Adhyaya 85

Verse 1

श्रीमार्कण्डेय उवाच । ततो गच्छेत्तु राजेन्द्र नर्मदायाः पुरातनम् । ब्रह्महत्याहरं तीर्थं वाराणस्या समं हि तत्

શ્રીમાર્કંડેયે કહ્યું—હે રાજેન્દ્ર! ત્યારબાદ નર્મદાનું પ્રાચીન તીર્થ જવું જોઈએ. તે તીર્થ બ્રહ્મહત્યાનું પાપ હરનારું છે અને ખરેખર વારાણસી સમાન છે।

Verse 2

युधिष्ठिर उवाच । आश्चर्यं कथ्यतां ब्रह्मन्यद्वृत्तं नर्मदातटे । वाराणस्या समं कस्मादेतत्कथय मे प्रभो

યુધિષ્ઠિરે કહ્યું—હે બ્રહ્મન્! આ આશ્ચર્ય કહો—નર્મદાના તટે શું બન્યું? આ વારાણસી સમાન કેમ છે? હે પ્રભુ, મને કહો।

Verse 3

निमग्नो दुःखसंसारे हृतराज्यो द्विजोत्तम । युष्मद्वाणीजलस्नातो निर्दुःखः सह बान्धवैः

હે દ્વિજોત્તમ! જે મનુષ્ય દુઃખમય સંસારમાં ડૂબેલો અને રાજ્યથી વંચિત હતો, તે તમારી વાણીરૂપ જળમાં સ્નાન કરીને પોતાના બાંધવો સાથે નિર્દુઃખ થયો।

Verse 4

श्रीमार्कण्डेय उवाच । साधु साधु महाबाहो सोमवंशविभूषण । पृष्टोऽस्मि दुर्लभं तीर्थं गुह्याद्गुह्यतरं परम्

શ્રી માર્કંડેયે કહ્યું— સાધુ, સાધુ, હે મહાબાહો, સોમવંશના વિભૂષણ! તું દુર્લભ તીર્થ વિષે પૂછ્યું છે— જે પરમ છે અને ગુહ્યથી પણ વધુ ગુહ્ય છે।

Verse 5

आदौ पितामहस्तावत्समस्तजगतः प्रभुः । मनसा तस्य संजाता दशैव ऋषिपुंगवाः

આદિમાં પિતામહ— સમસ્ત જગતના પ્રભુ— એ માત્ર મનથી જ દસ શ્રેષ્ઠ ઋષિઓને ઉત્પન્ન કર્યા।

Verse 6

मरीचिमत्र्यङ्गिरसौ पुलस्त्यं पुलहं क्रतुम् । प्रचेतसं वसिष्ठं च भृगुं नारदमेव च

તેઓ હતા— મરીચિ, અત્રિ, અંગિરસ, પુલસ્ત્ય, પુલહ, ક્રતુ, પ્રચેતસ (દક્ષ), વસિષ્ઠ, ભૃગુ અને નારદ।

Verse 7

जज्ञे प्राचेतसं दक्षं महातेजाः प्रजापतिः । दक्षस्यापि तथा जाताः पञ्चाशद्दुहिताः किल

પ્રચેતસમાંથી મહાતેજસ્વી પ્રજાપતિ દક્ષ જન્મ્યા. અને કહેવાય છે કે દક્ષને પણ પચાસ પુત્રીઓ જન્માવી।

Verse 8

ददौ स दश धर्माय कश्यपाय त्रयोदश । तथैव स महाभागः सप्तविंशतिमिन्दवे

તેણે ધર્મને દસ પુત્રીઓ અને કશ્યપને તેર પુત્રીઓ આપી; તેમજ તે મહાભાગ્યવાને સોમ (ચંદ્ર) ને સત્તાવીસ પુત્રીઓ અર્પણ કરી।

Verse 9

रोहिणी नाम या तासामभीष्टा साभवद्विधोः । शेषासु करुणां कृत्वा शप्तो दक्षेण चन्द्रमाः

તેમામાં રોહિણી નામની તે વિધુની પરમ પ્રિય બની. બાકીની (ઉપેક્ષિત) પત્નીઓ પર કરુણા કરીને દક્ષે ચંદ્રને શાપ આપ્યો.

Verse 10

क्षयरोग्यभवच्चन्द्रो दक्षस्यायं प्रजापतेः । स च शापप्रभावेण निस्तेजाः शर्वरीपतिः

આ પ્રજાપતિ દક્ષના શાપથી ચંદ્ર ક્ષયરોગગ્રસ્ત થયો. શાપના પ્રભાવથી રાત્રિના સ્વામી તેજહીન બન્યો.

Verse 11

गतः पितामहं सोमो वेपमानोऽमृतांशुमान् । पद्मयोने नमस्तुभ्यं वेदगर्भ नमोऽस्तु ते । शरणं त्वां प्रसन्नोऽस्मि पाहि मां कमलासन

કંપતો, અમૃતસમાન કિરણો ધરાવતો સોમ પિતામહ બ્રહ્મા પાસે ગયો અને બોલ્યો— “હે પદ્મયોનિ, તમને નમસ્કાર; હે વેદગર્ભ, તમને નમસ્કાર. હું તમારી શરણમાં આવ્યો છું; પ્રસન્ન થઈ મને રક્ષા કરો, હે કમલાસન.”

