ब्रह्मणः परमेष्ठिनः । ततः प्रभाते विमले सृज्यमानेषु जन्तुषु

પરમેષ્ઠી બ્રહ્માની રાત્રિ વીતી ગયા પછી, પછી નિર્મળ અને નિષ્કલંક પ્રભાતે—સૃષ્ટિમાં જીવજંતુઓ સર્જાતા હતા ત્યારે—

Verse 9

मनुं प्रणम्य शिरसा पृच्छाम्येतद्युधिष्ठिर । केयं पद्मपलाशाक्षी श्यामा चंद्रनिभानना

હે યુધિષ્ઠિર! હું શિર નમાવી મનુને પ્રણામ કરીને પૂછું છું—આ પદ્મપલાશ-નેત્રવાળી, શ્યામવર્ણા, ચંદ્રસમાન મુખવાળી સ્ત્રી કોણ છે?

Verse 10

एकार्णवे भ्रमत्येका रुद्रजास्मीति वादिनी । सावित्री वेदमाता च ह्यथवा सा सरस्वती

તે એકલી એકાર্ণવમાં ભ્રમે છે અને કહે છે—‘હું રુદ્રજા છું.’ શું તે વેદમાતા સાવિત્રી છે, કે પછી તે જ સરસ્વતી છે?

Verse 11

मन्दाकिनी सरिच्छ्रेष्ठा लक्ष्मीर्वा किमथो उमा । कालरात्रिर्भवेत्साक्षात्प्रकृतिर्वा सुखोचिता

શું તે નદીઓમાં શ્રેષ્ઠ મંદાકિની છે, કે લક્ષ્મી, અથવા ઉમા? શું તે સాక్షાત્ કાલરાત્રિ છે, કે સુખ-કલ્યાણ ઉત્પન્ન કરનાર પ્રકૃતિ છે?

Verse 12

एतदाचक्ष्व भगवन्का सा ह्यमृतसंभवा । चरत्येकार्णवे घोरे प्रनष्टोरगराक्षसे

હે ભગવન્, આ કહો—અમૃતમાંથી ઉત્પન્ન થયેલી તે કોણ છે, જે ભયંકર એકાર్ణવમાં વિચરે છે, જ્યાં સર્પો અને રાક્ષસો નષ્ટ થયા છે?

Verse 13

मनुरुवाच । शृणु वत्स यथान्यायमस्या वक्ष्यामि संभवम् । यया रुद्रसमुद्भूता या चेयं वरवर्णिनी

મનુએ કહ્યું—વત્સ, સાંભળ; યોગ્ય ક્રમથી હું તેની ઉત્પત્તિ કહું છું—જે રુદ્રમાંથી ઉદ્ભવી છે, આ શ્રેષ્ઠવર્ણિની સુન્દરી.

Verse 14

पुरा शिवः शान्ततनुश्चचार विपुलं तपः । हितार्थं सर्वलोकानामुमया सह शंकरः

પૂર્વકાળે શાંતતનુ શિવ, ઉમાસહિત શંકર, સર્વ લોકોના હિતાર્થે વિશાળ તપ આચર્યું.

Verse 15

ऋक्षशैलं समारुह्य तपस्तेपे सुदारुणम् । अदृश्यः सर्वभूतानां सर्वभूतात्मको वशी

ઋક્ષશૈલ પર ચઢીને તેમણે અત્યંત કઠોર તપ કર્યું; સર્વ ભૂતોને અદૃશ્ય, છતાં સર્વભૂતાત્મા, વશીશ્વર.

Verse 16

तपतस्तस्य देवस्य स्वेदः समभवत्किल । तं गिरिं प्लावयामास स स्वेदो रुद्रसंभवः

તે દેવ તપમાં પ્રવૃત્ત થયો ત્યારે ખરેખર તેની પાસેથી સ્વેદ ઉત્પન્ન થયો. રુદ્રસમ્ભવ તે સ્વેદે પર્વતને સર્વત્ર પ્લાવિત કરી દીધો.

