Adhyaya 227

Verse 1

मार्कण्डेय उवाच । एतानि तव संक्षेपात्प्राधान्यात्कथितानि च । न शक्तो विस्तराद्वक्तुं संख्यां तीर्थेषु पाण्डव

માર્કંડેયે કહ્યું—હે પાંડવ! આ તીર્થો મેં તને સંક્ષેપમાં, માત્ર તેમની પ્રાધાન્યતા મુજબ કહ્યાં છે. તીર્થોની સંખ્યા વિસ્તારે વર્ણવવા હું સમર્થ નથી.

Verse 2

एषा पवित्रा विमला नदी त्रैलोक्यविश्रुता । नर्मदा सरितां श्रेष्ठा महादेवस्य वल्लभा

આ નદી પવિત્ર અને નિર્મળ છે, ત્રિલોકમાં પ્રસિદ્ધ છે. નર્મદા નદીઓમાં શ્રેષ્ઠ છે અને મહાદેવને અતિ પ્રિય છે.

Verse 3

मनसा संस्मरेद्यस्तु नर्मदां सततं नृप । चान्द्रायणशतस्याशु लभते फलमुत्तमम्

હે રાજન! જે મનમાં સતત નર્મદાનું સ્મરણ કરે છે, તે શીઘ્રે સો ચાન્દ્રાયણ વ્રતોના સમાન ઉત્તમ ફળ પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 4

अश्रद्दधानाः पुरुषा नास्तिकाश्चात्र ये स्थिताः । पतन्ति नरके घोरे प्राहैवं परमेश्वरः

અહીં જે પુરુષો શ્રદ્ધાવિહિન રહીને વસે છે અને જે નાસ્તિક છે, તેઓ ભયંકર નરકમાં પડે છે—એવું પરમેશ્વરે કહ્યું છે.

Verse 5

नर्मदां सेवते नित्यं स्वयं देवो महेश्वरः । तेन पुण्या नदी ज्ञेया ब्रह्महत्यापहारिणी

સ્વયં દેવ મહેશ્વર નિત્ય નર્મદાની સેવા કરે છે; તેથી તે પરમ પુણ્યદાયિની નદી છે, જે બ્રહ્મહત્યાનું પાપ પણ હરી લે છે.

Verse 6

इयं माहेश्वरी गङ्गा महेश्वरतनूद्भवा । प्रोक्ता दक्षिणगङ्गेति भारतस्य युधिष्ठिर

આ માહેશ્વરી ગંગા છે, મહેશ્વરના દેહમાંથી ઉદ્ભવેલી; હે ભારતનંદન યુધિષ્ઠિર, તેને ‘દક્ષિણ ગંગા’ તરીકે પ્રખ્યાત કહેવામાં આવી છે.

Verse 7

जाह्नवी वैष्णवी गङ्गा ब्राह्मी गङ्गा सरस्वती । इयं माहेश्वरी गङ्गा रेवा नास्त्यत्र संशयः

જાહ્નવી વૈષ્ણવી ગંગા છે અને સરસ્વતી બ્રાહ્મી ગંગા કહેવાય છે; અને આ રેવા જ માહેશ્વરી ગંગા છે—અહીં કોઈ સંશય નથી.

Verse 8

यथा हि पुरुषे देवस्त्रैमूर्तत्वमुपाश्रितः । ब्रह्मविष्णुमहेशाख्यं न भेदस्तत्र वै यथा । तथा सरित्त्रये पार्थ भेदं मनसि मा कृथाः

જેમ એક જ દેવ પુરુષમાં અધિષ્ઠિત રહી બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને મહેશ નામે ત્રિમૂર્તિ સ્વરૂપ ધારણ કરે છે અને ત્યાં ખરેખર ભેદ નથી; તેમ જ, હે પાર્થ, ત્રણ પવિત્ર નદીઓમાં મનથી ભેદ ન કર.

