Adhyaya 76
માર્કંડેય કહે છે કે નર્મદાના પુણ્ય તટ પર પારેશ્વર-તીર્થમાં મહર્ષિ પરાશર યોગ્ય પુત્રપ્રાપ્તિ માટે ઘોર તપ કરે છે. ત્યારે દેવી—ગૌરી નારાયણી, શંકરની અર્ધાંગિની—પ્રગટ થઈ તેમની ભક્તિની પ્રશંસા કરે છે અને વર આપે છે: સત્યનિષ્ઠ, શુચિ, વેદાધ્યયનમાં રત અને શાસ્ત્રવિદ્યામાં પ્રવીણ એવો પુત્ર તને પ્રાપ્ત થશે. પરાશર લોકહિત માટે દેવીને એ જ સ્થાને સન્નિધિ રાખવા વિનવે છે; દેવી ‘તથાસ્તુ’ કહી ત્યાં અવ્યક્તરૂપે સ્થિત થાય છે. પછી પરાશર પાર્વતીની પ્રતિષ્ઠા કરે છે અને શંકરની પણ સ્થાપના કરે છે; દેવને અજય અને દેવતાઓ માટે પણ દુર્લભ કહે છે. ત્યારબાદ તીર્થવ્રતનું વિધાન આવે છે—શુદ્ધ, મનનિગ્રહવાળા, કામ-ક્રોધરહિત સ્ત્રી-પુરુષ ભક્તો માટે; શુભ માસો અને શુક્લપક્ષ વિશેષ પ્રશસ્ત ગણાય છે. ઉપવાસ, રાત્રિ જાગરણ, દીપદાન અને ભક્તિપૂર્ણ ગાન-નૃત્યાદિનું નિર્દેશન છે. બ્રાહ્મણસન્માન અને દાન—ધન, સોનું, વસ્ત્ર, છત્ર, શય્યા, તાંબૂલ, ભોજન વગેરે—અને શ્રાદ્ધવિધિ, દિશાનિયમ તથા આસનપદ્ધતિ, તેમજ સ્ત્રીઓ અને શૂદ્રો માટે ‘આમા-શ્રાદ્ધ’નો ભેદ પણ જણાવે છે. અંતે ફલશ્રુતિ: શ્રદ્ધાથી સાંભળનારના ઘોર પાપ નાશ પામે અને પરમ કલ્યાણ પ્રાપ્ત થાય.
Shlokas
Verse 1
श्रीमार्कण्डेय उवाच । ततो गच्छेत्तु राजेन्द्र पारेश्वरमनुत्तमम् । पराशरो महात्मा वै नर्मदायास्तटे शुभे
શ્રી માર્કંડેયે કહ્યું—હે રાજેન્દ્ર! ત્યારબાદ અનુત્તમ પારેશ્વર તીર્થમાં જવું જોઈએ; શુભ નર્મદા-તટે મહાત્મા પરાશર (તપ/પુણ્યકર્મ કરતો હતો)।
Verse 2
तपश्चचार विपुलं पुत्रार्थं पाण्डुनन्दन । हिमवद्दुहिता तेन गौरी नारायणी नृप
હે પાંડુનંદન! પુત્રપ્રાપ્તિ માટે તેણે વિશાળ તપ કર્યું; હે નૃપ! તે તપથી હિમવંતની પુત્રી ગૌરી નારાયણી પ્રસન્ન/આહ્વાનિત થઈ।
Verse 3
तोषिता परया भक्त्या नर्मदोत्तरके तटे । तस्य तुष्टा महादेवी शङ्करार्धाङ्गधारिणी
નર્મદાના ઉત્તર કાંઠે તેની પરમ ભક્તિથી દેવી પ્રસન્ન થઈ; શંકરાર્ધાંગધારિણી મહાદેવી તેની ઉપર સંતોષ પામી।
Verse 4
भोभो ऋषिवर श्रेष्ठ तुष्टाहं तव भक्तितः । वरं याचय मे विप्र पराशर महामते
દેવીએ કહ્યું— હે શ્રેષ્ઠ ઋષિવર! તારી ભક્તિથી હું પ્રસન્ન છું. હે વિપ્ર, હે મહામતિ પરાશર! મારી પાસે વર માગ।
Verse 5
पराशर उवाच । परितुष्टासि मे देवि यदि देयो वरो मम । देहि पुत्रं भगवति सत्यशौचगुणान्वितम्
