Adhyaya 199
માર્કંડેય ઋષિ તીર્થોની અનુક્રમિક વાતમાં અશ્વિની તીર્થનું મહાત્મ્ય વર્ણવે છે. આ તીર્થને “કામિક” એટલે ઇચ્છિત ફળ આપનારું અને સર્વ જીવોને સિદ્ધિ આપનારું કહેવામાં આવ્યું છે. અહીં દિવ્ય વૈદ્ય અશ્વિનિકુમાર નાસત્યૌએ મહાન તપ કર્યું; પરિણામે તેમને યજ્ઞભાગનો અધિકાર મળ્યો અને દેવસમાજની વ્યાપક સંમતિ પ્રાપ્ત થઈ. યુધિષ્ઠિર પૂછે છે કે તેઓ સૂર્યના પુત્ર કેમ કહેવાય છે. માર્કંડેય સંક્ષેપમાં કથા કહે છે—એક રાણી સૂર્યના અતિ તેજને સહન ન કરી શકતાં મેરુ પ્રદેશમાં કઠોર તપ કરે છે; સૂર્ય કામવશ અશ્વરૂપ ધારણ કરીને તેની પાસે આવે છે; નાસિકામાર્ગે ગર્ભાધાન થાય છે અને પ્રસિદ્ધ નાસત્યૌનો જન્મ થાય છે. પછી કથા નર્મદા કાંઠે વળે છે—ભૃગુકચ્છ નજીક નદીકાંઠે બંનેએ દુષ્કર તપ કરીને પરમ સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરી. અંતે ફલશ્રુતિ કહે છે કે જે આ તીર્થમાં સ્નાન કરીને પિતૃઓ અને દેવોને તર્પણ કરે છે, તે જ્યાં જન્મે ત્યાં સૌંદર્ય અને સૌભાગ્ય પામે છે.
Shlokas
Verse 1
श्रीमार्कण्डेय उवाच । तस्यैवानन्तरं राजन्नाश्विनं तीर्थमुत्तमम् । कामिकं सर्वतीर्थानां प्राणिनां सिद्धिदायकम्
શ્રી માર્કંડેયે કહ્યું—હે રાજન! તેના તરત પછી ‘આશ્વિન’ નામનું પરમ ઉત્તમ તીર્થ છે; તે સર્વ તીર્થોમાં કામ્ય છે અને પ્રાણીઓને સિદ્ધિ આપનારું છે।
Verse 2
तत्र तीर्थेऽश्विनौ देवौ सुरूपौ भिषजां वरौ । तपः कृत्वा सुविपुलं संजातौ यज्ञभागिनौ
તે તીર્થમાં સુરૂપ, વૈદ્યોમાં શ્રેષ્ઠ એવા અશ્વિની દેવોએ અતિ વિશાળ તપ કર્યું અને યજ્ઞભાગના અધિકારી બન્યા।
Verse 3
संमतौ सर्वदेवानामादित्यतनयावुभौ । नासत्यौ सत्त्वसंपन्नौ सर्वदुःखघ्नसत्तमौ
આદિત્યના તે બંને પુત્રો સર્વ દેવતાઓને માન્ય હતા—નાસત્ય, સત્ત્વસંપન્ન અને સર્વ દુઃખનો નાશ કરનારામાં પરમ શ્રેષ્ઠ।
Verse 4
युधिष्ठिर उवाच । आदित्यस्य सुतौ तात नासत्यौ येन हेतुना । संजातौ श्रोतुमिच्छामि निर्णयं परमं द्विज
યુધિષ્ઠિર બોલ્યા—હે પૂજ્ય, કયા હેતુથી નાસત્ય આદિત્યના પુત્ર બન્યા? હે દ્વિજ, તેનો પરમ નિર્ણય હું સાંભળવા ઇચ્છું છું।
Verse 5
मार्कण्डेय उवाच । पुराणे भास्करे तात एतद्विस्तरतो मया । संश्रुतं देवदेवस्य मार्तण्डस्य महात्मनः
માર્કંડેય બોલ્યા—વત્સ, ભાસ્કરપુરાણમાં મેં આ વાત વિસ્તારે સાંભળી છે—દેવોના દેવ મહાત્મા માર્તંડનો આ વર્ણન।
Verse 6