Verse 9

कोटिशो ह्यत्र तीर्थानि लक्षशश्चापि भारत । तथा सहस्रशो रेवातीरद्वयगतानि तु

હે ભારત, અહીં તીર્થો કરોડોની સંખ્યામાં છે અને લાખોની સંખ્યામાં પણ; તેમજ રેવા નદીના બંને કાંઠે તે હજારોની સંખ્યામાં સ્થિત છે.

Verse 10

वृक्षान्तरिक्षसंस्थानि जलस्थलगतानि च । कः शक्तस्तानि निर्णेतुं वागीशो वा महेश्वरः

કેટલાંક તીર્થો વૃક્ષોમાં અને કેટલાંક આકાશમાં સ્થિત છે, કેટલાંક જળમાં અને કેટલાંક સ્થલ પર; તેમને કોણ ગણાવી શકે—વાણીના સ્વામી વાગીશ પણ કે સ્વયં મહેશ્વર પણ?

Verse 11

स्मरणाज्जन्मजनितं दर्शनाच्च त्रिजन्मजम् । सप्तजन्मकृतं नश्येत्पापं रेवावगाहनात्

રેવાનું સ્મરણ કરવાથી આ જન્મજનિત પાપ નાશ પામે છે; તેના દર્શનથી ત્રણ જન્મનું પાપ ક્ષય પામે છે; અને રેવામાં સ્નાનથી સાત જન્મે સંચિત પાપ પણ નષ્ટ થાય છે।

Verse 12

देवकार्यं कृतं तेन अग्नयो विधिवद्धुताः । वेदा अधीताश्चत्वारो येन रेवावगाहिता

જેણે વિધિપૂર્વક રેવામાં સ્નાન કર્યું છે, તેના દ્વારા દેવકાર્ય જાણે પૂર્ણ થયું; અગ્નિઓ જાણે વિધિવત્ હવનથી તૃપ્ત થઈ, અને ચારેય વેદ જાણે અધ્યયન થઈ ગયા।

Verse 13

प्राधान्याच्चापि संक्षेपात्तीर्थान्युक्तानि ते मया । न शक्यो विस्तरः पार्थ श्रोतुं वक्तुं च वै मया

હે પાર્થ, મેં તીર્થોનું વર્ણન તેમના મુખ્ય મહત્ત્વ અનુસાર સંક્ષેપમાં કહ્યું છે; તેમનો વિસ્તાર ન તો હું પૂરતો કહી શકું, ન તો તે સંપૂર્ણ રીતે સાંભળી શકાય।

Verse 14

युधिष्ठिर उवाच । विधानं च यमांश्चैव नियमांश्च वदस्व मे । प्रायश्चित्तार्थगमने को विधिस्तं वदस्व मे

યુધિષ્ઠિરે કહ્યું—મને વિધાન કહો, યમો અને નિયમો પણ કહો. પ્રાયશ્ચિત્તના હેતુથી ગમન કરવા માટે કયો નિયમ છે? તે મને સમજાવો।

Verse 15

श्रीमार्कण्डेय उवाच । साधु पृष्टं महाराज यच्छ्रेयः पारलौकिकम् । शृणुष्वावहितो भूत्वा यथाज्ञानं वदामि ते

શ્રી માર્કંડેયે કહ્યું—મહારાજ, તમે ઉત્તમ પ્રશ્ન કર્યો છે; આ પરલોકસંબંધિત પરમ શ્રેયનો વિષય છે. ધ્યાનપૂર્વક સાંભળો; મારા જ્ઞાન અનુસાર હું તમને કહું છું।

Verse 16

अध्रुवेण शरीरेण ध्रुवं कर्म समाचरेत् । अवश्यमेव यास्यन्ति प्राणाः प्राघूर्णिका इव

આ અનિત્ય શરીરથી પણ નિત્ય (ધર્મમય) કર્મ કરવું જોઈએ; કારણ કે પ્રાણ લટ્ટૂની જેમ ફરતા ફરતા નિશ્ચયે નીકળી જાય છે।

Verse 17

दानं वित्तादृतं वाचः कीर्तिधर्मौ तथा ख्युषः । परोपकरणं कायादसारात्सारमुद्धरेत्

ધનમાંથી દાન, વાણીમાંથી સત્ય કાઢો; જીવનમાંથી કીર્તિ અને ધર્મ મેળવો, અને આ નશ્વર દેહમાંથી પરોપકારનું સાર તારો।

