Adhyaya 8

Verse 1

मार्कण्डेय उवाच । नष्टे लोके पुनश्चान्ये सलिलेन समावृते । महार्णवस्य मध्यस्थो बाहुभ्यामतरं जलम्

માર્કંડેયે કહ્યું—જ્યારે લોક નષ્ટ થયો અને ફરી સર્વત્ર જળથી આવૃત થયું, ત્યારે હું મહાસાગરના મધ્યમાં હતો અને બાહુઓથી જળ ચીરીને તરતો હતો.

Verse 2

दिव्ये वर्षशते पूर्णे श्रान्तोऽहं नृपसत्तम । ध्यातुं समारभं देवं महदर्णवतारणम्

દિવ્ય સો વર્ષ પૂર્ણ થતાં, હે નૃપસત્તમ, હું અત્યંત થાકી ગયો; ત્યારે મહાસાગર પાર ઉતારનાર દેવનું ધ્યાન મેં આરંભ્યું.

Verse 3

ध्यायमानस्ततः काले अपश्यं पक्षिणं परम् । हारकुन्देन्दुसंकाशं बकं गोक्षीरपाण्डुरम्

ત્યારે ધ્યાનમાં સ્થિત થઈ મેં એક અદભુત પક્ષી જોયું—હાર, કુંદફૂલ અને ચંદ્ર સમાન તેજસ્વી, અને ગાયના દૂધ જેવું ધવળ બગલો।

Verse 4

ततोऽहं विस्मयाविष्टस्तं बकं समुदीक्ष्य वै । अस्मिन्महार्णवे घोरे कुतोऽयं पक्षिसंभवः

પછી તે બગલાને જોઈ હું આશ્ચર્યમાં ડૂબી ગયો અને વિચાર્યો—‘આ ભયંકર મહાસાગરમાં આ પક્ષી ક્યાંથી ઉપજ્યું હશે?’

Verse 5

तरन्बाहुभिरश्रान्तस्तं बकं प्रत्यभाषिषि । पाक्षरूपं समास्थाय कस्त्वमेकार्णवीकृते

હું બાહુઓથી અવિરત તરતો, થાક્યા વિના, તે બગલાને કહ્યુ̀—‘પક્ષીરૂપ ધારણ કરીને, એક મહાસાગર બની ગયેલા આ જગતમાં તું કોણ છે?’

Verse 6

भ्रमसे दिव्ययोगात्मन्मोहयन्निव मां प्रभो । एतत्कथय मे सर्वं योऽसि सोऽसि नमोऽस्तु ते

હે દિવ્યયોગાત્મન્ પ્રભુ! જાણે મને મોહમાં નાખતા તું ભ્રમણ કરે છે. આ બધું મને કહો; તું જે હોય તે, તને નમસ્કાર।

Verse 7

सोऽब्रवीन्मां महादेवो ब्रह्माहं विष्णुरेव च । जगत्सर्वं मया वत्स संहृतं किं न बुध्यसे

ત્યારે મહાદેવે મને કહ્યું—‘હું બ્રહ્મા છું અને હું જ વિષ્ણુ પણ છું. વત્સ! મેં સમગ્ર જગત સંહૃત કર્યું છે; શું તને સમજાતું નથી?’

Verse 8

। अध्याय

॥ અધ્યાય ॥

Verse 9

पक्षिरूपं समास्थाय अतोऽत्राहं समागतः । किमर्थमातुरो भूत्वा भ्रमसीत्थं महार्णवे

પક્ષીરૂપ ધારણ કરીને હું અહીં આવ્યો છું. હે મહાસાગરમાં ભટકનાર, તું વ્યાકુળ થઈને આ રીતે કેમ ભ્રમે છે?

Verse 10

शीघ्रं प्रविश मत्पक्षौ येन विश्रमसे द्विज । एवमुक्तस्ततस्तेन देवेनाहं नरेश्वर

ઝડપથી મારા પાંખોમાં પ્રવેશ કર, હે દ્વિજ, જેથી તને વિશ્રામ મળે. તે દેવએ એમ કહ્યા પછી, હે નરેશ્વર, મેં તેમ જ કર્યું.

