Adhyaya 153

Verse 1

मार्कण्डेय उवाच । तस्यैवानन्तरं चान्यद्रवितीर्थमनुत्तमम् । यस्य संदर्शनादेव मुच्यन्ते पातकैर्नराः

માર્કણ્ડેયે કહ્યું—તેના તરત પછી ‘રવિતીર્થ’ નામનું બીજું એક અનુત્તમ તીર્થ છે; જેના માત્ર દર્શનથી જ મનુષ્યો પાપોથી મુક્ત થાય છે।

Verse 2

रवितीर्थे तु यः स्नात्वा नरः पश्यति भास्करम् । तस्य यत्फलमुद्दिष्टं स्वयं देवेन तच्छृणु

રવિતીર્થમાં જે મનુષ્ય સ્નાન કરીને ભાસ્કર (સૂર્યદેવ)નું દર્શન કરે છે, તેના માટે સ્વયં દેવએ જે ફળ જણાવ્યું છે તે સાંભળો।

Verse 3

नान्धो न मूको बधिरः कुले भवति कश्चन । कुरूपः कुनखी वापि तस्य जन्मानि षोडश

તેના વંશમાં સોળ જન્મો સુધી કોઈ અંધ, મૂંગો કે બહેરો થતો નથી; ન કુરુપ થાય, ન નખની વિકૃતિ થાય।

Verse 4

दद्रुचित्रककुष्ठानि मण्डलानि विचर्चिका । नश्यन्ति देवभक्तस्य षण्मासान्नात्र संशयः

દદ્રુ, ચિત્રક (શ્વેત દાગ), કુષ્ઠ, મંડલ (ગોળ ચાંઠા) અને વિચર્ચિકા (એકઝિમા)—દેવભક્તના આ રોગો છ મહિનામાં નાશ પામે છે; તેમાં સંશય નથી।

Verse 5

चरितं तस्य देवस्य पुराणे यच्छ्रुतं मया । न तत्कथयितुं शक्यं संक्षेपेण नृपोत्तम

હે નૃપોત્તમ, પુરાણોમાં મેં સાંભળેલ તે દેવના ચરિત્રને સંક્ષેપમાં કહેવું શક્ય નથી।

Verse 6

तत्र तीर्थे तु यद्दानं रविमुद्दिश्य दीयते । विधिना पात्रविप्राय तस्यान्तो नास्ति कर्हिचित्

તે તીર્થમાં વિધિપૂર્વક પાત્ર બ્રાહ્મણને રવિ (સૂર્ય)ને ઉદ્દેશીને જે દાન અપાય છે—તે પુણ્યનો ક્યારેય અંત થતો નથી।

Verse 7

अयने विषुवे चैव चन्द्रसूर्यग्रहे तथा । रवितीर्थे प्रदत्तानां दानानां फलमुत्तमम्

અયન, વિષુવ તથા ચંદ્ર-સૂર્યગ્રહણ સમયે રવિતીર્થમાં અપાયેલા દાનોનું ફળ પરમ ઉત્તમ થાય છે।

Verse 8

संक्रान्तौ यानि दानानि हव्यकव्यानि भारत । अपामिव समुद्रस्य तेषामन्तो न लभ्यते

હે ભારત! સંક્રાંતિ સમયે જે જે દાન અને દેવો તથા પિતૃઓ માટેના હવ્ય-કવ્ય કર્મ થાય છે, તેનું પુણ્ય સમુદ્રના જળની સીમા જેવી અપરિમિત છે।

Verse 9

येन येन यदा दत्तं येन येन यदा हुतम् । तस्य तस्य तदा काले सविता प्रतिदायकः

જેણે જ્યારે જે દાન આપ્યું અને જ્યારે જે હવનમાં આહુતિ અર્પી—તે જ સમયે સવિતા (સૂર્ય) પ્રતિદાતા બની તદનુરૂપ ફળ આપે છે।

Verse 10

सप्त जन्मानि तान्येव ददात्यर्कः पुनः पुनः । शतमिन्दुक्षये दानं सहस्रं तु दिनक्षये

સાત જન્મ સુધી અર્ક (સૂર્ય) એ જ ફળ વારંવાર આપે છે। ઇન્દુક્ષયે આપેલું દાન સોગણું, અને દિવસના અંતે આપેલું દાન સહસ્રગણું ફળ આપે છે।

Verse 11

संक्रान्तौ शतसाहस्रं व्यतीपाते त्वनन्तकम्

સંક્રાંતિએ પુણ્યફળ લાખગણું થાય છે; પરંતુ વ્યતીપાતે તે અનંત, અપરિમિત બને છે.

