Adhyaya 39

Verse 1

श्रीमार्कण्डेय उवाच । ततो गच्छेच्च राजेन्द्र कपिलातीर्थमुत्तमम् । स्नानमात्रान्नरो भक्त्या मुच्यते सर्वकिल्बिषैः

શ્રી માર્કંડેય બોલ્યા—હે રાજેન્દ્ર! ત્યારબાદ ઉત્તમ કપિલા-તીર્થમાં જવું જોઈએ. ત્યાં માત્ર સ્નાનથી જ, ભક્તિયુક્ત મનુષ્ય સર્વ પાપ-કલ્મષોથી મુક્ત થાય છે.

Verse 2

युधिष्ठिर उवाच । आश्चर्यभूतं लोकेषु कथितं द्विजसत्तम । नर्मदेश्वरमाहात्म्यं कापिलं कथयस्व मे

યુધિષ્ઠિર બોલ્યા—હે દ્વિજસત્તમ! લોકોમાં આ અદ્ભુત રૂપે કહેવાય છે. કૃપા કરીને મને નર્મદેશ્વરના કપિલા-સંબંધિત માહાત્મ્ય કહો.

Verse 3

यस्मिन् कालेऽथ सम्बन्धे उत्पन्नं तीर्थमुत्तमम् । सर्वपापहरं पुण्यं तीर्थं जातं कथं प्रभो

આ ઉત્તમ તીર્થ કયા કાળે અને કયા સંબંધ-કારણે ઉત્પન્ન થયું? હે પ્રભો! સર્વપાપહર અને પુણ્યપ્રદ આ તીર્થ કેવી રીતે પ્રગટ થયું?

Verse 4

मार्कण्डेय उवाच । शृणु वक्ष्येऽद्य ते राजन्कपिलातीर्थमुत्तमम् । येन ते विस्मयः सर्वः श्रुत्वा गच्छति भारत

માર્કણ્ડેયે કહ્યું—હે રાજન, સાંભળ; આજે હું તને ઉત્તમ કપિલા-તીર્થનું વર્ણન કરું છું. હે ભારત, આ સાંભળતાં જ તારો સર્વ અચંબો શમાઈ નિવૃત્ત થશે.

Verse 5

पुरा कृतयुगस्यादौ ब्रह्मा लोकपितामहः । उत्पादयित्वा सकलं भूतग्रामं चतुर्विधम्

પ્રાચીન કાળે, કૃતયુગના આરંભે, લોકપિતામહ બ્રહ્માએ સર્વ ભૂતસમૂહને ચાર પ્રકારથી ઉત્પન્ન કર્યો.

Verse 6

जपहोमपरो भक्त्या क्षणं ध्यात्वा च तिष्ठति । ज्वलमानात्तु कपिला तावत्कुण्डात्समुत्थिता

તે ભક્તિપૂર્વક જપ અને હોમમાં તત્પર હતો; ક્ષણમાત્ર ધ્યાન કરીને સ્થિર રહ્યો. ત્યારે જ જ્વલંત કુંડમાંથી કપિલા તત્કાળ પ્રગટ થઈ ઊભી થઈ.

Verse 7

अग्निज्वालोज्ज्वलैः शृङ्गैस्त्रिनेत्रा सुपयस्विनी । अग्निपूर्णा ह्यग्निमुखा अग्निघ्राणाग्निलोचना

તેના શિંગ અગ્નિજ્વાળાની જેમ તેજસ્વી હતા; તે ત્રિનેત્રી અને દુગ્ધસમૃદ્ધ હતી. તે અગ્નિથી પરિપૂર્ણ, અગ્નિમુખી, અગ્નિનાસિકા અને અગ્નિનેત્રવાળી હતી.

Verse 8

अग्निखुरा ह्यग्निपृष्ठा अग्निसर्वाङ्गसंस्थितिः । सर्वलक्षणसम्पूर्णा घण्टाललितनिःस्वना

તેના ખુર અગ્નિમય, પીઠ પણ અગ્નિમય; તેના સર્વ અંગોમાં અગ્નિ વ્યાપેલો હતો. તે સર્વ શુભ લક્ષણોથી પરિપૂર્ણ હતી અને તેની ઘંટડીનો નાદ કોમળ તથા મધુર હતો.

