Adhyaya 22

Verse 1

। श्री मार्कण्डेय उवाच । अतः परं प्रवक्ष्यामि सा विशल्या ह्यभूद्यथा । आश्चर्यभूता लोकस्य सर्वपापक्षयंकरी

શ્રી માર્કંડેયે કહ્યું: હવે આગળ હું કહું છું કે તે કેવી રીતે ‘વિશલ્યા’ તરીકે પ્રસિદ્ધ થઈ—જે લોક માટે આશ્ચર્યરૂપા છે અને સર્વ પાપોનો ક્ષય કરનારી છે.

Verse 2

ब्रह्मणो मानसः पुत्रो मुख्यो ह्यग्निरजायत । मुख्यो वह्निरितिप्रोक्त ऋषिः परमधार्मिकः

બ્રહ્માના માનસપુત્ર રૂપે ‘મુખ્યા’ નામનો અગ્નિ પ્રગટ થયો. ‘મુખ્યા-વહ્નિ’ તરીકે પ્રસિદ્ધ તે ઋષિ પરમ ધાર્મિક હતો.

Verse 3

तस्य स्वाहाभवत्पत्नी स्मृता दाक्षायणी तु सा । तस्यां मुख्या महाराज त्रयः पुत्रास्तदाऽभवन्

તેમની પત્ની સ્વાહા હતી; તે દક્ષની પુત્રી હોવાથી ‘દાક્ષાયણી’ તરીકે સ્મરાય છે. હે મહારાજ, તે મુખ્યથી ત્યારે ત્રણ પુત્રો જન્મ્યા.

Verse 4

अग्निराहवनीयस्तु दक्षिणाग्निस्तथैव च । गार्हपत्यस्तृतीयस्तु त्रैलोक्यं यैश्च धार्यते

અગ્નિ આહવનીય રૂપે, તેમજ દક્ષિણાગ્નિ રૂપે પણ પ્રગટ થાય છે; ત્રીજો ગાર્હપત્ય કહેવાય છે. આ પવિત્ર અગ્નિઓથી જ ત્રિલોકની વ્યવસ્થા ધારણ થાય છે.

Verse 5

तथा वै गार्हपत्योऽग्निर्जज्ञे पुत्रद्वयं शुभम् । पद्मकः शङ्कुनामा च तावुभावग्निसत्तमौ

તેમજ ગાર્હપત્ય અગ્નિમાંથી બે શુભ પુત્રો જન્મ્યા—પદ્મક અને શંકુ નામનો. તે બંને અગ્નિઓમાં ઉત્તમ હતા.

Verse 6

वसन्नग्निर्नदीतीरे समाश्रित्य महत्तपः । रुद्रमाराधयामास जितात्मा सुसमाहितः

નદીના કિનારે વસીને અગ્નિએ મહાન તપનો આશ્રય લીધો. જિતાત્મા અને પૂર્ણ એકાગ્ર બની તેણે રુદ્રની આરાધના કરી.

Verse 7

दशवर्षसहस्राणि चचार विपुलं तपः । तमुवाच महादेवः प्रसन्नो वृषभध्वजः

દસ હજાર વર્ષો સુધી તેણે વિશાળ તપ કર્યું. ત્યાર પછી વૃષભધ્વજ મહાદેવ પ્રસન્ન થઈ તેને બોલ્યા।

Verse 8

भोभो ब्रूहि महाभाग यत्ते मनसि वर्तते । दाता ह्यहमसंदेहो यद्यपि स्यात्सुदुर्लभम्

“હે મહાભાગ! તારા મનમાં જે છે તે કહો. તે અતિ દુર્લભ હોય તોય હું નિઃસંદેહ દાન કરીશ.”

Verse 9

अग्निरुवाच । नर्मदेयं महाभागा सरितो याश्च षोडश । भवन्तु मम पत्न्यस्तास्त्वत्प्रसादान्महेश्वर

અગ્નિ બોલ્યા—“હે મહેશ્વર! તમારા પ્રસાદથી નર્મદા તથા સોળ પવિત્ર નદીઓ મારી પત્નીઓ બને.”