Verse 17

तस्मादासीत्समुद्भूता महापुण्या सरिद्वरा । या सा त्वयार्णवे दृष्टा पद्मपत्रायतेक्षणा

તેથી મહાપુણ્યમય શ્રેષ્ઠ નદી પ્રગટ થઈ—જેને તું સમુદ્રમાં જોઈ હતી, જેના નેત્રો કમળપત્ર સમા દીર્ઘ છે.

Verse 18

स्त्रीरूपं समवस्थाय रुद्रमाराधयत्पुरा । आद्ये कृतयुगे तस्मिन्समानामयुतं नृप

હે નૃપ! તે આદ્ય કૃતયુગમાં એક વખત સ્ત્રીરૂપ ધારણ કરીને રુદ્રની આરાધના કરી; દસ હજાર વર્ષ સુધી તે વ્રત અખંડ રાખ્યું.

Verse 19

ततस्तुष्टो महादेव उमया सह शंकरः । ब्रूहि त्वं तु महाभागे यत्ते मनसि वर्तते

ત્યારે ઉમાસહિત મહાદેવ શંકર પ્રસન્ન થઈ બોલ્યા—“હે મહાભાગે! તારા મનમાં જે છે તે કહો.”

Verse 20

सरिदुवाच । प्रलये समनुप्राप्ते नष्टे स्थावरजंगमे । प्रसादात्तव देवेश अक्षयाहं भवे प्रभो

નદીએ કહ્યું—“હે દેવેશ! પ્રલય આવી સ્થાવર-જંગમ સર્વ નષ્ટ થાય ત્યારે, હે પ્રભો, તારા પ્રસાદથી હું અક્ષય રહું.”

Verse 21

सरित्सु सागरेष्वेव पर्वतेषु क्षयिष्वपि । तव प्रसादाद्देवेश पुण्या क्षय्या भवे प्रभो

હે દેવેશ પ્રભુ! નદીઓ, સાગરો અને પર્વતો પણ ક્ષીણ થઈ જાય તોય, તારા પ્રસાદથી હું પુણ્યવતી રહી પાપક્ષય કરનારી થાઉં।

Verse 22

पापोपपातकैर्युक्ता महापातकिनोऽपि ये । मुच्यन्ते सर्वपापेभ्यो भक्त्या स्नात्वा तु शंकर

હે શંકર! પાપ અને ઉપપાતકોથી યુક્ત, મહાપાતકી પણ ભક્તિપૂર્વક સ્નાન કરે તો સર્વ પાપોથી મુક્ત થાય છે।

Verse 23

उत्तरे जाह्नवीदेशे महापातकनाशिनी । भवामि दक्षिणे मार्गे यद्येवं सुरपूजिता

ઉત્તરે જાહ્નવીદેશમાં તે ‘મહાપાતકનાશિની’ તરીકે પ્રસિદ્ધ છે; એ રીતે દેવોથી પૂજિત થાઉં તો દક્ષિણ માર્ગે હું પણ તેવી જ થાઉં।

Verse 24

स्वर्गादागम्य गंगेति यथा ख्याता क्षितौ विभो । तथा दक्षिणगङ्गेति भवेयं त्रिदशेश्वर

હે વિભો! સ્વર્ગથી અવતરીને તે જેમ પૃથ્વી પર ‘ગંગા’ તરીકે ખ્યાત થઈ, તેમ હે ત્રિદશેશ્વર, હું ‘દક્ષિણગંગા’ તરીકે પ્રસિદ્ધ થાઉં।

Verse 25

पृथिव्यां सर्वतीर्थेषु स्नात्वा यल्लभते फलम् । तत्फलं लभते मर्त्यो भक्त्या स्नात्वा महेश्वर

હે મહેશ્વર! પૃથ્વીના સર્વ તીર્થોમાં સ્નાન કરીને જે ફળ મળે છે, એ જ ફળ અહીં ભક્તિપૂર્વક સ્નાન કરનાર મર્ત્યને મળે છે।

Verse 26

ब्रह्महत्यादिकं पापं यदास्ते संचितं क्वचित् । मासमात्रेण तद्देव क्षयं यात्ववगाहनात्

બ્રહ્મહત્યાદિ જે કોઈ પાપ ક્યાંય સંચિત પડ્યું હોય, હે દેવ! અહીં અવગાહન (સ્નાન) કરવાથી તે માત્ર એક માસમાં જ ક્ષય પામે છે.