Verse 12

युधिष्ठिर उवाच । रवितीर्थं कथं तात पुण्यात्पुण्यतरं स्मृतम् । विस्तरेण ममाख्याहि श्रवणौ मम लम्पटौ

યુધિષ્ઠિરે કહ્યું—હે તાત! રવિતીર્થ અન્ય પુણ્યતીર્થોથી પણ વધુ પુણ્યદાયક કેમ સ્મરાય છે? મને વિસ્તારે કહો; મારા કાન સાંભળવા ઉત્સુક છે.

Verse 13

श्रीमार्कण्डेय उवाच । शृणुष्वावहितो भूत्वा ह्यादित्येश्वरमुत्तमम् । उत्तरे नर्मदाकूले सर्वव्याधिविनाशनम्

શ્રી માર્કંડેયે કહ્યું—એકાગ્ર થઈને સાંભળ; નર્મદાના ઉત્તર કાંઠે સ્થિત પરમ આદિત્યેશ્વરની વાત કહું છું, જે સર્વ વ્યાધિઓનો નાશ કરે છે.

Verse 14

पुरा कृतयुगस्यादौ जाबालिर्ब्राह्मणोऽभवत् । वसिष्ठान्वयसम्भूतो वेदशास्त्रार्थपारगः

પ્રાચીન કાળે, કૃતયુગના આરંભે, જાબાલી નામનો એક બ્રાહ્મણ હતો; તે વસિષ્ઠ વંશમાં જન્મેલો અને વેદ-શાસ્ત્રના અર્થમાં પારંગત હતો.

Verse 15

पतिव्रता साधुशीला तस्य भार्या मनस्विनी । ऋतुकाले तु सा गत्वा भर्तारमिदमब्रवीत्

તેની પત્ની પતિવ્રતા, સદાચારિણી અને દૃઢમનવાળી હતી. ઋતુકાળ આવતાં તે પતિ પાસે જઈને આ વચન બોલી.

Verse 16

वर्तते ऋतुकालो मे भर्तारं त्वामुपस्थिता । भज मां प्रीतिसंयुक्तः पुत्रकामां तु कामिनीम्

હવે મારો ઋતુકાળ વર્તે છે; પતિદેવ, હું તમારી પાસે આવી છું. પ્રીતિપૂર્વક મારી સાથે સંયોગ કરો; હું પુત્રકામના ધરાવતી પત્ની છું.

Verse 17

एवमुक्तो द्विजः प्राह प्रियेऽद्याहं व्रतान्वितः । गच्छेदानीं वरारोहे दास्य ऋत्वन्तरे पुनः

આ રીતે કહ્યે પછી દ્વિજ બોલ્યો—પ્રિયે, આજે હું વ્રતથી બંધાયેલો છું. હે વરારોહે, હવે જા; બીજા ઋતુમાં ફરી હું સંમતિ આપીશ.

Verse 18

पुनर्द्वितीये सम्प्राप्ते ऋतुकालेऽप्युपस्थिता । पुनः सा छन्दिता तेन व्रतस्थोऽद्येति भारत

બીજો ઋતુકાળ આવ્યો છતાં તે ફરી તેની પાસે ગઈ. પરંતુ તેણે ફરી તેને અટકાવી—“હે ભારત, આજે હું વ્રતસ્થ છું” કહ્યું.

Verse 19

इत्थं वा बहुशस्तेन छन्दिता च पुनः पुनः । निराशा चाभवत्तत्र भर्तारं प्रति भामिनी

આ રીતે તે વારંવાર તેના દ્વારા પાછી ફેરવાઈ. ત્યાં તે કામિની પતિ પ્રત્યે નિરાશ બની ગઈ.

Verse 20

दुःखेन महताविष्टा विधायानशनं मृता । तेन भ्रूणहतेनैव पापेन सहसा द्विजः

મહાન દુઃખથી વ્યાકુલ થઈ તેણે અનશન વ્રત ધારણ કર્યું અને મૃત્યુ પામી. એ જ ભ્રૂણહત્યાના પાપથી તે દ્વિજ અચાનક ગ્રસ્ત થયો.

Verse 21

शीर्णघ्राणाङ्घ्रिरभवत्तपः सर्वं ननाश च । दृष्ट्वात्मानं स कुष्ठेन व्याप्तं ब्राह्मणसत्तमः

તેનું નાક અને પગ સડી ગયા અને તેનું સર્વ તપ નષ્ટ થઈ ગયું. પોતાને કુષ્ઠરોગથી વ્યાપ્ત જોઈ તે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ અત્યંત શોકમાં ડૂબી ગયો.

Verse 22

विषादं परमं गत्वा नर्मदातटमाश्रितः । अपृच्छद्भास्करं तीर्थं द्विजेभ्यो द्विजसत्तमः

પરમ નિરાશામાં પડી તે નર્મદાના કાંઠે આશ્રયે ગયો. ત્યાં તે શ્રેષ્ઠ દ્વિજે બ્રાહ્મણોને ભાસ્કર-તીર્થ વિષે પૂછ્યું.