Verse 11

ततोऽहं तस्य पक्षान्ते प्रलीनस्तु भ्रमञ्जले । काले युगसाहस्रान्ते अश्रान्तोऽर्णवमध्यगः

પછી હું તેના પાંખના અંતે લીન રહ્યો, અને જળ ભ્રમણ કરતું રહ્યું. સહસ્ર યુગોના અંતે પણ હું અશ્રાંત રહી સમુદ્રના મધ્યમાં સ્થિત હતો.

Verse 12

ततः शृणोमि सहसा दिक्षु सर्वासु सुव्रत । किंचिन्नूपुरसंमिश्रमद्भुतं शब्दमुत्तमम्

ત્યારે, હે સુવ્રત, મેં અચાનક સર્વ દિશાઓમાં નૂપુરની ઝંકારથી મિશ્રિત એક અદ્ભુત અને ઉત્તમ શબ્દ સાંભળ્યો.

Verse 13

तदार्णवजलं सर्वं संक्षिप्तं सहसाभवत् । किमेतदिति संचिन्त्य दिशः समवलोकयम्

એ જ ક્ષણે સમગ્ર સમુદ્રજળ અચાનક સંકોચાઈ ગયું. “આ શું છે?” એમ વિચારી મેં સર્વ દિશાઓ તરફ નજર કરી.

Verse 14

दश कन्यास्ततो दिक्षु आगताश्च महार्णवे । वस्त्रालंकारसहिता दिग्भ्यो नूपुरभूषिताः

પછી દિશાઓમાંથી દસ કન્યાઓ મહાસમુદ્ર પર આવી પહોંચી. તેઓ વસ્ત્ર અને અલંકારોથી સજ્જ, નૂપુરોથી ભૂષિત—જાણે દિશાઓનું જ સ્વરૂપ.

Verse 15

काचिच्चन्द्रसमाभासा काचिदादित्यसप्रभा । काचिदंजनपुञ्जाभा काचिद्रक्तोत्पलप्रभा

એક કન્યા ચંદ્ર સમ કાંતિથી ઝળહળી, એક સૂર્ય સમ તેજથી દીપ્ત હતી. એક અંજનના ઢગલા જેવી શ્યામ, અને એક રક્ત કમળ જેવી ઉજ્જ્વળ હતી.

Verse 16

नानारूपधरा सौम्या नानाभरणभूषिता । अर्घ्यपाद्यादिभिर्माल्यैर्बकमभ्यर्च्य सुव्रताः

તેઓ સૌમ્ય, નાનારૂપ ધારણ કરનારી અને વિવિધ આભૂષણોથી શોભિત હતી. તે સુવ્રતા કન્યાઓએ અર્ઘ્ય, પાદ્ય આદિ અર્પણો તથા માળાઓથી ‘બક’નું પૂજન કર્યું.

Verse 17

ततस्तं पर्वताकारं गुह्यं पक्षिणमव्ययम् । प्रविवेश महाघोरं पर्वतो ह्यर्णवं स्वराट्

પછી તે પર્વતાકાર, ગુહ્ય અને અવિનાશી પક્ષી અત્યંત ભયંકર સમુદ્રમાં પ્રવેશ્યું; કારણ કે ‘પર્વત’ નામનો તે સ્વરાજ ખરેખર સાગરમાં ડૂબી ગયો.

Verse 18

योजनानां सहस्राणि तावन्त्येव शतानि च । त्रिंशद्योजनसाहस्रं यावद्भूमण्डलं त्विति

હજારો યોજનો અને તેમ જ સૈકડાઓ—એમ કહેવાયું કે ભૂમંડળનો વિસ્તાર ત્રીસ હજાર યોજનો સુધી છે.

Verse 19

ततो भूमण्डलं दिव्यं पञ्चरत्नसमाकुलम् । दिव्यस्फटिकसोपानं रुक्मस्तंभमनोरमम्

પછી મેં દિવ્ય ભૂમંડળ જોયું—પંચરત્નોથી પરિપૂર્ણ; તેમાં દિવ્ય સ્ફટિકના સોપાન અને મનોહર સુવર્ણ સ્તંભો હતા.