Verse 27

यत्फलं सर्ववेदेषु सर्वयज्ञेषु शंकर । अवगाहेन तत्सर्वं भवत्विति मतिर्मम

હે શંકર! સર્વ વેદોમાં અને સર્વ યજ્ઞોમાં જે ફળ છે, તે સર્વ અહીં અવગાહનથી જ પ્રાપ્ત થાઓ—એવો મારો સંકલ્પ છે.

Verse 28

सर्वदानोपवासेषु सर्वतीर्थावगाहने । तत्फलं मम तोयेन जायतामिति शंकर

હે શંકર! સર્વ દાન-ઉપવાસો તથા સર્વ તીર્થસ્નાનનું જે ફળ છે, તે મારા જળથી જ પ્રગટ થાઓ.

Verse 29

मम तीरे नरा ये तु अर्चयन्ति महेश्वरम् । ते गतास्तव लोकं स्युरेतदेव भवेच्छिव

હે શિવ! મારા તીરે જે નર મહેશ્વરની અર્ચના કરે છે, તેઓ દેહત્યાગ પછી તારા લોકને પામે—એવું જ થાઓ.

Verse 30

मम कूले महेशान उमया सह दैवतैः । वस नित्यं जगन्नाथ एष एव वरो मम

હે મહેશાન! ઉમા તથા દેવતાઓ સાથે મારા કૂળે નિત્ય નિવાસ કરો. હે જગન્નાથ! આ જ મારો વર છે.

Verse 31

सुकर्मा वा विकर्मा वा शान्तो दान्तो जितेन्द्रियः । मृतो जन्तुर्मम जले गच्छतादमरावतीम्

સુકર્મ કર્યો હોય કે વિકર્મ—શાંત, દાંત અને જિતેન્દ્રિય હોય—મારા જળમાં જે પ્રાણી દેહત્યાગ કરે, તે અમરાવતીને પ્રાપ્ત થાઓ।

Verse 32

त्रिषु लोकेषु विख्याता महापातकनाशिनी । भवामि देवदेवेश प्रसन्नो यदि मन्यसे

હે દેવોના દેવેશ! તમે પ્રસન્ન થઈ યોગ્ય માનશો તો હું ત્રિલોકમાં મહાપાતકનાશિની તરીકે વિખ્યાત થાઉં।

Verse 33

एतांश्चान्यान्वरान्दिव्यान्प्रार्थितो नृपसत्तम । नर्मदया ततः प्राह प्रसन्नो वृषवाहनः

હે નૃપશ્રેષ્ઠ! નર્મદાએ આ તથા અન્ય દિવ્ય વરો માગ્યા ત્યારે પ્રસન્ન વૃષવાહન (શિવ) એ પછી કહ્યું।

Verse 34

श्रीमहेश उवाच । एवं भवतु कल्याणि यत्त्वयोक्तमनिन्दिते । नान्या वरार्हा लोकेषु मुक्त्वा त्वां कमलेक्षणे

શ્રી મહેશ બોલ્યા—હે કલ્યાણી, હે અનિંદિતે! તું જે કહ્યું છે તેમ જ થાઓ. હે કમલનેત્રે! લોકોમાં તારા સિવાય બીજો કોઈ વરાર્હ નથી।

Verse 35

यदैव मम देहात्त्वं समुद्भूता वरानने । तदैव सर्वपापानां मोचिनी त्वं न संशयः

હે વરાનને! જે ક્ષણે તું મારા દેહમાંથી પ્રગટ થઈ, તે ક્ષણથી જ તું સર્વ પાપોની મોચિની છે—એમાં સંશય નથી।