Verse 18

अस्मिन्महामोहमये कटाहे सूर्याग्निना रात्रिदिवेन्धनेन । मासर्तुदर्वीपरिघट्टनेन भूतानि कालः पचतीति वार्ता

આ મહામોહમય કડાહમાં સૂર્ય અગ્નિ છે, રાત-દિવસ ઇંધણ છે; માસ-ઋતુની કરછીએ હલાવી કાળ સર્વ ભૂતોને પકાવે છે—આ જ સત્ય વાર્તા છે।

Verse 19

ज्ञात्वा शास्त्रविधानोक्तं कर्म कर्तुमिहार्हसि । नायं लोकोऽस्ति न परो न सुखं संशयात्मनः

શાસ્ત્રવિધાન મુજબ કહેલું કર્મ જાણી અહીં કરવું યોગ્ય છે; કારણ કે સંશયાત્માને ન આ લોક મળે, ન પરલોક, ન સુખ।

Verse 20

मन्त्रे तीर्थे द्विजे देवे दैवज्ञे भेषजे गुरौ । यादृशी भावना यस्य सिद्धिर्भवति तादृशी

મંત્ર, તીર્થ, દ્વિજ, દેવ, દૈવજ્ઞ, ઔષધ અને ગુરુ—જેની જેવી ભાવના હોય, તેવી જ સિદ્ધિ થાય છે।

Verse 21

अश्रद्धया हुतं दत्तं तपस्तप्तं कृतं च यत् । असदित्युच्यते पार्थ न च तत्प्रेत्य नो इह

હે પાર્થ! શ્રદ્ધા વિના કરેલું હવન, દાન કે તપ ‘અસત્’ કહેવાય છે; તેનું ફળ ન આ લોકમાં મળે, ન પરલોકમાં.

Verse 22

यः शास्त्रविधिमुत्सृज्य वर्तते कामकारतः । न स सिद्धिमवाप्नोति न सुखं न परां गतिम्

જે શાસ્ત્રવિધિ ત્યજીને માત્ર ઇચ્છા અને મનમાનીથી વર્તે છે, તે ન સિદ્ધિ પામે, ન સુખ, ન પરમ ગતિ.

Verse 23

सन्तीह विविधोपाया नृणां देहविशोधनाः । तीर्थसेवासमं नास्ति स्वशरीरस्य शोधनम्

અહીં મનુષ્યોના દેહશોધન માટે અનેક ઉપાયો છે; પરંતુ પોતાના શરીરનું શोधन તીર્થસેવા સમાન બીજું નથી.

Verse 24

कृच्छ्रचान्द्रायणाद्यैर्वा द्वितीयं तीर्थसेवया । यदा तीर्थं समुद्दिश्य प्रयाति पुरुषो नृप । तदा देवाश्च पितरस्तं व्रजन्त्यनु खेचराः

કૃચ્છ્ર, ચાન્દ્રાયણ વગેરે કઠિન તપોથી પણ શુદ્ધિ થાય છે; પરંતુ બીજો (શ્રેષ્ઠ) માર્ગ તીર્થસેવા છે. હે નૃપ! જ્યારે પુરુષ તીર્થને ઉદ્દેશીને પ્રસ્થાન કરે છે, ત્યારે દેવો અને પિતરો આકાશચારી દિવ્યગણ સાથે તેની પાછળ ચાલે છે.

Verse 25

परमा मोदपूर्णास्ते प्रयान्त्यस्यानुयायिनः । कृत्वाभ्युदयिकं श्राद्धं समापृच्छय तु देवताम्

તેના અનુયાયીઓ પરમાનંદથી પરિપૂર્ણ થઈ આગળ વધે છે—અભ્યુદયિક શ્રાદ્ધ કરીને અને દેવતાને વિધિપૂર્વક વિદાય લઈને.