Verse 9

दृष्ट्वा तु तां महाभागां कपिलां कुण्डमध्यगाम् । ब्रह्मा लोकगुरुस्तात प्रणम्येदमुवाच ह

કુંડના મધ્યમાં સ્થિત તે મહાભાગ્યા કપિલાને જોઈ, લોકગુરુ બ્રહ્માએ, હે તાત, પ્રણામ કરીને આ વચનો કહ્યા।

Verse 10

नमस्ते कपिले पुण्ये सर्वलोकनमस्कृते । मङ्गल्ये मङ्गले देवि त्रिषु लोकेष्वनुपमे

હે પુણ્યસ્વરૂપે કપિલે, તને નમસ્કાર—જેનને સર્વ લોક નમન કરે છે. હે મંગલ્યે, મંગલસ્વરૂપિણી દેવી, ત્રિલોકમાં તું અનુપમા છે।

Verse 11

त्वं लक्ष्मीस्त्वं स्मृतिर्मेधा त्वं धृतिस्त्वं वरानने । उमादेवीति विख्याता त्वं सती नात्र संशयः

હે વરાનને, તું લક્ષ્મી છે; તું સ્મૃતિ અને મેધા છે; તું ધૃતિ છે. ‘ઉમાદેવી’ તરીકે તું વિખ્યાત છે; નિઃસંદેહ તું સતી જ છે।

Verse 12

वैष्णवी त्वं महादेवी ब्रह्माणी त्वं वरानने । कुमारी त्वं महाभागे भक्तिः श्रद्धा तथैव च

હે મહાદેવી, તું વૈષ્ણવી છે; હે વરાનને, તું બ્રહ્માણી છે. હે મહાભાગે, તું કુમારી છે; તેમજ તું ભક્તિ અને શ્રદ્ધા પણ છે।

Verse 13

कालरात्रिस्तु भूतानां कुमारी परमेश्वरी । त्वं लवस्त्वं त्रुटिश्चैव मुहूर्तं लक्षमेव च

હે પરમેશ્વરી કુમારી, ભૂતો માટે તું કાલરાત્રિ છે. તું લવ છે, તું ત્રુટિ છે; તું મુહૂર્ત છે અને કાળનું માપ પણ તું જ છે।

Verse 14

संवत्सरस्त्वं मासस्त्वं कालस्त्वं च क्षणस्तथा । नास्ति किंचित्त्वया हीनं त्रैलोक्ये सचराचरे

તમે જ સંવત્સર, તમે જ માસ; તમે જ કાળ અને તમે જ ક્ષણ પણ. ત્રિલોકમાં—ચર અને અચર—તમારા વિના કશું નથી.

Verse 15

एवं स्तुता तु मानेन कपिला परमेष्ठिना । तमुवाच महाभागं प्रहृष्य पद्मसम्भवम्

આ રીતે પરમેષ્ઠિ (બ્રહ્મા) દ્વારા માનપૂર્વક સ્તુતિ પામીને કપિલા હર્ષિત થઈ અને તે મહાભાગ પદ્મસમ્ભવને કહી.

Verse 16

प्रसन्ना तव वाक्येन देवदेव जगद्गुरो । किं करोमि प्रियं तेऽद्य ब्रूहि सर्वं पितामह

તમારા વચનોથી હું પ્રસન્ન છું, હે દેવદેવ, હે જગદ્ગુરુ. આજે તમારું પ્રિય શું કરું? સર્વ કહો, હે પિતામહ.

Verse 17

ब्रह्मोवाच । जगद्धिताय जनिता मया त्वं परमेश्वरि । स्वर्गान्मर्त्यं ततो याहि लोकानां हितकाम्यया

બ્રહ્માએ કહ્યું—હે પરમેશ્વરી! જગતના હિત માટે મેં તને ઉત્પન્ન કરી છે. તેથી સર્વ લોકના કલ્યાણની ઇચ્છાથી સ્વર્ગથી મર્ત્યલોકમાં જા.

Verse 18

सर्वदेवमयी त्वं तु सर्वलोकमयी तथा । विधिना ये प्रदास्यन्ति तेषां वासस्त्रिविष्टपे

તમે સર્વદેવમયી છો અને સર્વલોકમયી પણ. જે વિધિપૂર્વક તમને અર્પણ કરશે, તેમનો નિવાસ ત્રિવિષ્ટપ (સ્વર્ગ) માં થશે.