Verse 10

तासु वै चिन्तितान् पुत्रानग्र्यानुत्पादयाम्यहम् । एष एव वरो देव दीयतां मे महेश्वर

“તેમના દ્વારા હું ઇચ્છિત ઉત્તમ પુત્રોને ઉત્પન્ન કરીશ. હે દેવ! આ જ વર—હે મહેશ્વર, મને આપો.”

Verse 11

ईश्वर उवाच । एतास्तु धिष्णिनाम्न्यो वै भविष्यन्ति सरिद्वराः । पत्न्यस्तव विशालाक्ष्यो वेदे ख्याता न संशयः

ઈશ્વરે કહ્યું—“આ શ્રેષ્ઠ નદીઓ ‘ધિષણી’ નામે પ્રસિદ્ધ થશે. વિશાળાક્ષી દેવીઓ એવી આ તારી પત્નીઓ થશે; વેદમાં ખ્યાત—નિઃસંદેહ.”

Verse 12

तासां पुत्रा भविष्यन्ति ह्यग्नयो येऽध्वरे स्मृताः । धिष्ण्यानाम सुविख्याता यावदाभूतसम्प्लवम्

તેમના પુત્રો યજ્ઞમાં સ્મરાતા અગ્નિરૂપ થશે; ધિષ્ણ્ય-અગ્નિ તરીકે પ્રસિદ્ધ થઈ, ભૂતપ્રલય સુધી ખ્યાતિ પામશે.

Verse 13

एवमुक्त्वा महादेवस्तत्रैवान्तरधीयत । नर्मदा च सरिच्छ्रेष्ठा तस्य भार्या बभूव ह

આમ કહી મહાદેવ ત્યાં જ અંતર્ધાન થયા; અને નદીઓમાં શ્રેષ્ઠ નર્મદા નિશ્ચયે તેમની પત્ની બની.

Verse 14

कावेरी कृष्णवेणी च रेवा च यमुना तथा । गोदावरी वितस्ता च चन्द्रभागा इरावती

કાવેરી, કૃષ્ણવેણી, રેવા અને યમુના; ગોદાવરી, વિતસ્તા, ચન્દ્રભાગા અને ઇરાવતી—આ પ્રસિદ્ધ નદીઓ આ પવિત્ર કથામાં ઉલ્લેખિત છે.

Verse 15

विपाशा कौशिकी चैव सरयूः शतरुद्रिका । शिप्रा सरस्वती चैव ह्रादिनी पावनी तथा

વિપાશા અને કૌશિકી, સરયૂ અને શતરુદ્રિકા; શિપ્રા અને સરસ્વતી, તેમજ હ્રાદિની અને પાવની—આ પણ પાવન કરનારી નદીઓમાં ગણાય છે.

Verse 16

एताः षोडशा नद्यो वै भार्यार्थं संव्यवस्थिताः । तदात्मानं विभज्याशु धिष्णीषु स महाद्युतिः

આ સોળ નદીઓ પત્નીત્વના હેતુથી નિયુક્ત કરવામાં આવી; અને તે મહાદ્યુતિમાને પોતાની આત્મતત્ત્વને ત્વરિત તેમની ધિષ્ણિ-નિવાસોમાં વિભાજિત કર્યું.

Verse 17

व्यभिचारात्तु भर्तुर्वै नर्मदाद्यासु धिष्णिषु । उत्पन्नाः शुचयः पुत्राः सर्वे ते धिष्ण्यपाः स्मृताः

પતિના વ્યભિચાર-દોષથી નર્મદા આદિ પવિત્ર ધિષ્ણ્યોમાં શુદ્ધ પુત્રો ઉત્પન્ન થયા; તેઓ સર્વે તે ધામોના પાલક ‘ધિષ્ણ્યપાઃ’ તરીકે સ્મરાય છે.