Verse 26

इष्टबन्धूंश्च विष्णुं च शङ्करं सगणेश्वरम् । व्रजेद्द्विजाभ्यनुज्ञातो गृहीत्वा नियमानपि

પ્રિય બંધુઓને નમસ્કાર કરીને, વિષ્ણુ તથા ગણેશસહિત શંકરનું ભક્તિપૂર્વક પૂજન કરવું. પછી દ્વિજોની (બ્રાહ્મણોની) અનુમતિ લઈને, નિયમો ધારણ કરી યાત્રાએ પ્રસ્થાન કરવું.

Verse 27

एकाशनं ब्रह्मचर्यं भूशय्यां सत्यवादिताम् । वर्जनं च परान्नस्य प्रतिग्रहविवर्जनम्

એક વખત ભોજન, બ્રહ્મચર્ય, ભૂમિ પર શયન અને સત્યવચનનું પાલન કરવું. પરાન્નનો ત્યાગ કરવો અને પ્રતિગ્રહ (દાન સ્વીકારવું) પણ વરજવું.

Verse 28

वर्जयित्वा तथा द्रोहवञ्चनादि नृपोत्तम । साधुवेषं समास्थाय विनयेन विभूषितः

હે નૃપોત્તમ! દ્રોહ, વંચના વગેરેનો ત્યાગ કરીને, સાધુજનનું આચરણ સ્વીકારી, વિનયથી વિભૂષિત રહેવુ જોઈએ.

Verse 29

दम्भाहङ्कारमुक्तो यः स तीर्थफलमश्नुते । यस्य हस्तौ च पादौ च मनश्चैव सुसंयतम्

જે દંભ અને અહંકારથી મુક્ત છે, તે જ તીર્થફળ ભોગવે છે—જેનાં હાથ, પગ અને મન સુસંયમિત છે.

Verse 30

विद्या तपश्च कीर्तिश्च स तीर्थफलमश्नुते । अक्रोधनश्च राजेन्द्र सत्यशीलो दृढव्रतः

વિદ્યા, તપ અને કીર્તિ—એવો પુરુષ તીર્થફળ પ્રાપ્ત કરે છે. હે રાજેન્દ્ર! તે ક્રોધરહિત, સત્યશીલ અને વ્રતમાં દૃઢ હોય છે.

Verse 31

आत्मोपमश्च भूतेषु स तीर्थफलमश्नुते । मुण्डनं चोपवासश्च सर्वतीर्थेष्वयं विधिः

જે સર્વ ભૂતોને આત્મસમાન ગણે છે, તે જ સાચે તીર્થફળ પામે છે. મુંડન અને ઉપવાસ—આ સર્વ તીર્થોમાં વિહિત નિયમ છે.

Verse 32

वर्जयित्वा कुरुक्षेत्रं विशालां विरजां गयाम् । स्नानं सुरार्चनं चैव श्राद्धे वै पिण्डपातनम्

કુરુક્ષેત્ર, વિશાલા, વિરજા અને ગયા સિવાય અન્યત્ર સ્નાન તથા દેવપૂજન કરવું જોઈએ; અને શ્રાદ્ધકાળે પિંડદાન નિશ્ચયે વિહિત છે.

Verse 33

विप्राणां भोजनं शक्त्या सर्वतीर्थेष्वयं विधिः । प्रायश्चित्तनिमित्तं च यो व्रजेद्यतमानसः

સર્વ તીર્થોમાં આ નિયમ છે—શક્તિ પ્રમાણે વિપ્રોને ભોજન કરાવવું. અને જે પ્રાયશ્ચિત્ત માટે સંયત મનથી તીર્થયાત્રા કરે છે, તે આ જ વિધાન પાળે છે.

Verse 34

तस्यापि च विधिं वक्ष्ये शृणु पार्थ समाहितः । एकाशनं ब्रह्मचर्यमक्षारलवणाशनम्

તેની પણ વિધિ કહું છું—હે પાર્થ, એકાગ્ર થઈ સાંભળો. દિવસમાં એકવાર ભોજન, બ્રહ્મચર્યનું પાલન, અને ક્ષાર તથા લવણ વિનાનો આહાર લેવો.

