Adhyaya 187
આ અધ્યાયમાં માર્કંડેય મુનિ એક રાજાને તીર્થયાત્રાનો ક્રમ અને એક પ્રસિદ્ધ લિંગનું તત્ત્વમહાત્મ્ય ઉપદેશે છે. ભૃગુકચ્છમાં આવેલ જાલેશ્વરને અતિ પ્રાચીન સ્વયંભૂ લિંગ તરીકે ઓળખાવવામાં આવે છે, જે ‘કાલાગ્નિરુદ્ર’ નામે વિખ્યાત છે. આ ક્ષેત્ર ‘ક્ષેત્ર-પાપ’ દૂર કરવા કરુણાથી પ્રાદુર્ભૂત થયેલું, પાપશમન અને દુઃખનિવારણ કરનાર પવિત્ર કેન્દ્ર તરીકે વર્ણવાયું છે. પૂર્વકલ્પમાં અસુરોએ ત્રિલોક પર આક્રમણ કર્યું અને વૈદિક યજ્ઞ-ધર્મ ક્ષીણ થયો ત્યારે કાલાગ્નિરુદ્રમાંથી આદ્ય ધૂમ ઉત્પન્ન થયો; તે ધૂમમાંથી લિંગ પ્રગટ થઈ સાત પાતાળ ભેદીને દક્ષિણાવર્ત ખાડા સહિત પ્રતિષ્ઠિત થયું—એવી કથા છે. શિવના પુરદાહ સાથે સંબંધિત જ્વાલાજન્ય કુંડ અને ધૂમાવર્ત નામનું ભમરાકાર સ્થાન પણ જણાવાયું છે. વિધિરૂપે—તીર્થમાં તથા નર્મદા જળમાં સ્નાન, પિતૃશ્રાદ્ધ, ત્રિલોચન (શિવ)ની પૂજા અને કાલાગ્નિરુદ્રના નામોનો જપ કરવો; તેથી ‘પરમા ગતિ’ પ્રાપ્ત થાય છે. તેમજ અહીં કરાયેલા કામ્યકર્મ, અપાયનિવારણ/શાંતિ કર્મ, શત્રુક્ષયના પ્રયત્નો અને વંશસંબંધિત સંકલ્પો શીઘ્ર સિદ્ધ થાય છે—આ તીર્થપ્રભાવ તરીકે પ્રતિપાદિત છે.
Shlokas
Verse 1
श्रीमार्कण्डेय उवाच । जालेश्वरं ततो गच्छेल्लिङ्गमाद्यं स्वयम्भुवः । कालाग्निरुद्रं विख्यातं भृगुकच्छे व्यवस्थितम्
શ્રી માર્કંડેયે કહ્યું—ત્યારબાદ જાલેશ્વર પાસે જવું જોઈએ; તે સ્વયંભૂ આદ્ય લિંગ છે, ભૃગુકચ્છમાં સ્થિત અને ‘કાલાગ્નિરુદ્ર’ તરીકે વિખ્યાત છે।
Verse 2
सर्वपापप्रशमनं सर्वोपद्रवनाशनम् । क्षेत्रपापविनाशाय कृपया च समुत्थितम्
આ સર્વ પાપોને શમાવનાર અને સર્વ ઉપદ્રવોનો નાશ કરનાર છે; ક્ષેત્રસંબંધિત પાપોના વિનાશ માટે કરુણાથી તે પ્રગટ થયું છે।
Verse 3
पुरा कल्पेऽसुरगणैराक्रान्ते भुवनत्रये । वेदोक्तकर्मनाशे च धर्मे च विलयं गते
પૂર્વ એક કલ્પમાં, જ્યારે અસુરગણોએ ત્રિભુવનને આક્રાંત કર્યું હતું, વેદોક્ત કર્મો નાશ પામતા હતા અને ધર્મ પણ ક્ષય તથા લયને પામ્યો હતો—
Verse 4
देवर्षिमुनिसिद्धेषु विश्वासपरमेषु च । कालाग्निरुद्रादुत्पन्नो धूमः कालोद्भवोद्भवः
દેવર્ષિ, મુનિ અને સિદ્ધ—પરમ વિશ્વાસમાં સ્થિત—તેમની વચ્ચે પણ કાલાગ્નિરુદ્રમાંથી ધૂમ ઉત્પન્ન થયો; તે કાળમાંથી જ જન્મેલો ભયંકર આવિર્ભાવ હતો।
Verse 5
धूमात्समुत्थितं लिङ्गं भित्त्वा पातालसप्तकम् । अवटं दक्षिणे कृत्वा लिङ्गं तत्रैव तिष्ठति
તે ધૂમમાંથી લિંગ પ્રગટ થયું; તેણે સપ્ત પાતાળ ભેદી, દક્ષિણમાં એક અવટ (ગર્ત) બનાવી, તે લિંગ ત્યાં જ આજેય સ્થિત છે।
Verse 6
तत्र तीर्थे नृपश्रेष्ठ कुण्डं ज्वालासमुद्भवम् । यत्र सा पतिता ज्वाला शिवस्य दहतः पुरम्
હે નૃપશ્રેષ્ઠ! તે તીર્થમાં જ્વાળાથી ઉત્પન્ન થયેલું એક કુંડ છે; શિવે પુર દહન કરતાં જે પ્રચંડ જ્વાળા પડી હતી તે ત્યાં જ પડી હતી.
Verse 7
तत्रावटं समुद्भूतं धूमावर्तस्ततोऽभवत् । तस्मिन्कुण्डे तु यः स्नानं कृत्वा वै नर्मदाजले
ત્યાં એક આવટ (ગર્ત) ઉત્પન્ન થયો અને તેમાંથી ‘ધૂમાવર્ત’ પ્રગટ થયો. નર્મદાજળથી ભરેલા તે કુંડમાં જે સ્નાન કરે છે—
Verse 8
कुर्याच्छ्राद्धं पितृभ्यो वै पूजयेच्च त्रिलोचनम् । कालाग्निरुद्रनामानि स गच्छेत्परमां गतिम्
—અને પિતૃઓ માટે શ્રાદ્ધ કરે, ત્રિલોચન પ્રભુનું પૂજન કરે, તથા ‘કાલાગ્નિરુદ્ર’નાં નામોનું જપ કરે—તે પરમ ગતિને પામે છે.
Verse 9
यत्किंचित्कामिकं कर्म ह्याभिचारिकमेव वा । रिपुसंक्षयकृद्वापि सांतानिकमथापि वा । अत्र तीर्थे कृतं सर्वमचिरात्सिध्यते नृप
હે નૃપ! કામ્ય કર્મ હોય કે આભિચારિક કર્મ, શત્રુક્ષય માટે હોય કે સંતાનપ્રાપ્તિ માટે—આ તીર્થમાં કરેલું સર્વ કાર્ય અલ્પ સમયમાં સિદ્ધ થાય છે.
Verse 187
अध्याय
અધ્યાય (અધ્યાય-ચિહ્ન).