Adhyaya 167

Verse 1

युधिष्ठिर उवाच । नर्मदादक्षिणे कूले त्वच्चिह्नेनोपलक्षितम् । तीर्थमेतन्ममाख्याहि सम्भवं च महामुने

યુધિષ્ઠિરે કહ્યું—હે મહામુને! નર્મદાના દક્ષિણ કાંઠે તમારા ચિહ્નથી ઓળખાતું આ તીર્થ મને કહો અને તેનો ઉદ્ભવ પણ વર્ણવો.

Verse 2

मार्कण्डेय उवाच । पुरा कृतयुगस्यादौ दक्षिणे गिरिमुत्तमम् । विन्ध्यं सर्वगुणोपेतं नियतो नियताशनः

માર્કંડેયે કહ્યું—પૂર્વકાળે, કૃતયુગના આરંભે, દક્ષિણમાં સર્વગુણસંપન્ન ઉત્તમ વિંધ્ય પર્વત પાસે હું ગયો; હું નિયમનિષ્ઠ અને મિતાહારી હતો.

Verse 3

ऋषिसङ्घैः कृतातिथ्यो दण्डके न्यवसं चिरम् । उषित्वा सुचिरं कालं वर्षाणामयुतं सुखी

ઋષિસમૂહો દ્વારા અતિથિ-સત્કાર પામી હું દંડક વનમાં લાંબા સમય સુધી રહ્યો; અને અતિ દીર્ઘ કાળ—દસ હજાર વર્ષ—સુખપૂર્વક નિવાસ કર્યો.

Verse 4

तानृषीन् समनुज्ञाप्य शिष्यैरनुगतस्ततः । निवृत्तः सुमहाभाग नर्मदाकूलमागतः

તે ઋષિઓની અનુમતિ લઈને, શિષ્યો સાથે હું ત્યાંથી નિવૃત્ત થયો. હે મહાભાગ! હું નર્મદા નદીના તટે આવી પહોંચ્યો.

Verse 5

पुण्यं च रमणीयं च सर्वपापविनाशनम् । कृत्वाहमास्पदं तत्र द्विजसंघसमायुतः

ત્યાં પવિત્ર અને રમણીય, સર્વ પાપોનો નાશ કરનાર સ્થાને, દ્વિજસમૂહ સાથે મેં મારું નિવાસસ્થાન (આશ્રમ) સ્થાપ્યું.

Verse 6

ब्रह्मचारिभिराकीर्णं गार्हस्थ्ये सुप्रतिष्ठितैः । वानप्रस्थैश्च यतिभिर्यताहारैर्यतात्मभिः

એ પવિત્ર પ્રદેશ બ્રહ્મચારીઓથી ભરેલો હતો, ગાર્હસ્થ્યમાં સુપ્રતિષ્ઠિત ગૃહસ્થોથી શોભિત હતો, તેમજ વાનપ્રસ્થો અને યતિઓથી પણ—જેઓ આહારમાં સંયમી અને મનમાં આત્મનિગ્રહવાળા હતા.

Verse 7

तपस्विभिर्महाभागैः कामक्रोधविवर्जितैः । तत्राहं वर्षमयुतं तपः कृत्वा सुदारुणम्

ત્યાં કામ-ક્રોધથી રહિત એવા મહાભાગ તપસ્વીઓની વચ્ચે, મેં દસ હજાર વર્ષ સુધી અતિ કઠોર તપ કર્યું.

Verse 8

आराधयं वासुदेवं प्रभुं कर्तारमीश्वरम् । जपंस्तपोभिर्नियमैर्नर्मदाकूलमाश्रितः

નર્મદા તટનો આશ્રય લઈને, હું પ્રભુ, કર્તા, ઈશ્વર એવા વાસુદેવની આરાધના કરતો રહ્યો—જપ, તપ અને નિયમોના અનુષ્ઠાનમાં લીન રહીને.

Verse 9

ततस्तौ वरदौ देवौ समायातौ युधिष्ठिर । प्रत्यक्षौ भास्करौ राजन्नुमाश्रीभ्यां विभूषितौ

પછી તે બે વરદાતા દેવો, હે યુધિષ્ઠિર, ત્યાં આવ્યા; રાજન, તેઓ પ્રત્યક્ષ સૂર્યસમાન તેજસ્વી અને ઉમા તથા શ્રીથી વિભૂષિત હતા।

Verse 10

प्रणम्याहं ततो देवौ भक्तियुक्तो वचोऽब्रुवम् । भवन्तौ प्रार्थयामि स्म वरार्हौ वरदौ शिवौ

પછી હું ભક્તિપૂર્વક તે બંને દેવોને પ્રણામ કરીને બોલ્યો—‘તમે બંને વર માટે અર્હ, વરદાતા, શિવસ્વરૂપ છો; હું તમને પ્રાર્થના કરું છું।’

Verse 11

धर्मस्थितिं महाभागौ भक्तिं वानुत्तमां युवाम् । अजरो व्याधिरहितः पञ्चविंशतिवर्षवत् । अस्मिन्स्थाने सदा स्थेयं सह देवैरसंशयम्