Verse 35

स्नात्वा तीर्थाभिगमनं हविष्यैकान्नभोजनम् । वर्जयेत्पतितालापं बहुभाषणमेव च

સ્નાન કરીને તીર્થસ્થાને જઈ હવિષ્યપ્રકારનું સાદું પવિત્ર અન્ન જ ભોજન કરવું. પતિતો સાથે વાતચીત અને અતિશય બોલવું—બન્ને ત્યજવા યોગ્ય છે.

Verse 36

परीवादं परान्नं च नीचसङ्गं विवर्जयेत् । व्रजेच्च निरुपानत्को वसानो वाससी शुचिः

પરનિંદા, પરાન્ન અને નીચજનની સંગતિનો ત્યાગ કરવો. પાદુકા વિના, શુદ્ધ વસ્ત્રો ધારણ કરીને, પવિત્ર રહી આગળ વધવું.

Verse 37

संकल्पं मनसा कृत्वा ब्राह्मणानुज्ञया व्रजेत् । तीर्थे गत्वा तथा स्नात्वा कृत्वा चैव सुरार्चनम्

મનમાં સંકલ્પ કરીને અને બ્રાહ્મણોની અનુમતિ લઈને પ્રસ્થાન કરવું. તીર્થે જઈ સ્નાન કરીને દેવનું પૂજન-અર્ચન કરવું.

Verse 38

दुष्कर्मतो विमुक्तः स्यादनुतापी भवेद्यदि । वेदे तीर्थे च देवे च दैवज्ञे चौषधे गुरौ

જો મનુષ્ય સાચો અનુતાપ કરે તો તે દુષ્કર્મોથી મુક્ત થાય—વેદ, તીર્થ, દેવ, દૈવજ્ઞ, ઔષધ અને ગુરુ પ્રત્યે શ્રદ્ધા રાખવાથી.

Verse 39

यादृशी भावना यस्य सिद्धिर्भवति तादृशी । उक्ततीर्थफलानां च पुराणेषु स्मृतिष्वपि

જેમની જેવી ભાવના હોય, તેવી જ તેમની સિદ્ધિ થાય. અને તીર્થોના ફળ પુરાણોમાં તથા સ્મૃતિઓમાં પણ કહેલા છે.

Verse 40

अर्थवादभवां शङ्कां विहाय भरतर्षभ । कृत्वा विचारं शास्त्रोक्तं परिकल्प्य यथोचितम्

હે ભરતશ્રેષ્ઠ, તેને માત્ર અર્થવાદ (સ્તુતિમાત્ર) માનીને ઊપજતી શંકા ત્યજી દે. શાસ્ત્રોક્ત વિચાર કરીને યથોચિત રીતે સ્વીકાર કર.

Verse 41

कायेन कृच्छ्रचरणे ह्यशक्तानां विशुद्धये । ज्ञात्वा तीर्थाविशेषं हि प्रायश्चित्तं समाचरेत्

જે લોકો શરીરે કઠોર કૃચ્છ્રતપ કરવા અસમર્થ હોય, તેઓ તીર્થની વિશેષ મહિમા જાણીને વિધિપૂર્વક પ્રાયશ્ચિત્ત આચરે; તેથી શુદ્ધિ થાય છે.

Verse 42

तच्छृणुष्व महाराज नर्मदायां यथोचितम् । चतुर्विंशतिसंख्येभ्यो योजनेभ्यो व्रजेन्नरः

હે મહારાજ, નર્મદા વિષે યથોચિત વાત સાંભળો—શાસ્ત્રવિધિ અનુસાર મનુષ્યે ચોવીસ યોજન જેટલી યાત્રા કરવી જોઈએ.

Verse 43

चतुर्विंशतिकृच्छ्राणां फलमाप्नोति शोभनम् । अत ऊर्ध्वं योजनेषु पादकृच्छ्रमुदाहृतः

તે ચોવીસ કૃચ્છ્રવ્રતોના સમાન શુભ ફળ પ્રાપ્ત કરે છે. ત્યારપછી દરેક યોજન માટે ‘પાદ-કૃચ્છ્ર’ (કૃચ્છ્રનો ચોથો ભાગ) ફળ કહેવાયું છે.