Verse 20

योजनानां सहस्रं तु विस्तराद्द्विगुणायतम् । वापीकूपसमाकीर्णं प्रासादाट्टालकावृतम्

તેની પહોળાઈ એક હજાર યોજન હતી અને લંબાઈ તેની દ્વિગુણી; તે વાપી-કૂપોથી ભરેલું અને પ્રાસાદો તથા ઊંચી અট্টાલિકાઓથી ઘેરાયેલું હતું.

Verse 21

कल्पवृक्षसमाकीर्णं ध्वजषष्टिविभूषितम् । तस्मिन्पुरवरे रम्ये नानारत्नोपशोभितम्

તે કલ્પવૃક્ષોથી ભરેલું અને ધ્વજો તથા ધ્વજદંડોથી શોભિત હતું; તે રમ્ય શ્રેષ્ઠ નગર નાનાવિધ રત્નોથી ઝગમગતું હતું.

Verse 22

तथान्यच्च पुरं रम्यं पताकोज्ज्वलवेदिकम् । शतयोजनविस्तीर्णं तावद्द्विगुणमायतम्

તેમ જ એક બીજું રમ્ય નગર હતું, જેના વેદિકાઓ પતાકાઓથી ઉજ્જ્વલ હતી; તેની પહોળાઈ સો યોજન અને લંબાઈ તેની દ્વિગુણી હતી.

Verse 23

पुरमध्ये ततस्तस्मिन्नदी परमशोभना । महती पुण्यसलिला नानारत्नशिला तथा

પછી તે નગરની અંદર એક પરમ શોભામયી નદી હતી—તે મહાન હતી, પુણ્ય જળથી પરિપૂર્ણ, અને નાનાવિધ રત્નમય શિલાઓથી યુક્ત હતી।

Verse 24

तस्यास्तीरे मया दृष्टं तडित्सूर्यसमप्रभम् । इन्द्रनीलमहानीलैश्चितं रत्नैः समन्ततः

તેના કિનારે મેં વીજળી અને સૂર્ય સમાન તેજવાળું એક અદ્ભુત દૃશ્ય જોયું—ચારેય બાજુ ઇન્દ્રનીલ અને મહાનીલ રત્નોથી ખચિત।

Verse 25

क्वचिद्वह्निसमाकारं क्वचिदिन्द्रायुधप्रभम् । क्वचिद्धूम्रं क्वचित्पीतं क्वचिद्रक्तं क्वचित्सितम्

ક્યાંક તે અગ્નિ સમાન આકારવાળું લાગતું, ક્યાંક ઇન્દ્રધનુષની પ્રભા સમાન ઝળહળતું; ક્યાંક ધૂમ્રવર્ણ, ક્યાંક પીત, ક્યાંક રક્ત, અને ક્યાંક શ્વેત દેખાતું।

Verse 26

नानावर्णैः समायुक्तं लिङ्गमद्भुतदर्शनम् । ब्रह्मविष्ण्विन्द्रसाध्यैश्च समन्तात्परिवारितम्

તે નાનાવર્ણોથી યુક્ત, અદ્ભુત દર્શનવાળું લિંગ હતું—જેને ચારેય બાજુ બ્રહ્મા, વિષ્ણુ, ઇન્દ્ર અને સાધ્યગણોએ પરિઘેરી રાખ્યું હતું।

Verse 27

नन्दीश्वरगणाध्यक्षैश्चेन्द्रादित्यैश्च तद्वृतम् । पश्यामि लिङ्गमीशानं महालिङ्गं तमेव च

તે નંદીશ્વર, શિવગણોના અધ્યક્ષો, તેમજ ઇન્દ્ર અને આદિત્યગણોથી ઘેરાયેલું હતું। હું તે ઈશાનસ્વરૂપ લિંગને—તે જ મહાલિંગને—દર્શન કરું છું।

Verse 28

परिवार्य ततस्तं तु प्रसुप्तान्देवदानवान् । निमीलिताक्षान्पश्यामि दिव्याभरणभूषितान्

પછી તેને ચારે તરફથી ઘેરીને હું દેવો અને દાનવોને જાણે સૂતા હોય તેમ જોઉં છું—આંખો મીંચેલી, દિવ્ય આભૂષણોથી શોભિત।

Verse 29

ततस्ताः पद्मपत्राक्ष्यो नार्यः परमसंमताः । नद्यास्तस्या जले स्नात्वा दिव्यपुष्पैर्मनोरमैः