Verse 36

कल्पक्षयकरे काले काले घोरे विशेषतः । उत्तरं कूलमाश्रित्य निवसन्ति च ये नराः

કલ્પક્ષય કરાવનારા કાળે, વિશેષ કરીને ઘોર સમયમાં, જે લોકો ઉત્તર કાંઠાનો આશ્રય લઈને ત્યાં નિવાસ કરે છે।

Verse 37

अपि कीटपतङ्गाश्च वृक्षगुल्मलतादयः । आ देहपतनाद्देवि तेऽपि यास्यन्ति सद्गतिम्

હે દેવી! કીટ-પતંગ, પક્ષીઓ તથા વૃક્ષ, ઝાડીઓ, લતાઓ વગેરે પણ—દેહપાત સુધી—તેઓ પણ સદ્ગતિને પામશે।

Verse 38

दक्षिणं कूलमाश्रित्य ये द्विजा धर्मवत्सलाः । आ मृत्योर्निवसिष्यन्ति ते गताः पितृमन्दिरे

ધર્મપ્રિય દ્વિજોએ દક્ષિણ કાંઠાનો આશ્રય લીધો હોય તો તેઓ મૃત્યુ સુધી ત્યાં નિવાસ કરશે; ત્યારબાદ તેઓ પિતૃમંદિર (પિતૃલોક)માં જશે।

Verse 39

अहं हि तव वाक्येन कस्मिंश्चित्कारणान्तरे । त्वत्तीरे निवसिष्यामि सदैव ह्युमया समम्

નિશ્ચયે, તારા વચનથી—કોઈ વિશેષ કારણાર્થે—હું તારા તીરે સદા ઉમાદેવી સાથે નિવાસ કરીશ।

Verse 40

एवं देवि महादेवि एवमेव न संशयः । ब्रह्मेन्द्रचन्द्रवरुणैः साध्यैश्च सह विष्णुना

એવું જ છે, હે દેવી, હે મહાદેવી—બિલકુલ એવું જ, શંકા નથી—બ્રહ્મા, ઇન્દ્ર, ચંદ્ર, વરુણ, સાધ્યગણ અને વિષ્ણુ સાથે।

Verse 41

उत्तरे देवि ते कूले वसिष्यन्ति ममाज्ञया । दक्षिणे पितृभिः सार्द्धं तथान्ये सुरसुन्दरि

હે દેવી! તારા ઉત્તર કાંઠે મારી આજ્ઞાથી તેઓ વસશે; અને દક્ષિણ કાંઠે પિતૃઓ સાથે, તેમજ અન્ય પણ, હે સુર-સુંદરી, નિવાસ કરશે।

Verse 42

वसिष्यन्ति मया सार्द्धमेष ते वर उत्तमः । गच्छ गच्छ महाभागे मर्त्यान्पापाद्विमोचय

તેઓ મારી સાથે જ વસશે—આ તારો ઉત્તમ વર છે. જા, જા, હે મહાભાગ્યવતી, અને મર્ત્યોને પાપમાંથી મુક્ત કર।

Verse 43

सहिता ऋषिसंघैश्च तथा सिद्धसुरासुरैः । एवमुक्ता महादेव उमया सहितो विभुः

ઋષિસંઘો સાથે, તેમજ સિદ્ધો, દેવો અને અસુરો સાથે—આ રીતે સંબોધિત થતાં—ઉમા સહિત સર્વશક્તિમાન મહાદેવ વિભુ હાજર હતા।

Verse 44

वन्द्यमानोऽथ मनुना मया चादर्शनं गतः । तेन चैषा महापुण्या महापातकनाशिनी

પછી મનુ અને મારા દ્વારા વંદિત-સ્તુત થઈ તેઓ અદૃશ્ય થઈ ગયા. તેના કારણે આ (નદી) મહાપુણ્યવતી અને મહાપાતકનાશિની બની।

Verse 45

कथिता पृच्छ्यते या ते मा ते भवतु विस्मयः । एषा गंगा महापुण्या त्रिषु लोकेषु विश्रुता