Verse 44

तन्मध्ये च महाराज यो व्रजेच्छुद्धिकाङ्क्षया । योजने योजने तस्य प्रायश्चित्तं विदुर्बुधाः

અને તે યાત્રામાં, હે મહારાજ, જે શુદ્ધિની ઇચ્છાથી આગળ વધે છે—તેના માટે દરેક યોજને પ્રાયશ્ચિત્ત-શુદ્ધિનું ફળ છે એમ વિદ્વાનો જાણે છે.

Verse 45

प्रणवाख्ये महाराज तथा रेवोरिसंगमे । भृगुक्षेत्रे तथा गत्वा फलं तद्द्विगुणं स्मृतम्

હે મહારાજ, ‘પ્રણવ’ નામના સ્થાને, તેમજ રેવા-ઓરીના સંગમે, અને ભૃગુક્ષેત્રે પહોંચતાં—તે વ્રતનું ફળ દ્વિગુણું થાય છે એમ સ્મૃત છે.

Verse 46

सङ्गमे देवनद्याश्च शूलभेदे नृपोत्तम । द्विगुणं पादहीनं स्यात्करजासंगमे तथा

દેવનદીના સંગમે અને શૂલભેદે, હે નૃપશ્રેષ્ઠ, ફળ ‘દ્વિગુણું પરંતુ પાદ-હીન’ થાય છે; કરજા-સંગમે પણ તેમ જ.

Verse 47

एरण्डीसङ्गमे तद्वत्कपिलायाश्च संगमे । केचित्त्रिगुणितं प्राहुः कुब्जारेवोत्थसङ्गमे

એરણ્ડી-સંગમે તથા કપિલા-સંગમે પણ તેમ જ. અને જ્યાં કુબ્જા રેવોત્થ પ્રવાહ સાથે મળે છે, ત્યાં કેટલાક ફળ ત્રિગુણું કહે છે.

Verse 48

ओंकारे च महाराज तदपि स्यात्समञ्जसम् । सङ्गमेषु तथान्यासां नदीनां रेवया सह

ઓંકારમાં પણ, હે મહારાજ, તે જ માપ યોગ્ય છે. તેમજ રેવા સાથે અન્ય નદીઓના સંગમોમાં પણ.

Verse 49

प्राहुस्ते सार्धकृच्छ्रं वै फलं पूर्वं युधिष्ठिर । त्रिगुणं कृच्छ्रमाप्नोति रेवासागरसङ्गमे

હે યુધિષ્ઠિર, પહેલાં તને ફળ ‘સાર্ধ-કૃચ્છ્ર’ કહેવાયું હતું. પરંતુ રેવા-સાગર સંગમે કૃચ્છ્રફળ ત્રિગુણ મળે છે.

Verse 50

कृच्छ्रं चतुर्गुणं प्रोक्तं शुक्लतीर्थे युधिष्ठिर । योजने योजने गत्वा चतुर्विंशतियोजनम् । तत्र तत्र वसेद्यस्तु सुचिरं नृवरोत्तम

હે યુધિષ્ઠિર, શુક્લતીર્થમાં કૃચ્છ્રફળ ચતુર્ગુણ કહેવાયું છે. ચોવીસ યોજન સુધી, યોજન-યોજન જઈને, જે જે સ્થાને દીર્ઘકાળ વસે—હે નરશ્રેષ્ઠ—તેનું વ્રતફળ સ્થિર પુણ્ય બને છે.

Verse 51

रेवासेवासमाचारः संयुक्तः शुद्धबुद्धिमान् । दम्भाहङ्काररहितः शुद्ध्यर्थं स विमुच्यते

જે રેવા-સેવાની યોગ્ય આચારપદ્ધતિનું પાલન કરે છે, શુદ્ધ બુદ્ધિથી યુક્ત અને દંભ તથા અહંકારથી રહિત છે—તે શુદ્ધિ માટે પાપભારથી મુક્ત થાય છે.