પરાશરે કહ્યું— હે દેવી, જો તમે મારી ઉપર પ્રસન્ન છો અને મને વર આપશો, તો હે ભગવતી! સત્ય અને શૌચના ગુણોથી યુક્ત પુત્ર મને આપો।
Verse 6
वेदाभ्यसनशीलं हि सर्वशास्त्रविशारदम् । तीर्थे चात्र भवेद्देवि सन्निधानवरेण तु
(એવો પુત્ર) આપો જે વેદાભ્યાસમાં નિષ્ઠાવાન અને સર્વ શાસ્ત્રોમાં વિશારદ હોય. અને હે દેવી, તમારા સન્નિધાન-વરથી આ તીર્થમાં તમારું નિત્ય સાન્નિધ્ય પણ રહે।
Verse 7
लोकोपकारहेतोश्च स्थीयतां गिरिनन्दिनि । पराशराभिधानेन नर्मदादक्षिणे तटे
અને લોકકલ્યાણ માટે, હે ગિરિનંદિની! નર્મદાના દક્ષિણ કાંઠે ‘પરાશરા’ નામે અહીં સ્થિર રીતે વિરાજમાન રહો।
Verse 8
श्रीदेव्युवाच । एवं भवतु ते विप्र तत्रैवान्तरधीयत । पराशरो महात्मा वै स्थापयामास पार्वतीम्
શ્રીદેવીએ કહ્યું—હે વિપ્ર, તેમ જ થાઓ; હું અહીં જ અંતર્ધાન થઉં. ત્યાર પછી મહાત્મા પરાશરે ત્યાં પાર્વતીની સ્થાપના કરી.
Verse 9
शङ्करं स्थापयामास सुरासुरनमस्कृतम् । अच्छेद्यमप्रतर्क्यं च देवानां तु दुरासदम्
તેણે દેવ-અસુરોથી નમસ્કૃત શંકરની સ્થાપના કરી—જે અચ્છેદ્ય, અપ્રતર્ક્ય અને દેવોને પણ દુર્ગમ છે।
Verse 10
पराशरो महात्मा वै कृतार्थो ह्यभवन्नृप
હે નૃપ, મહાત્મા પરાશર નિશ્ચયે કૃતાર્થ થયા.
Verse 11
तत्र तीर्थे तु यो भक्त्या शुचिः प्रयतमानसः । स्त्र्यथवा पुरुषो वापि कामक्रोधविवर्जितः
તે તીર્થમાં જે કોઈ ભક્તિથી જાય—શુચિ, સંયત મનવાળો—સ્ત્રી હોય કે પુરુષ, અને કામ-ક્રોધથી રહિત,
Verse 12
माघे चैत्रेऽथ वैशाखे श्रावणे नृपनन्दन । मासि मार्गशिरे चैव शुक्लपक्षे तु सर्वदा
હે નૃપનંદન, માઘ, ચૈત્ર, વૈશાખ અને શ્રાવણમાં—અને માર્ગશીર્ષ માસમાં પણ—સદા શુક્લપક્ષમાં (વિશેષતઃ),
Verse 13
तत्र गत्वा शुभे स्थाने नर्मदादक्षिणे तटे
ત્યાં જઈ નર્મદાના દક્ષિણ તટ પર આવેલા તે શુભ સ્થાને પહોંચવું।
Verse 14
उपोष्य परया भक्त्या व्रतमेतत्समाचरेत् । रात्रौ जागरणं कृत्वा दीपदानं स्वशक्तितः
પરમ ભક્તિથી ઉપવાસ કરીને આ વ્રતનું આચરણ કરવું; અને રાત્રે જાગરણ કરીને પોતાની શક્તિ મુજબ દીપદાન કરવું।
Verse 15
गीतं नृत्यं तथा वाद्यं कामक्रोधविवर्जितः । प्रभाते विमले प्राप्ते द्विजाः पूज्याः स्वशक्तितः
કામ-ક્રોધથી રહિત રહી ગીત, નૃત્ય તથા વાદ્ય સાથે; નિર્મળ પ્રભાત થતાં પોતાની શક્તિ મુજબ દ્વિજોની (બ્રાહ્મણોની) પૂજા કરવી।