Verse 23

आरोग्यं भास्करादिच्छेदिति संचिन्त्य चेतसि । कुतस्तद्भास्करं तीर्थं भो द्विजाः कथ्यतां मम

‘ભાસ્કરના પ્રસાદથી મને આરોગ્ય મળે’ એમ મનમાં વિચારી તેણે કહ્યું—‘હે દ્વિજોઃ તે ભાસ્કર-તીર્થ ક્યાં છે? કૃપા કરીને મને કહો.’

Verse 24

तपस्तप्याम्यहं गत्वा तस्मिंस्तीर्थे सुभावितः

મનને શુદ્ધિ તરફ દોરી તેણે નિશ્ચય કર્યો—‘હું તે તીર્થમાં જઈ તપ કરું.’

Verse 25

द्विजा ऊचुः । रेवाया उत्तरे कूले आदित्येश्वरनामतः । विद्यते भास्करं तीर्थं सर्वव्याधिविनाशनम्

બ્રાહ્મણોએ કહ્યું—‘રેવાના ઉત્તર કાંઠે આદિત્યેશ્વર નામનું સ્થાન છે. ત્યાં ભાસ્કર-તીર્થ છે, જે સર્વ વ્યાધિઓનો નાશ કરે છે.’

Verse 26

तत्र याह्यविचारेण गन्तुं चेच्छक्यते त्वया । एवमुक्तो द्विजैर्विप्रो गन्तुं तत्र प्रचक्रमे

જો તું જઈ શકતો હોય તો નિઃસંકોચ ત્યાં જા. દ્વિજોએ એમ કહ્યે તે બ્રાહ્મણ તે સ્થળે જવા નીકળ્યો.

Verse 27

व्याधिना परिभूतस्तु घोरेण प्राणहारिणा । यदा गन्तुं न शक्नोति तदा तेन विचिन्तितम्

પરંતુ તે ભયંકર, પ્રાણહારી વ્યાધિથી પીડિત થયો. જ્યારે તે આગળ જઈ શક્યો નહીં, ત્યારે તેણે મનમાં વિચાર કર્યો.

Verse 28

सामर्थ्यं ब्राह्मणानां हि विद्यते भुवनत्रये । लिङ्गपातः कृतो विप्रैर्देवदेवस्य शूलिनः

બ્રાહ્મણોની સામર્થ્ય ત્રિભુવનમાં પ્રસિદ્ધ છે; એ જ વિપ્રોએ દેવદેવ ત્રિશૂલધારી શૂલિનના લિંગનું અવતરણ અને પ્રતિષ્ઠા કરાવી.

Verse 29

समुद्रः शोषितो विप्रैर्विन्ध्यश्चापि निवारितः । अहमप्यत्र संस्थस्तु ह्यानयिष्यामि भास्करम्

વિપ્રોએ સમુદ્રને પણ શોષી નાખ્યો અને વિંધ્યને પણ રોક્યો. તેથી હું પણ અહીં સ્થિર રહી ભાસ્કરને પ્રગટ કરાવીશ.

Verse 30

तपोबलेन महता ह्यादित्येश्वरसंज्ञितम् । इति निश्चित्य मनसा ह्युग्रे तपसि संस्थितः

‘મહાન તપોબળથી આ આદિત્યેશ્વર નામે પ્રસિદ્ધ થશે’ એમ મનમાં નક્કી કરીને તે ઉગ્ર અને એકાગ્ર તપમાં સ્થિત થયો.

Verse 31

वायुभक्षो निराहारो ग्रीष्मे पञ्चाग्निमध्यगः । शिशिरे तोयमध्यस्थो वर्षास्वप्रावृताकृतिः

તે માત્ર વાયુને આહાર કરીને નિરાહાર રહ્યો. ઉનાળામાં પંચાગ્નિની વચ્ચે રહ્યો; શિયાળામાં જળમાં ઊભો રહ્યો; અને વરસાદમાં આવરણ તથા આશ્રય વિના રહ્યો।

Verse 32

साग्रे वर्षशते पूर्णे रविस्तुष्टोऽब्रवीदिदम्

આ રીતે પૂર્ણ સો વર્ષ પૂરાં થતાં, પ્રસન્ન થયેલા રવિ (સૂર્ય) એ આ વચન કહ્યું।

Verse 33

सूर्य उवाच । वरं वरय भद्रं ते किं ते मनसि वाञ्छितम् । अदेयमपि दास्यामि ब्रूहि मां त्वं चिरं कृथाः

સૂર્ય બોલ્યા—વર માગ, તારો કલ્યાણ થાઓ. તારા મનમાં શું ઇચ્છા છે? જે સામાન્ય રીતે અદેય છે તે પણ હું આપીશ. કહો; તું લાંબા સમયથી તપ કર્યો છે।

Verse 34

किमसाध्यं हि ते विप्र इदानीं तपसि स्थितः

હે વિપ્ર ઋષિ, હવે તપમાં સ્થિત તારા માટે કઈ વસ્તુ અસાધ્ય રહી શકે?