Verse 19

एवमुक्त्वा ततो देवी ब्रह्माणं परमेश्वरी । वन्द्यमाना सुरैः सिद्धैराजगाम धरातलम्

આ રીતે કહી પરમેશ્વરી દેવી બ્રહ્માને સંબોધીને, દેવો અને સિદ્ધો દ્વારા વંદિત-સ્તુત થતી ધરાતળ પર અવતર્યા।

Verse 20

युधिष्ठिर उवाच । यदायातेह सा तात ब्राह्मणो वचनाच्छुभा । तदा देवाश्च लोकाश्च कथमङ्गेषु संस्थिताः

યુધિષ્ઠિર બોલ્યો—હે તાત! બ્રહ્માના વચનથી જ્યારે તે શુભા દેવી અહીં આવી, ત્યારે દેવો અને લોકો તેના અંગોમાં કેવી રીતે સ્થિત થયા?

Verse 21

कथं वा संस्थितागत्य कपिला सा द्विजोत्तम । तीर्थे वा ह्यूषरे क्षेत्र एतन्मे कथय द्विज

હે દ્વિજોત્તમ! તે કપિલા અહીં આવીને કેવી રીતે સ્થિત થઈ—આ તીર્થમાં કે આ પવિત્ર ક્ષેત્રમાં? હે બ્રાહ્મણ, મને કહો।

Verse 22

मार्कण्डेय उवाच । सा तदा ब्रह्मणा चोक्ता धात्रा लोकस्य भारत । ब्रह्मलोकाद्गता पुण्यां नर्मदां लोकपावनीम्

માર્કંડેય બોલ્યા—હે ભારત! ત્યારે લોકોના ધાતા બ્રહ્માના ઉપદેશથી તે દેવી બ્રહ્મલોકથી નીકળી લોકપાવની પુણ્ય નર્મદાને આવી પહોંચી।

Verse 23

तपः कृत्वा सुविपुलं नर्मदातटमाश्रिता । चचार पृथिवीं सर्वां सशैलवनकाननाम्

અતિ વિશાળ તપ કરીને અને નર્મદાતટનો આશ્રય લઈને, તે પર્વતો, વનો અને કાનનો સહિત સમગ્ર પૃથ્વી પર વિહરતી રહી।

Verse 24

तदाप्रभृति राजेन्द्र कपिलातीर्थमुत्तमम् । सर्वपापहरं ख्यातमृषिसङ्घैर्निषेवितम्

ત્યાંથી, હે રાજેન્દ્ર, કપિલા-તીર્થ પરમ ઉત્તમ બન્યું—સર્વ પાપ હરણાર તરીકે પ્રસિદ્ધ અને ઋષિસંઘ દ્વારા સેવિત।

Verse 25

तत्तीर्थे विधिवत्स्नात्वा कपिलायाः प्रयच्छति । पृथ्वी तेन भवेद्दत्ता सशैलवनकानना

તે તીર્થમાં વિધિપૂર્વક સ્નાન કરીને કપિલાને દાન અર્પે છે; તે કર્મથી પર્વતો, વનો અને કાનનો સહિત સમગ્ર પૃથ્વી દાન થયેલી સમાન બને છે.

Verse 26

तां तु पश्यति यो भक्त्या दीयमानां द्विजोत्तमे । तस्य वर्षशतं पापं नश्यते नात्र संशयः

પરંતુ, હે દ્વિજોત્તમ, દાન આપવામાં આવે ત્યારે જે ભક્તિપૂર્વક તેણીને જુએ—તેના સો વર્ષના પાપ નાશ પામે છે; તેમાં સંશય નથી.

Verse 27

भूर्भुवः स्वर्महश्चैव जनः सत्यं तपस्तथा । ते तत्पृष्ठं समाश्रित्य स्थिता लोका नृपोत्तम

ભૂઃ, ભુવઃ, સ્વઃ, મહઃ, જનઃ, સત્ય અને તપઃ—આ લોકો, હે નૃપોત્તમ, તેના પૃષ્ઠને આશ્રય કરીને સ્થિત છે.

Verse 28

मुखे ह्यग्निः स्थितो देवो दन्तेषु च भुजङ्गमाः । धाता विधाता ह्योष्ठौ च जिह्वायां तु सरस्वती

તેના મુખમાં દેવ અગ્નિ સ્થિત છે, અને દાંતમાં ભુજંગમો (સર્પો) છે. તેના ઓષ્ઠ પર ધાતા-વિધાતા, અને જિહ્વા પર સરસ્વતી વિરાજે છે.