Verse 18

तस्याश्च नर्मदायास्तु धिष्णीन्द्रो नाम विश्रुतः । बभूव पुत्रो बलवान्रूपेणाप्रतिमो नृप

તે નર્મદાનો ‘ધિષ્ણીન્દ્ર’ નામે પ્રસિદ્ધ પુત્ર થયો; તે બળમાં પ્રબળ અને રૂપમાં અપ્રતિમ હતો, હે નૃપ।

Verse 19

ततो देवासुरं युद्धमभवल्लोमहर्षणम् । मयतारकमित्येवं त्रिषु लोकेषु विश्रुतम्

પછી દેવો અને અસુરો વચ્ચે રોમાંચક, ભયંકર યુદ્ધ થયું; તે ‘મયતારક’ નામે ત્રિલોકમાં પ્રસિદ્ધ થયું.

Verse 20

तत्र दैत्यैर्महाघोरैर्मयतारपुरोगमैः । ताडितास्ते सुरास्त्रस्ता विष्णुं वै शरणं ययुः

ત્યાં મયતારના આગેવાન એવા અતિઘોર દૈત્યોના પ્રહારો થી ભયભીત દેવો વિષ્ણુની શરણમાં ગયા.

Verse 21

त्रायस्व नो हृषीकेशा घोरादस्मान्महाभयात् । दैत्यान्सर्वान्संहरस्व मयतारपुरोगमान्

તેઓ બોલ્યા—“હે હૃષીકેશ! આ ઘોર મહાભયથી અમારું રક્ષણ કરો; મયતારના આગેવાન એવા સર્વ દૈત્યોનો સંહાર કરો.”

Verse 22

एवमुक्तः स भगवान्दिशो दश व्यलोकयत् । ततो भगवता दृष्टौ रणे पावकमारुतौ

એમ કહ્યા પછી ભગવાને દસેય દિશાઓનું અવલોકન કર્યું. ત્યારબાદ રણભૂમિમાં ભગવાને પાવક (અગ્નિ) અને મારુત (વાયુ)ને જોયા.

Verse 23

आहूतौ विष्णुना तौ तु सकाशं जग्मतुः क्षणात् । स्थितौ तौ प्रणतौ चाग्रे देवदेवस्य धीमतः

વિષ્ણુએ આહ્વાન કરતાં જ તે બંને ક્ષણમાં જ તેમના સાન્નિધ્યે આવ્યા. ધીમાન દેવદેવના સમક્ષ તેઓ નમસ્કાર કરીને ઊભા રહ્યા.

Verse 24

ततो धिष्णिः पावकेन्द्रो देवेनोक्तो महात्मना । निर्दहेमान्महाघोरान्नार्मदेय महासुरान्

પછી મહાત્મા દેવના આદેશથી ધિષ્ણિ—પાવકેન્દ્ર અગ્નિદેવ—અતિ ભયંકર નર્મદેય મહાસુરોને દહન કરવા લાગ્યા.

Verse 25

अथैवमुक्तौ तौ देवौ रणे पावकमारुतौ । दैत्यान् ददहतुः सर्वान्मयतारपुरोगमान्

આ રીતે આદેશ પામીને તે બે દેવો—પાવક અને મારુત—રણમાં મયતારને અગ્રે રાખીને સર્વ દૈત્યોને દહન કરવા લાગ્યા.

Verse 26

दह्यमानास्तु ते सर्वे शस्त्रैरग्निं त्ववेष्टयन् । दिव्यैरग्न्यर्कसङ्काशैः शतशोऽथ सहस्रशः

દહન થતાં છતાં તેઓ સૌ શસ્ત્રોથી અગ્નિને ઘેરવા લાગ્યા—અગ્નિ અને સૂર્ય સમાન તેજસ્વી દિવ્યાસ્ત્રોથી, સૈકડાઓ અને પછી હજારોની સંખ્યામાં.

Verse 27

तांश्चाग्निः शस्त्रनिकरैर्निर्ददाह महासुरान् । ज्वालामालाकुलं सर्वं वायुना निर्मितं तदा

ત્યારે અગ્નિદેવે શસ્ત્રોના ઘન પ્રહારોથી તે મહાસુરોને દહન કરી ભસ્મ કર્યા. ત્યારબાદ વાયુના પ્રભાવથી સર્વત્ર જ્વાલામાળાઓનો સમૂહ છવાઈ ગયો.