Verse 52

इति ते कथितं पार्थ प्रायश्चित्तार्थलक्षणम् । रेवायात्राविधानं च गुह्यमेतद्युधिष्ठिर

હે પાર્થ! આ રીતે તને પ્રાયશ્ચિત્તના લક્ષણ અને તેનો હેતુ કહ્યો; તેમજ રેવા-યાત્રાનું વિધાન પણ—હે યુધિષ્ઠિર! આ ગુહ્ય (પવિત્ર) ઉપદેશ છે.

Verse 53

युधिष्ठिर उवाच । योजनस्य प्रमाणं मे वद त्वं मुनिसत्तम । यज्ज्ञात्वा निश्चितं मे स्यान्मनःशुद्धेस्तु कारणम्

યુધિષ્ઠિરે કહ્યું—હે મુનિશ્રેષ્ઠ! મને યોજનનું યથાર્થ પ્રમાણ કહો. તે જાણવાથી મારું મન નિશ્ચિત થશે અને તે મનઃશુદ્ધિનું કારણ બનશે.

Verse 54

मार्कण्डेय उवाच । शृणु पाण्डव वक्ष्यामि प्रमाणं योजनस्य यत् । तथा यात्राविशेषेण विशेषं कृच्छ्रसम्भवम्

માર્કંડેયે કહ્યું—હે પાંડવ! સાંભળ, હું યોજનનું પ્રમાણ સમજાવું છું; તેમજ યાત્રાના વિશેષ ભેદથી કૃચ્છ્ર-વ્રતસંબંધિત જે વિશેષ ફળ ઉત્પન્ન થાય છે, તે પણ કહું છું.

Verse 55

तिर्यग्यवोदराण्यष्टावूर्ध्वा वा व्रीहयस्त्रयः । प्रमाणमङ्गुलस्याहुर्वितस्तिर्द्वादशांगुला

આડાં ગોઠવેલા આઠ જવના દાણા—અથવા ઊભાં ગોઠવેલા ત્રણ ચોખાના દાણા—એને એક અંગુલનું પ્રમાણ કહે છે. અને વિતસ્તિ બાર અંગુલની હોય છે.

Verse 56

वितस्तिद्वितयं हस्तश्चतुर्हस्तं धनुः स्मृतम् । स एव दण्डो गदितो विशेषज्ञैर्युधिष्ठिर

બે વિતસ્તિ મળીને એક હસ્ત (કુબિત) થાય છે; ચાર હસ્તને ધનુ (ધનુષ્ય-માપ) કહેવાય છે. એ જ પ્રમાણને પ્રમાણવિદ પંડિતો ‘દંડ’ પણ કહે છે, હે યુધિષ્ઠિર।

Verse 57

धनुःसहस्रे द्वे क्रोशश्चतुःक्रोशं च योजनम् । एतद्योजनमानं ते कथितं भरतर्षभ

બે હજાર ધનુથી એક ક્રોશ થાય છે અને ચાર ક્રોશથી એક યોજન. આ રીતે, હે ભરતશ્રેષ્ઠ, તને યોજનનું પ્રમાણ કહેલું છે।

Verse 58

येन यात्रां व्रजन् वेत्ति फलमानं निजार्जितम् । उक्तं कृच्छ्रफलं तीर्थे जलरूपे नृपोत्तम

આ પ્રમાણથી તીર્થયાત્રા કરનાર મનુષ્ય પોતે કમાયેલાં પુણ્યફળનું પરિમાણ જાણી શકે છે. હવે, હે નૃપોત્તમ, જલરૂપ તીર્થોના સંદર્ભે કૃચ્છ્રવ્રતનું ફળ વર્ણવાય છે।

Verse 59

यथाविशेषं ते वच्मि पूर्वोक्ते तत्र तत्र च । तन्मे शृणु महीपाल श्रद्दधानाय कथ्यते

જેમ જેમ વિશેષતા છે તેમ, પૂર્વોક્ત સંકેત મુજબ, સ્થળે સ્થળે હું તને કહીશ. તેથી સાંભળ, હે મહીપાલ; આ શ્રદ્ધાવાન માટે જ કહેવાય છે।