तत्ते संक्षेपतः सर्वं भक्तियुक्तस्य भारत । कथयामि न सन्देहो वृद्धभावेन कर्शितः
હે ભારત, તું ભક્તિયુક્ત છે; તેથી તે સર્વ હું તને સંક્ષેપમાં કહું છું. વૃદ્ધાવસ્થાથી ક્ષીણ થયો હોવા છતાં તેમાં કોઈ સંદેહ નથી।
Verse 7
अतितेजोरवेर्दृष्ट्वा राज्ञी देवी नरोत्तम । चचार मेरुकान्तारे वडवा तप उल्बणम्
સૂર્યના અતિપ્રચંડ તેજને જોઈ, હે નરોત્તમ, દિવ્ય રાણી દેવી મેરુના વનપ્રદેશોમાં વડવા-રૂપ ધારણ કરી ઘોર તપ કરવા લાગી।
Verse 8
ततः कतिपयाहस्य कालस्य भगवान्रविः । दृष्ट्वा तु रूपमुत्सृज्य परमं तेज उज्ज्वलम्
પછી થોડા દિવસો વીતી ગયા પછી, ભગવાન રવિએ પરિસ્થિતિ જોઈ પોતાનું પૂર્વરૂપ ત્યજી દીધું અને પરમ ઉજ્જ્વલ તેજ પણ સંયમિત કર્યું।
Verse 9
मनोभववशीभूतो हयो भूत्वा लघुक्रमः । विस्फुरन्ती यथाप्राणं धावमाना इतस्ततः
મનોભવ (કામદેવ)ના વશમાં પડી તે ઝડપી પગલાંવાળો ઘોડો બન્યો; અને દેવી પ્રાણ ધ્રૂજતા હોય તેમ અહીં-ત્યાં દોડવા લાગી।
Verse 10
हेषमाणः स्वरेणासौ मैथुनायोपचक्रमे । सम्मुखी तु ततो देवी निवृत्ता लघुविक्रमा
તે ઊંચા સ્વરે હેષા કરીને સંયોગ માટે આગળ વધ્યો; ત્યારે દેવી સામે વળી, ઝડપી ગતિથી પાછી હટી ગઈ।
Verse 11
यथा तथा नासिकायां प्रविष्टं बीजमुत्तमम् । ततो नासागते बीजे संजातो गर्भ उत्तमः
કોઈ રીતે ઉત્તમ બીજ તેની નાસિકામાં પ્રવેશી ગયું; અને નાકમાં સ્થિત તે બીજથી ઉત્તમ ગર્ભ ઉત્પન્ન થયો।
Verse 12
जातौ यतः सुतौ पार्थ नासत्यौ विश्रुतौ ततः । सुसमौ सुविभक्ताङ्गौ बिम्बाद्बिम्बमिवोद्यतौ
ત્યાંથી, હે પાર્થ, નાસત્ય નામે વિખ્યાત એવા બે પુત્રો જન્મ્યા. બંને સમરૂપ, સુવિભક્ત અંગોવાળા, જાણે એક બિંબમાંથી બીજું બિંબ ઉદય પામે તેમ।
Verse 13
अधिकौ सर्वदेवानां रूपैश्चर्यसमन्वितौ । नर्मदातटमाश्रित्य भृगुकच्छे गतावुभौ । परां सिद्धिमनुप्राप्तौ तपः कृत्वा सुदुश्चरम्
તેઓ રૂપમાં સર્વ દેવતાઓ કરતાં પણ અધિક અને અદ્ભુત તેજથી યુક્ત હતા. નર્મદા-તટનો આશ્રય લઈને બંને ભૃગુકચ્છ ગયા; અતિ દુષ્કર તપ કરીને પરમ સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરી।
Verse 14
तत्र तीर्थे तु यः स्नात्वा तर्पयेत्पितृदेवताः । सुरूपः सुभगः पार्थ जायते यत्र तत्र च
જે તે તીર્થમાં સ્નાન કરીને પિતૃઓ અને દેવતાઓને તર્પણ કરે છે, તે જ્યાં ક્યાંય જન્મે, હે પાર્થ, સુરૂપ અને સુભાગ્યવાન બને છે।
Verse 199
अध्याय
“અધ્યાય” — હસ્તપ્રત પરંપરામાં અધ્યાય/વિભાગ વિરામ દર્શાવતું ચિહ્ન।