Verse 28

दह्यमानास्ततो दैत्या अग्निज्वालासमावृताः । प्रविश्य पातालतलं जले लीनाः सहस्रशः

પછી દહ્યમાન દૈત્યો અગ્નિજ્વાળાઓથી આવૃત થઈ પાતાળતળમાં પ્રવેશ્યા અને સહસ્રોની સંખ્યામાં જળમાં લીન થઈ ગયા.

Verse 29

ततः कुमारमग्निं तु नर्मदापुत्रमव्ययम् । पूजयित्वा सुराः सर्वे जग्मुस्ते त्रिदशालयम्

ત્યારબાદ સર્વ દેવોએ નર્મદાના અવ્યય પુત્ર, કુમારરૂપ અગ્નિનું પૂજન કર્યું અને પછી તેઓ ત્રિદશોના ધામે ગયા.

Verse 30

सशल्यस्तु महातेजा रेवापुत्रो वृतोऽग्निभिः । नर्मदामागतः क्षिप्रं मातरं द्रष्टुमुत्सुकः

પરંતુ મહાતેજસ્વી રેવા-પુત્ર, શસ્ત્રશલ્યોથી વિદ્ધ થઈ અને અગ્નિઓથી ઘેરાયેલો, માતાને જોવા ઉત્સુક થઈ ઝડપથી નર્મદા પાસે આવ્યો.

Verse 31

तं दृष्ट्वा पुत्रमायान्तं शस्त्रौघेण परिक्षतम् । नर्मदा पुण्यसलिला अभ्युत्थाय सुविस्मिता

શસ્ત્રોના પ્રવાહથી ઘાયલ થયેલો પુત્ર આવતો જોઈ, પુણ્યજલવાળી નર્મદા અત્યંત વિસ્મિત થઈ ઊભી થઈ ગઈ.

Verse 32

पर्यष्वजत बाहुभ्यां प्रस्नवापीडितस्तनी । सशल्यं पुत्रमादाय कापिलं ह्रदमाविशत्

તેણે બંને ભુજાઓથી તેને આલિંગન કર્યું; દૂધથી ભીંજાયેલા અને દબાયેલા સ્તનોવાળી તે, શલ્યથી વિદ્ધ પુત્રને લઈને કાપિલા હ્રદમાં પ્રવેશી।

Verse 33

प्रविष्टमात्रे तु ह्रदे कापिले पापनाशिनि । सशल्यं तं विशल्यं च क्षणात्कृतवती तदा

પાપનાશિની કાપિલા હ્રદમાં પ્રવેશતાં જ તેણે શલ્યથી વિદ્ધ તેને ક્ષણમાં શલ્યરહિત કરી દીધો।

Verse 34

स विशल्योऽभवद्यस्मात्प्राप्य तस्याः शिवं जलम् । कपिला नामतस्तेन विशल्या चोच्यते बुधैः

તેણાં શિવપ્રસાદરૂપ શુભ જળને પામી તે શલ્યરહિત થયો; તેથી તે ‘કાપિલા’ નામે પ્રસિદ્ધ થઈ, અને આ તીર્થને બુદ્ધિમાનો ‘વિશલ્યા’ પણ કહે છે।

Verse 35

अन्येऽपि तत्र ये स्नाताः शुचयस्तु समाहिताः । पापशल्यैः प्रमुच्यन्ते मृता यान्ति सुरालयम्

બીજાઓ પણ જે ત્યાં શુદ્ધ રહી એકાગ્રચિત્તે સ્નાન કરે છે, તેઓ પાપરૂપ શલ્યોથી મુક્ત થાય છે; અને મૃત્યુ પછી દેવાલયે જાય છે।

Verse 36

एतत्ते सर्वमाख्यातं यत्पृष्टोऽहं पुरा त्वया । उत्पत्तिकारणं तात विशल्याया नरेश्वर

હે તાત, હે નરેશ્વર! તું અગાઉ જે પૂછ્યું હતું—વિશલ્યાના ઉત્પત્તિકારણ—તે બધું મેં તને કહી દીધું છે।