Verse 60

यस्मिंस्तीर्थे हि यत्प्रोक्तं फलं कृच्छ्रादिकं नृप । तत्राप्युपोषणात्कृच्छ्रफलं प्राप्नोत्यथाधिकम्

હે નૃપ, જે જે તીર્થમાં કૃચ્છ્ર વગેરેનું જે ફળ કહેલું છે, ત્યાં પણ ઉપોષણ (ઉપવાસ)થી કૃચ્છ્રફળ, અને તેનાથી પણ વધુ, પ્રાપ્ત થાય છે।

Verse 61

दिनजाप्याच्च लभते फलं कृच्छ्रस्य शक्तितः । तत्र विख्यातदेवेशं स्नात्वा दृष्ट्वाभिपूज्य च

દિવસે જપ કરવાથી પણ, પોતાની શક્તિ અનુસાર, કૃચ્છ્રવ્રતનું ફળ મળે છે. ત્યાં સ્નાન કરીને, વિખ્યાત દેવેશ્વરને દર્શન કરી અને વિધિપૂર્વક પૂજા કરીને…

Verse 62

प्रणम्य लभते पार्थ फलं कृच्छ्रभवं सुधीः । तीर्थे मुख्यफलं स्नानाद्द्वितीयं चाप्युपोषणात्

હે પાર્થ! પ્રણામ કરીને બુદ્ધિમાન પુરુષ કૃચ્છ્રજન્ય ફળ પ્રાપ્ત કરે છે. તીર્થમાં મુખ્ય ફળ સ્નાનથી મળે છે, અને બીજું ફળ ઉપવાસથી પણ મળે છે.

Verse 63

तृतीयं ख्यातदेवस्य दर्शनाभ्यर्चनादिभिः । चतुर्थं जाप्ययोगेन देहशक्त्या त्वहर्निशम्

ત્રીજું (સાધન-ક્રમ) વિખ્યાત દેવના દર્શન, અર્ચન વગેરે ભક્તિકર્મોથી પ્રાપ્ત થાય છે. ચોથું, દેહશક્તિ અનુસાર, દિવસ-રાત જપયોગના નિયમથી સિદ્ધ થાય છે.

Verse 64

पञ्चमं सर्वतीर्थेषु कल्पनीयं हि दूरतः । तीरस्थो योजनादर्वाग्दशांशं लभते फलम्

પાંચમું (ફલ-ક્રમ) સર્વ તીર્થોમાં દૂરથી પણ કલ્પનીય છે. જે તટ પર, એક યોજનાની અંદર રહે છે, તે ફળનો દસમો ભાગ મેળવે છે.

Verse 65

उक्ततीर्थफलात्पार्थ नात्र कार्या विचारणा

હે પાર્થ! જે તીર્થફળ જણાવાયું છે, તેના વિષয়ে અહીં વધુ વિચાર કરવાની જરૂર નથી.

Verse 66

उपवासेन सहितं महानद्यां हि मज्जनम् । अप्यर्वाग्योजनात्पार्थ दद्यात्कृच्छ्रफलं नृणाम्

હે પાર્થ! ઉપવાસ સહિત મહાનદીમાં કરેલું સ્નાન-મજ્જન, એક યોજનાથી પણ ઓછી દૂરીમાં કરાયું હોય તો પણ, મનુષ્યોને કૃચ્છ્રવ્રત સમાન પુણ્યફળ આપે છે।

Verse 67

षड्योजनवहा कुल्य नद्योऽल्पा द्वादशैव च । चतुर्विंशतिगा नद्यो महानद्यस्ततोऽधिकाः

છ યોજન સુધી વહેતી જળધારા ‘કુલ્યા’ કહેવાય; બાર યોજન સુધીની નદીઓ ‘અલ્પા’ કહેવાય. ચોવીસ યોજન સુધી પહોંચતી નદીઓ ‘મહાનદી’; તેનાથી વધુ તો વધુ મહત્તર।