Verse 16
सम्पूज्य ब्राह्मणान् पार्थ धनदानहिरण्यतः । वस्त्रेण छत्रदानेन शय्याताम्बूलभोजनैः
હે પાર્થ, બ્રાહ્મણોને વિધિવત પૂજી ધન અને સોનું, વસ્ત્ર, છત્રદાન, શય્યા, તાંબૂલ અને ભોજન વગેરેનું દાન કરવું।
Verse 17
प्रीणयेन्नर्मदातीरे ब्राह्मणाञ्छंसितव्रतान् । श्राद्धं कार्यं नृपश्रेष्ठ आमैः पक्वैर्जलेन च
હે નૃપશ્રેષ્ઠ, નર્મદાતીરે પ્રશંસિત વ્રતવાળા બ્રાહ્મણોને તૃપ્ત કરવું; અને કાચા-પાકા અર્પણો તથા જળથી શ્રાદ્ધ કરવું।
Verse 18
स्त्रीणां चैव तु शूद्राणामामश्राद्धं प्रशस्यते । आमं चतुर्गुणं देयं ब्राह्मणानां युधिष्ठिर
સ્ત્રીઓ અને શૂદ્રો માટે આમ (અપક્વ) શ્રાદ્ધ-દાન વિશેષ પ્રશંસનીય છે. પરંતુ બ્રાહ્મણો માટે, હે યુધિષ્ઠિર, તે આમ દાન ચારગણું આપવું જોઈએ.
Verse 19
वेदोक्तेन विधानेन द्विजाः पूज्याः प्रयत्नतः । हस्तमात्रैः कुशैश्चैव तिलैश्चैवाक्षतैर्नृप
વેદોક્ત વિધાન મુજબ દ્વિજોને પ્રયત્નપૂર્વક પૂજવા જોઈએ. હે નૃપ, માત્ર એક મુઠ્ઠી કુશ, તિલ અને અક્ષતથી પણ તેમનો સત્કાર કરી શકાય છે.
Verse 20
विप्रा उदङ्मुखाः कार्याः स्वयं वै दक्षिणामुखः । दर्भेषु निक्षिपेदन्नमित्युच्चार्य द्विजाग्रतः
વૈપ્રોને ઉત્તરમુખ બેસાડવા જોઈએ અને કર્તા પોતે દક્ષિણમુખ રહે. દ્વિજોના સમક્ષ દર્ભ પર અન્ન મૂક્તા ‘હું અન્ન મૂકી રહ્યો છું’ એમ ઉચ્ચાર કરવો.
Verse 21
प्रेता यान्तु परे लोके तीर्थस्यास्य प्रभावतः । पापं मे प्रशमं यातु एतु वृद्धिं शुभं सदा
‘આ તીર્થના પ્રભાવથી પ્રેતજન પરલોકમાં જાય. મારું પાપ શમન પામે અને સદા શુભ સમૃદ્ધિ વધે.’
Verse 22
वृद्धिं यातु सदा वंशो ज्ञातिवर्गो द्विजोत्तम । एवमुच्चार्य विप्राय दानं देयं स्वशक्तितः
‘હે દ્વિજોત્તમ, અમારો વંશ અને જ્ઞાતિવર્ગ સદા વૃદ્ધિ પામે.’ એમ કહીને બ્રાહ્મણને પોતાની શક્તિ મુજબ દાન આપવું જોઈએ.
Verse 23
गोभूतिसहिरण्यादि चान्नं वस्त्रं स्वशक्तितः । दातव्यं पाण्डवश्रेष्ठ पारेश्वरवराश्रमे
હે પાંડવશ્રેષ્ઠ! પારેશ્વરના ઉત્તમ આશ્રમે પોતાની શક્તિ અનુસાર ગાય, ભૂમિ, સોનું વગેરે તેમજ અન્ન અને વસ્ત્રનું દાન કરવું જોઈએ।
Verse 24
ये शृण्वन्ति परं भक्त्या मुच्यन्ते सर्वपातकैः
જે લોકો પરમ ભક્તિથી આ શ્રવણ કરે છે, તેઓ સર્વ પાપોથી મુક્ત થાય છે।
Verse 76
। अध्याय
અધ્યાય (સમાપ્તિ-સૂચક શીર્ષક)।