વર્ણન થયાં છતાં તું ફરી પૂછે છે—તેમાં તને આશ્ચર્ય ન થવું જોઈએ. આ ગંગા મહાપુણ્યવતી છે, ત્રણે લોકમાં વિખ્યાત છે।

Verse 46

दशाभिः पञ्चभिः स्रोतैः प्लावयन्ती दिशो दश । शोणो महानदश्चैव नर्मदा सुरसा कृता

પંદર પ્રવાહોથી તે દસ દિશાઓને પ્લાવિત કરે છે. શોણ, મહાનદા અને નર્મદા પણ ‘સુરસા’—દેવપાવિત—રૂપે રચાયા.

Verse 47

मन्दाकिनी दशार्णा च चित्रकूटा तथैव च । तमसा विदिशा चैव करभा यमुना तथा

મંદાકિની, દશાર્ણા અને તેમ જ ચિત્રકૂટા; તેમજ તમસા, વિદિશા, કરભા અને યમુના પણ.

Verse 48

चित्रोत्पला विपाशा च रञ्जना वालुवाहिनी । ऋक्षपादप्रसूतास्ताः सर्वा वै रुद्रसंभवाः

ચિત્રોત્પલા, વિપાશા, રંજના અને વાલુવાહિની—આ નદીઓ ઋક્ષપાદથી પ્રસૂત છે; અને સર્વે ખરેખર રુદ્રસમ્ભવ છે.

Verse 49

सर्वपापहराः पुण्याः सर्वमंगलदाः शिवाः । इत्येतैर्नामभिर्दिव्यैः स्तूयते वेदपारगैः

તેઓ પવિત્ર, સર્વપાપહર, સર્વમંગલદાતા અને શિવસ્વરૂપ છે; આવા દિવ્ય નામોથી વેદપારંગત જન તેમની સ્તુતિ કરે છે.

Verse 50

पुराणज्ञैर्महाभागैराज्यपैः सोमपैस्तथा । इत्येतत्सर्वमाख्यातं महाभाग्यं नरोत्तम

હે નરોત્તમ! આ સર્વ મહાભાગ્ય પુરાણજ્ઞ મહાભાગો દ્વારા, ઘૃતાહુતિ અર્પણ કરનારાઓ દ્વારા અને સોમપાન કરનારાઓ દ્વારા પણ આ રીતે વર્ણવાયું છે.

Verse 51

मनुनोक्तं पुरा मह्यममृतायाः समुद्भवम् । पुण्यं पवित्रमतुलं रुद्रोद्गीतमिदं शुभम्

પૂર્વે મનુએ મને અમૃતા પરથી તેણીનો ઉદ્ભવ કહ્યો—આ પુણ્ય, પવિત્ર, અતુલ અને શુભ આખ્યાન છે, જે રુદ્રે ગાનરૂપે ઉચ્ચાર્યું છે.

Verse 52

ये नराः कीर्तयिष्यन्ति भक्त्या शृण्वन्ति येऽपि च । प्रातरुत्थाय नामानि दश पञ्च च भारत

જે મનુષ્યો ભક્તિથી તેનું કીર્તન કરશે અને જે સાંભળશે પણ—તે પ્રાતઃ ઊઠીને, હે ભારત, પંદર નામોનું જપ કરીને,

Verse 53

ते नराः सकलं पुण्यं लभिष्यन्त्यवगाहजम् । विमानेनार्कवर्णेन घण्टाशतनिनादिना

તે મનુષ્યો પવિત્ર સ્નાનથી ઉત્પન્ન થયેલું સર્વ પુણ્ય પ્રાપ્ત કરશે, અને સૂર્યવર્ણ તેજસ્વી, સો ઘંટડીઓના નાદથી ગુંજતા વિમાનમાં (પ્રયાણ કરશે).

Verse 54

त्यक्त्वा मानुष्यकं भावं यास्यन्ति परमां गतिम्

માનવીય સ્થિતિ ત્યજીને તેઓ પરમ ગતિને પ્રાપ્ત કરશે.