પછી કમળપત્ર જેવી આંખો ધરાવતી, પરમ માન્ય તે સ્ત્રીઓ તે નદીના જળમાં સ્નાન કરીને મનોહર દિવ્ય પુષ્પો સાથે (બહાર) આવી।

Verse 30

दत्त्वार्घपाद्यं विधिवल्लिंगस्य सह पक्षिणा । अर्चयन्तीर्वरारोहा दश ताः प्रमदोत्तमाः

પછી તે દસ શ્રેષ્ઠ સ્ત્રીઓ—વરારોહા, સુશોભિત—પક્ષી સાથે લિંગને વિધિપૂર્વક અર્ઘ્ય અને પાદ્ય અર્પણ કરીને પૂજન શરૂ કર્યું।

Verse 31

ततस्त्वभ्यर्च्य तल्लिङ्गं तस्मिन्नेव पुरोत्तमे । सर्वा अदर्शनं जग्मुर्विद्युतोऽभ्रगणेष्विव

પછી તે ઉત્તમ પવિત્ર સ્થાને તે જ લિંગની આરાધના કરીને તેઓ બધા વાદળસમૂહોમાં વીજળીની ઝલક જેવી અદૃશ્ય થઈ ગયા।

Verse 32

न चासौ पक्षिराट्तस्मिन्न स्त्रियो न च देवताः । तदेवैकं स्थितं लिङ्गमर्चयन्विस्मयान्वितः

પરંતુ ત્યાં ન તો તે પક્ષિરાજ હતો, ન તે સ્ત્રીઓ, ન કોઈ દેવતા; માત્ર એ એક જ લિંગ સ્થિર ઊભું રહ્યું—અને હું વિસ્મયથી ભરાઈ તેનું અર્ચન કરતો રહ્યો।

Verse 33

ततोऽहं दुःखमूढात्मा रुद्रमायेति चिन्तयन् । ततः कन्याः समुत्तीर्य दिव्यांबरविभूषणाः

ત્યારે હું દુઃખથી મોહિત મનવાળો ‘આ નિશ્ચયે રુદ્રની માયા છે’ એમ વિચારતો રહ્યો. ત્યારબાદ દિવ્ય વસ્ત્રો અને આભૂષણોથી સજ્જ કન્યાઓ પ્રગટ થઈ.

Verse 34

भासयन्त्यो जगत्सर्वं विद्युतोऽभ्रगणानिव । पद्मैर्हिरण्मयैर्दिव्यैरर्चयित्वा शुभाननाः

શુભમુખી તે કન્યાઓ વાદળસમૂહોમાં વીજળી જેવી સમગ્ર જગતને પ્રકાશિત કરતી, દિવ્ય સુવર્ણ કમળોથી અર્ચના કરવા લાગી.

Verse 35

विविशुस्तज्जलं क्षिप्रं समंताद्वरभूषणाः । तस्मिन्पुरवरे चान्ये तामेवाहं पुनःपुनः

ઉત્તમ આભૂષણોથી સજ્જ તેઓ ચારેય તરફથી ઝડપથી તે જળમાં પ્રવેશી ગયા. અને તે શ્રેષ્ઠ પવિત્ર સ્થાને હું વારંવાર એ જ તેણીને જોતો રહ્યો.

Verse 36

पश्यामि ह्यमरां कन्यामर्चयन्तीं महेश्वरम् । ततोऽहं तां वरारोहामपृच्छं कमलेक्षणाम्

મેં ખરેખર મહેશ્વરની અર્ચના કરતી એક અમર કન્યાને જોઈ. ત્યારબાદ મેં તે કમલનેત્રા, સુશોભિત દેહવાળી કન્યાને પૂછ્યું.

Verse 37

का त्वमस्मिन्पुरे देवि वससे शिवमर्चती । ताश्चागताः स्त्रियः सर्वाः क्व गतास्ते गणेश्वराः

“હે દેવી! આ પવિત્ર પુરમાં શિવની અર્ચના કરતી તું કોણ વસે છે? અને જે બધી સ્ત્રીઓ આવી હતી, તે ક્યાં ગઈ? તેમજ તે ગણેશ્વરો (શિવગણ) ક્યાં છે?”