Verse 35

जाबालिरुवाच । यदि तुष्टोऽसि देवेश यदि देयो वरो मम । मम प्रतिज्ञा देवेश ह्यादित्येश्वरदर्शने

જાબાલિ બોલ્યા—હે દેવેશ, જો તમે પ્રસન્ન હો અને જો મને વર આપવો હોય, તો હે પ્રભુ, મારી પ્રતિજ્ઞા આદિત્યેશ્વરના દર્શન સાથે જ બંધાયેલી છે।

Verse 36

कृता तां पारितुं देव न शक्तो व्याधिना वृतः । शुक्लतीर्थेऽत्र तिष्ठ त्वमादित्येश्वरमूर्तिधृक्

હે દેવ! વ્યાધિથી ઘેરાયેલ હોવાથી મેં કરેલી તે પ્રતિજ્ઞા પૂર્ણ કરવા હું સમર્થ નથી. તેથી તમે અહીં આ શુક્લતીર્થમાં આદિત્યેશ્વર-મૂર્તિ ધારણ કરીને નિવાસ કરો.

Verse 37

एवमुक्ते तु देवेशो बहुरूपो दिवाकरः । उत्तरे नर्मदाकूले क्षणादेव व्यदृश्यत

આવું કહેતાં જ દેવોના ઈશ્વર, બહુરૂપધારી દિવાકર, ક્ષણમાત્રમાં નર્મદાના ઉત્તર કાંઠે પ્રગટ થયા.

Verse 38

तदाप्रभृति भूपाल तद्धि तीर्थं प्रचक्षते । सर्वपापहरं प्रोक्तं सर्वदुःखविनाशनम्

હે ભૂપાલ! તે સમયથી જ તે સ્થાનને ખરેખર તીર્થ તરીકે પ્રખ્યાત કહેવામાં આવે છે. તેને સર્વપાપહર અને સર્વદુઃખવિનાશક કહેવાયું છે.

Verse 39

यस्तु संवत्सरं पूर्णं नित्यमादित्यवासरे । स्नात्वा प्रदक्षिणाः सप्त दत्त्वा पश्यति भास्करम्

જે કોઈ પૂર્ણ એક વર્ષ સુધી નિયમિત આદિત્યવારે (રવિવારે) ત્યાં સ્નાન કરીને સાત પ્રદક્ષિણા કરે, દાન આપે અને ભાસ્કરનું દર્શન કરે—

Verse 40

यत्फलं लभते तेन तच्छृणुष्व मयोदितम् । प्रसुप्तं मण्डलानीह दद्रुकुष्ठविचर्चिकाः

તેના દ્વારા જે ફળ મળે છે તે મારી પાસેથી સાંભળો. અહીં દાદ જેવા ગોળ ચાંદા, કૂષ્ઠ અને વિચર્ચિકા (ખંજવાળ/ચાંબડી) જેવા ચર્મરોગો જાણે સુપ્ત થઈ શમન પામે છે.

Verse 41

नश्यन्ति सत्वरं राजंस्तूलराशिरिवानले । धनपुत्रकलत्राणां पूरयेद्वत्सरत्रयात्

હે રાજન્, તેઓ અગ્નિમાં કપાસના ઢગલા સમા ત્વરિત નાશ પામે છે; અને ત્રણ વર્ષમાં ધન, પુત્ર તથા કલત્ર-સંબંધિત સમૃદ્ધિ પૂર્ણ થાય છે।

Verse 42

यस्तु श्राद्धप्रदस्तत्र पित्ःनुद्दिश्य संक्रमे । तृप्यन्ति पितरस्तस्य पितृदेवो हि भास्करः

જે ત્યાં સંક્રાંતિના સમયે પિતૃઓને ઉદ્દેશીને શ્રાદ્ધ આપે છે, તેના પિતૃઓ તૃપ્ત થાય છે; કારણ કે ભાસ્કર ખરેખર પિતૃદેવ છે।

Verse 43

इति ते कथितं सर्वमादित्येश्वरमुत्तमम् । सर्वपापहरं दिव्यं सर्वरोगविनाशनम्

આ રીતે તને ઉત્તમ આદિત્યેશ્વર વિષે સર્વ કહેલું—તે દિવ્ય છે, સર્વ પાપોનું હરણ કરનાર અને સર્વ રોગોનો વિનાશ કરનાર છે।

Verse 153

। अध्याय

અધ્યાય (અધ્યાય-સમાપ્તિ સૂચક).