‘હે મહાભાગો, મને ધર્મમાં સ્થિરતા અને અનુત્તમ ભક્તિ આપો. હું અજર, વ્યાધિરહિત, સદા પચ્ચીસ વર્ષનો હોય તેમ રહું. અને તમે દેવો સાથે નિઃસંદેહ આ સ્થાને સદા નિવાસ કરો।’

Verse 12

एवमुक्तौ मया पार्थ तौ देवौ कृष्णशङ्करौ । मामूचतुः प्रहृष्टौ तौ निवासार्थं युधिष्ठिर

મેં આમ કહ્યું ત્યારે, હે પાર્થ, તે બે દેવ—કૃષ્ણ અને શંકર—પ્રસન્ન થઈને નિવાસ વિષે મને બોલ્યા, હે યુધિષ્ઠિર।

Verse 13

देवावूचतुः । अस्मिन्स्थाने स्थितौ विद्धि सह देवैः सवासवैः । एवमुक्त्वा ततो देवौ तत्रैवान्तरधीयताम्

દેવોએ કહ્યું—‘જાણો, અમે દેવો તથા ઇન્દ્ર સહિત આ સ્થાને સ્થિત રહીશું.’ એમ કહી તે બંને દેવો ત્યાં જ અંતર્ધાન થયા।

Verse 14

अहं च स्थापयित्वा तौ शङ्करं कृष्णमव्ययम् । कृतकृत्यस्ततो जातः सम्पूज्य सुसमाहितः

મેં શંકર અને અવ્યય કૃષ્ણ—એ બંનેને સ્થાપિત કરીને કૃતકૃત્ય થયો; ત્યારબાદ સુસમાહિત ચિત્તે તેમની સંપૂર્ણ રીતે વિધિવત્ પૂજા કરી।

Verse 15

तस्मिंस्तीर्थे नरः स्नात्वा पूजयेत्परमेश्वरम् । मार्कण्डेश्वरनाम्ना वै विष्णुं त्रिभुवनेश्वरम्

તે તીર્થમાં સ્નાન કરીને મનુષ્યે પરમેશ્વરની પૂજા કરવી જોઈએ—ત્રિભુવનના સ્વામી વિષ્ણુની, જે ત્યાં ‘માર્કંડેશ્વર’ નામે પ્રસિદ્ધ છે।

Verse 16

स गच्छेत्परमं स्थानं वैष्णवं शैवमेव च । घृतेन पयसा वाथ दध्ना च मधुना तथा

આ રીતે પૂજા કરવાથી તે પરમ સ્થાનને પામે છે—વૈષ્ણવ પણ અને શૈવ પણ; (વિધિ) ઘીથી, દૂધથી, દહીંથી તથા મધથી કરવી।

Verse 17

नार्मदेनोदकेनाथ गन्धधूपैः सुशोभनैः । पुष्पोपहारैश्च तथा नैवेद्यैर्नियतात्मवान्

હે પ્રભુ! નર્મદા-જળથી, સુશોભન સુગંધ અને ધૂપથી, પુષ્પોપહારોથી તથા નૈવેદ્યોથી—નિયતાત્મા ભક્તે પૂજા કરવી જોઈએ।

Verse 18

एवं विष्णोः प्रकुर्वीत जागरं भक्तितत्परः । स्नानादीनि तथा राजन्प्रयतः शुचिमानसः

આ રીતે ભક્તિમાં તત્પર રહી વિષ્ણુ માટે જાગરણ કરવું; અને હે રાજન! પ્રયત્નપૂર્વક, શુદ્ધ મનથી સ્નાનાદિ અન્ય નિયમોનું પણ પાલન કરવું।

Verse 19

ज्येष्ठे मासि सिते पक्षे चतुर्दश्यामुपोषितः । द्वादश्यां कारयेद्देवपूजनं वैष्णवो नरः

જ્યેષ્ઠ માસના શુક્લ પક્ષમાં ચતુર્દશીએ ઉપવાસ કરીને વૈષ્ણવ પુરુષે દ્વાદશીએ ભગવાનનું પૂજન કરાવવું જોઈએ।

Verse 20

एवं कृत्वा चतुर्दश्यामेकादश्यां नरोत्तम । वैष्णवं लोकमाप्नोति विष्णुतुल्यो भवेन्नरः

આ રીતે ચતુર્દશી અને એકાદશીના નિયમો પાળીને, હે નરોત્તમ, તે વૈષ્ણવ લોકને પામે છે અને તે પુરુષ વિષ્ણુ સમાન મહિમાવાન બને છે।

Verse 21

माहेश्वरे च राजेन्द्र गणवन्मोदते पुरे । श्राद्धं च कुरुते तत्र पितॄनुद्दिश्य सुस्थिरः