Verse 29

सहस्रकिरणौ देवौ चन्द्रादित्यौ सुलोचनौ । नासिकामध्यगश्चैव मारुतो नृपसत्तम

સહસ્ર કિરણો ધરાવતા દેવ ચંદ્ર અને આદિત્ય તેના સુલોચન નેત્રો છે; અને તેની નાસિકાના મધ્યમાં મારુત (વાયુ) નિવાસ કરે છે, હે નૃપશ્રેષ્ઠ।

Verse 30

ललाटे तु महादेवो ह्यश्विनौ कर्णसंस्थितौ । नरनारायणौ शृङ्गे शृङ्गमध्ये पितामहः

તેના લલાટે મહાદેવ અધિષ્ઠિત છે; તેના કાનમાં અશ્વિનીકુમારો સ્થિત છે. તેના શૃંગો પર નર-નારાયણ, અને શૃંગમધ્યે પિતામહ (બ્રહ્મા) વિરાજે છે।

Verse 31

कम्बलोऽधिगतस्तात पाशधृग्वरुणस्तथा । यमश्च भगवान्देव आश्रित्य चोदरं श्रितः

હે તાત, ત્યાં કમ્બલે પોતાનું સ્થાન પ્રાપ્ત કર્યું છે; તેમજ પાશધારી વરુણ અને ભગવાન દેવ યમ પણ આશ્રય લઈને તેના ઉદરમાં સ્થિત છે।

Verse 32

खुरेषु पन्नगाश्चैवं पुच्छाग्रे सूर्यरश्मयः । एवम्भूतां हि कपिलां सर्वदेवमयीं नृप

તેના ખુરોમાં આ રીતે પન્નગો (નાગો) છે, અને તેની પૂંછડીના અગ્રે સૂર્યની રશ્મિઓ છે. હે નૃપ, એવી આ કપિલા ગાય સર્વદેવમયી છે।

Verse 33

ये धारयन्ति च गृहे धन्यास्ते नात्र संशयः । प्रातरुत्थाय यस्तस्याः कुरुते तु प्रदक्षिणाम्

જે તેને પોતાના ઘરમાં ધારણ કરે છે, તે ધન્ય છે—એમાં સંશય નથી. અને જે પ્રાતઃ ઊઠીને તેની પ્રદક્ષિણા કરે છે…

Verse 34

प्रदक्षिणा कृता तेन सशैलवनकानना । कपिलापञ्चगव्येन यः स्नापयति शङ्करम्

તેના દ્વારા કરાયેલી પ્રદક્ષિણાનું ફળ પર્વતો, વનો અને ઉપવનો સહિત સમગ્ર પૃથ્વીની પરિક્રમા સમાન છે. અને જે કપિલા ગાયના પંચગવ્યથી શંકરને સ્નાન કરાવે છે…

Verse 35

उपवासपरो यस्तु तस्मिंस्तीर्थे नराधिप । स्नात्वा ह्युक्तविधानेन तर्पयेत्पितृदेवताः

હે નરાધિપ! જે તે તીર્થમાં ઉપવાસપરાયણ છે, તેણે શાસ્ત્રોક્ત વિધિ પ્રમાણે સ્નાન કરીને પિતૃઓ અને દેવતાઓને તર્પણ કરવું જોઈએ.

Verse 36

तस्य ते वंशजाः सर्वे दश पूर्वे दशापरे । तृप्ता रोहन्ति वै स्वर्गे ध्यायन्तोऽस्य मनोरथान्

તેના સર્વ વંશજો—પહેલાની દસ અને પછીની દસ પેઢીઓ—તૃપ્ત થઈ નિશ્ચયે સ્વર્ગે આરોહણ કરે છે, તેના પુણ્યસંકલ્પનું સ્મરણ કરતાં.

Verse 37

एष ते विधिरुद्दिष्टः सम्भवो नृपसत्तम । तीर्थस्य च फलं पुण्यं किमन्यत्परिपृच्छसि

હે નૃપશ્રેષ્ઠ! તેની વિધિ તને ઉત્પત્તિ સહિત સમજાવવામાં આવી છે અને તીર્થનું પુણ્યફળ પણ કહેવામાં આવ્યું છે. હવે બીજું શું પૂછવા ઇચ્છે છે?

Verse 38

धन्यं यशस्यमायुष्यं सर्वदुःखघ्नमुत्तमम् । यच्छ्रुत्वा सर्वपापेभ्यो मुच्यते नात्र संशयः

આ ધન્ય છે, યશ આપનારું, આયુષ્ય વધારનારું અને ઉત્તમ—સર્વ દુઃખનાશક છે. આ સાંભળવાથી મનુષ્ય સર્વ પાપોથી મુક્ત થાય છે; તેમાં સંશય નથી.

Verse 39

अध्याय

અધ્યાય—આ અધ્યાય-સમાપ્તિ દર્શાવતું ચિહ્ન છે.