Verse 38

नमोऽस्तु ते महाभागे ब्रूहि पुण्ये महेश्वरि । तव प्रसादाद्विज्ञातुमेतदिच्छामि सुव्रते । दयां कृत्वा महादेवि कथयस्व ममानघे

હે મહાભાગે! તમને નમસ્કાર. હે પુણ્યમયી મહેશ્વરી! કહો. તમારા પ્રસાદથી આ વાત જાણવાની મારી ઇચ્છા છે. હે સુવ્રતે! દયા કરીને, હે મહાદેવી, હે અનઘે, મને કહો.

Verse 39

श्र्युवाच । विस्मृताहं कथं विप्र दृष्ट्वा कल्पे पुरातने । मा तेऽभूत्स्मृतिविभ्रंशः सा चाहं कल्पवाहिनी

શ્રી બોલ્યા—હે વિપ્ર! પ્રાચીન કલ્પમાં મને જોઈને હું કેવી રીતે ભૂલાઈ જાઉં? તારી સ્મૃતિમાં ભ્રમ ન થાઓ; હું એ જ છું, જે કલ્પે કલ્પે અવિચ્છિન્ન રીતે ટકી રહે છે.

Verse 40

नर्मदा नाम विख्याता रुद्रदेहाद्विनिःसृता । यास्ताः कन्यास्त्वया दृष्टा ह्यर्चयन्त्यो महेश्वरम्

હું નર્મદા નામે વિખ્યાત છું, રુદ્રના દેહમાંથી પ્રગટ થઈ છું. અને તું જે કન્યાઓને જોઈ હતી, તેઓ નિશ્ચયે મહેશ્વર (શિવ)ની અર્ચના કરી રહી હતી.

Verse 41

याभिस्त्विह समानीतः पक्षिराजसमन्विताः । दिशस्ता विद्धि सर्वेशाः सर्वास्त्वं मुनिसत्तम

પક્ષિરાજ સાથે તને અહીં લાવનારાઓ વિષે—હે મુનિશ્રેષ્ઠ! જાણ કે તેઓ જ સર્વ દિશાઓના અધિપતિ, સર્વ દિક્પાલ છે.

Verse 42

तिर्यक्पक्षिस्वरूपेण महायोगी महेश्वरः । एभिः शिवपुराद्विप्र आनीतः स महेश्वरः

મહાયોગી મહેશ્વરે તિર્યક્ પક્ષીનું સ્વરૂપ ધારણ કર્યું. હે વિપ્ર, આ જ લોકો દ્વારા તે મહેશ્વર શિવપુરથી અહીં લાવવામાં આવ્યો.

Verse 43

सैष देवो महादेवो लिङ्गमूर्तिर्व्यवस्थितः । अर्च्यते ब्रह्मविष्ण्विन्द्रैः सुरासुरजगद्गुरुः

આ જ દેવ મહાદેવ છે, અહીં લિંગમૂર્તિરૂપે પ્રતિષ્ઠિત છે. બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને ઇન્દ્ર તેમની આરાધના કરે છે; તેઓ દેવ-દાનવ અને સમગ્ર જગતના ગુરુ છે.

Verse 44

लयमायाति यस्माद्धि जगत्सर्वं चराचरम् । तेन लिङ्गमिति प्रोक्तं पुराणज्ञैर्महर्षिभिः

જેનાથી આ સમગ્ર જગત—ચર અને અચર—નિશ્ચયે લયને પામે છે, તેથી પુરાણજ્ઞ મહર્ષિઓએ તેને ‘લિંગ’ એમ કહ્યું છે.

Verse 45

तेन देवगणाः सर्वे संक्षिप्ता मायया पुरा । प्रलीनाश्चैव लोकेश न दृश्यन्ते हि सांप्रतम्

તેણે જ પૂર્વકાળે માયા દ્વારા સર્વ દેવગણોને સંક્ષિપ્ત કર્યા; અને લય પામી, હે લોકેશ, તેઓ હાલ દેખાતા નથી.

Verse 46

पुनर्दृश्या भविष्यन्ति सृजमानाः स्वयंभुवा । साहं लिङ्गार्चनपरा नर्मदा नाम नामतः

સ્વયંભૂ જ્યારે તેમને ફરી સર્જશે, ત્યારે તેઓ ફરી દેખાશે. અને હું—લિંગાર્ચનમાં પરાયણ—નામથી ‘નર્મદા’ તરીકે જાણીતી છું.