હે રાજેન્દ્ર! માહેશ્વરમાં તે શિવગણ સમાન તે નગરીમાં આનંદ કરે છે; અને ત્યાં દૃઢ નિશ્ચયથી પિતૃઓને ઉદ્દેશીને શ્રાદ્ધ પણ કરે છે।

Verse 22

तस्य ते ह्यक्षयां तृप्तिं प्राप्नुवन्ति न संशयः । नर्मदायां द्विजः स्नात्वा मौनी नियतमानसः

તેના પિતૃઓ નિશ્ચયે અક્ષય તૃપ્તિ પામે છે—એમાં સંશય નથી. નર્મદામાં સ્નાન કરીને દ્વિજ મૌન ધારણ કરી મનને નિયંત્રિત રાખે છે।

Verse 23

उपास्य सन्ध्यां तत्रस्थो जपं कृत्वा सुशोभनम् । तर्पयित्वा पितॄन्देवान्मनुष्यांश्च यथाविधि

ત્યાં રહી સંધ્યાની ઉપાસના કરીને, સુંદર જપ કરીને, અને વિધિ પ્રમાણે પિતૃઓ, દેવો તથા મનુષ્યોને પણ તર્પણ કરે છે।

Verse 24

कृष्णस्य पुरतः स्थित्वा मार्कण्डेशस्य वा पुनः । ऋग्यजुःसाममन्त्रांश्च जपेदत्र प्रयत्नतः

કૃષ્ણના સમક્ષ—અથવા ફરી માર્કંડેયેશના સમક્ષ—અહીં પ્રયત્નપૂર્વક ઋગ્, યજુઃ અને સામવેદના મંત્રોનો જપ કરવો જોઈએ।

Verse 25

ऋचमेकां जपेद्यस्तु ऋग्वेदस्य फलं लभेत् । यजुर्वेदस्य यजुषा साम्ना सामफलं लभेत्

જે ઋગ્વેદની એક પણ ઋચાનો જપ કરે છે, તે ઋગ્વેદનું ફળ પામે છે; યજુઃ દ્વારા યજુર્વેદનું, અને સામ દ્વારા સામવેદનું ફળ પામે છે।

Verse 26

एकस्मिन्भोजिते विप्रे कोटिर्भवति भोजिता । मृतप्रजा तु या नारी वन्ध्या स्त्रीजननी तथा

એક બ્રાહ્મણને વિધિપૂર્વક ભોજન કરાવવાથી જાણે એક કરોડને ભોજન કરાવ્યું હોય તેમ ફળ મળે છે. અને જેના સંતાન મરી ગયા હોય તેવી સ્ત્રી તથા વંધ્યા સ્ત્રી પણ સંતાનલાભ માટે યોગ્ય બને છે।

Verse 27

रुद्रांस्तु विधिवज्जप्त्वा ब्राह्मणो वेदतत्त्ववित् । लिङ्गस्य दक्षिणे पार्श्वे स्थापयेत्कलशं शिवम्

રુદ્રમંત્રોનું વિધિપૂર્વક જપ કરીને, વેદતત્ત્વને જાણનાર બ્રાહ્મણ લિંગના જમણા પાર्श્વે શિવ-કલશ સ્થાપિત કરે।

Verse 28

रुद्रैकादशभिर्मन्त्रैः स्नापयेत्कलशाम्भसा । पुत्रमाप्नोति राजेन्द्र दीर्घायुषमकल्मषम्

અગિયાર રુદ્રમંત્રોથી કલશના જળ વડે સ્નાપન કરવું. હે રાજેન્દ્ર, તે દીર્ઘાયુ અને નિષ્કલંક પુત્રને પ્રાપ્ત કરે છે।

Verse 29

मार्कण्डेश्वरवृक्षान्यो दूरस्थानपि पश्यति । ब्रह्महत्यादिपापेभ्यो मुच्यते शङ्करोऽब्रवीत्

માર્કણ્ડેશ્વર વૃક્ષની કૃપાથી મનુષ્ય દૂર રહેલું પણ જોઈ શકે છે; અને બ્રહ્મહત્યા આદિ પાપોથી મુક્ત થાય છે—એવું શંકરે કહ્યું।

Verse 30

य इदं शृणुयाद्भक्त्या पठेद्वा नृपसत्तम । सर्वपापविशुद्धात्मा जायते नात्र संशयः

હે નૃપશ્રેષ્ઠ! જે આને ભક્તિપૂર્વક સાંભળે અથવા પાઠ કરે, તે સર્વ પાપોથી શુદ્ધ આત્માવાળો બને છે—એમાં સંશય નથી।

Verse 31

इदं यशस्यमायुष्यं धन्यं दुःखप्रणाशनम् । पठतां शृण्वतां वापि सर्वपापप्रमोचनम्

આ વર્ણન યશ અને દીર્ઘ આયુષ્ય આપનારું, મંગલમય અને દુઃખનાશક છે; જે પાઠ કરે અથવા સાંભળે, તેને સર્વ પાપોથી મુક્તિ આપે છે।

Verse 167

। अध्याय

અહીં અધ્યાય સમાપ્ત થાય છે।