Verse 47

कालं युगसहस्रस्य रुद्रस्य परिचारिका । अस्य प्रसादादमरस्तथा त्वं द्विजपुंगव

હજાર યુગોના સમય સુધી હું રુદ્રની પરિચારિકા રહી છું. તેમના પ્રસાદથી, હે દ્વિજપુંગવ, તું પણ અમર બનશે.

Verse 48

सत्यार्जवदयायुक्तः सिद्धोऽसि त्वं शिवार्चनात् । एवमुक्त्वा तु सा देवी तत्रैवान्तरधीयत

સત્ય, ઋજુતા અને દયાથી યુક્ત થઈ તું શિવાર્ચનથી સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરી છે. એમ કહી તે દેવી ત્યાં જ તત્કાળ અંતર્ધાન થઈ ગઈ.

Verse 49

ताः स्त्रियः स च देवेशो बकरूपो महेश्वरः । तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा अवतीर्य महानदीम्

તે સ્ત્રીઓ અને દેવોના ઈશ્વર—બકરૂપધારી મહેશ્વર—તેણાં વચન સાંભળી મહાનદીમાં ઉતર્યા.

Verse 50

स्नात्वा समर्चय त्वं हि विधिना मन्त्रपूर्वकम् । ततोऽहं सहसा तस्मात्समुत्तीर्य जलाशयात्

‘સ્નાન કરીને વિધિ પ્રમાણે મંત્રપૂર્વક (પ્રભુનું) યોગ્ય પૂજન કર.’ ત્યારબાદ હું તે જળાશયમાંથી સહસા બહાર આવી કિનારે પહોંચ્યો.

Verse 51

न च पश्यामि तल्लिङ्गं न च तां निम्नगां नृप । तदैव लोकाः संजाताः क्षितिश्चैव सकानना

‘હે નૃપ! ન તો હું તે લિંગને જોઉં છું, ન તો તે નદીને. એ જ ક્ષણે લોકો ફરી પ્રગટ થયા અને વનો સહિત પૃથ્વી પણ.’

Verse 52

ऋक्षचन्द्रार्कविततं तदेव च नभस्तलम् । यथापूर्वमदृष्टं तु तथैव च पुनः कृतम् । नतोऽहं मनसा देवमपूजयं महेश्वरम्

‘તારાઓ, ચંદ્ર અને સૂર્યથી વ્યાપ્ત એ જ આકાશ ફરી પ્રગટ થયું—જેમ પહેલાં હતું તેમ જ ફરી બન્યું. પછી મેં મનથી દેવ મહેશ્વરને નમસ્કાર કરી પૂજન કર્યું.’

Verse 53

एवं बके पुरा कल्पे मया दृष्टेयमव्यया । नर्मदा मर्त्यलोकस्य महापातकनाशिनी

આ રીતે પ્રાચીન બક-કલ્પમાં મેં આ અવ્યય નર્મદાને દર્શન કરી—જે મર્ત્યલોકના મહાપાતકોનો નાશ કરનારિ છે.

Verse 54

तस्माद्धर्मपरैर्विप्रैः क्षत्रशूद्रविशादिभिः । सदा सेव्या महाभागा धर्मवृद्ध्यर्थकारिभिः

અતએવ ધર્મપરાયણ બ્રાહ્મણો તથા ક્ષત્રિય, શૂદ્ર, વૈશ્ય વગેરે—ધર્મવૃદ્ધિ અને કલ્યાણ ઇચ્છનારાઓએ—તે મહાભાગા (નર્મદા)ની સદા સેવા-પૂજા કરવી જોઈએ.

Verse 55

येऽपि भक्तया सकृत्तोये नर्मदाया महेश्वरम् । स्नात्वा ते सर्वं पापं नाशयन्त्यसंशयम्

જે કોઈ ભક્તિપૂર્વક નર્મદાના જળમાં મહેશ્વરના સાન્નિધ્યે એકવાર પણ સ્નાન કરે, તે નિઃસંદેહ સર્વ પાપોનો નાશ કરે છે.