Verse 12

ब्रह्मोवाच । निस्तेजाः शर्वरीनाथ कलाहीनश्च दृश्यसे । उद्विग्नमानसस्तात संजातः केन हेतुना

બ્રહ્માએ કહ્યું— “હે શર્વરીનાથ, તું તેજહીન અને કલાહીન દેખાય છે. વત્સ, તારો મન ઉદ્વિગ્ન છે—આ કયા કારણે થયું?”

Verse 13

सोम उवाच । दक्षशापेन मे ब्रह्मन्निस्तेजस्त्वं जगत्पते । निर्हारश्चास्य शापस्य कथ्यतां मे पितामह

સોમે કહ્યું— “હે બ્રહ્મન, હે જગત્પતે! દક્ષના શાપથી હું તેજહીન થયો છું. હે પિતામહ, આ શાપમાંથી મુક્તિનો ઉપાય મને કહો.”

Verse 14

ब्रह्मोवाच । सर्वत्र सुलभा रेवा त्रिषु स्थानेषु दुर्लभा । ओङ्कारेऽथ भृगुक्षेत्रे तथा चैवौर्वसंगमे

બ્રહ્માએ કહ્યું—રેવા સર્વત્ર સુલભ છે, પરંતુ ત્રણ સ્થાનોમાં દુર્લભ છે: ઓંકારમાં, ભૃગુક્ષેત્રમાં અને ઊર્વા સાથેના સંગમે।

Verse 15

तत्र गच्छ क्षपानाथ यत्र रेवान्तरं तटम् । त्वरितोऽसौ गतस्तत्र यत्र रेवौर्विसंगमः

ત્યાં જા, હે ક્ષપાનાથ, જ્યાં રેવાન્તરનો તટ છે. તે ત્વરિત ત્યાં ગયો—જ્યાં રેવા અને ઊર્વાનો સંગમ છે।

Verse 16

काष्ठावस्थः स्थितः सोमो दध्यौ त्रिपुरवैरिणम् । यावद्वर्षशतं पूर्णं तावत्तुष्टो महेश्वरः

સોમ કાઠની જેમ અચળ રહી ત્રિપુરવૈરી શિવનું ધ્યાન કરતો રહ્યો. પૂરાં સો વર્ષ થતાં મહેશ્વર પ્રસન્ન થયા।

Verse 17

प्रत्यक्षः सोमराजस्य वृषासन उमापतिः । साष्टाङ्गं प्रणिपत्योच्चैर्जय शम्भो नमोऽस्तु ते

સોમરાજ સમક્ષ વೃಷભાસન પર બિરાજમાન ઉમાપતિ પ્રત્યક્ષ પ્રગટ થયા. સોમે સાષ્ટાંગ દંડવત્ પ્રણામ કરી ઊંચે સ્વરે કહ્યું—“જય શંભો, નમોસ્તુ તે!”

Verse 18

जय शङ्कर पापहराय नमो जय ईश्वर ते जगदीश नमः । जय वासुकिभूषणधार नमो जय शूलकपालधराय नमः

જય શંકર, પાપહર—નમો નમઃ. જય ઈશ્વર, જગદીશ—પ્રણામ. જય વાસુકિ-ભૂષણધાર—નમો નમઃ. જય શૂલ-કપાલધાર—નમસ્કાર.

Verse 19

जय अन्धकदेहविनाश नमो जय दानववृन्दवधाय नमः । जय निष्कलरूप सकलाय नमो जय काल कामदहाय नमः

અંધકના દેહનો વિનાશ કરનારને જય જય, નમસ્કાર; દાનવવૃંદના સંહારકને જય જય, નમસ્કાર. નિષ્કલ સ્વરૂપ હોવા છતાં સર્વરૂપે પ્રગટનારને જય જય, નમસ્કાર; કાળસ્વરૂપ, કામદાહકને જય જય, નમસ્કાર.

Verse 20

जय मेचककण्ठधराय नमो जय सूक्ष्मनिरञ्जनशब्द नमः । जय आदिरनादिरनन्त नमो जय शङ्कर किंकरमीश भज

મેચક (શ્યામ) કણ્ઠ ધારણ કરનારને જય જય, નમસ્કાર; સૂક્ષ્મ, નિરંજન, પવિત્ર શબ્દરૂપ પ્રભુને જય જય, નમસ્કાર. આદિ હોવા છતાં અનાદિ અને અનંત એવા પ્રભુને જય જય, નમસ્કાર; હે શંકર, હે ઈશ, મને તમારો કિંકર સ્વીકારો—હું તમને ભજું છું.

Verse 21

एवं स्तुतो महादेवः सोमराजेन पाण्डव । तुष्टस्तस्य नृपश्रेष्ठ शिवया शङ्करोऽब्रवीत्

હે પાંડવ, સોમરાજે આ રીતે સ્તુતિ કરતાં મહાદેવ પ્રસન્ન થયા. ત્યારબાદ શિવા (ઉમા) સહિત શંકરે તે શ્રેષ્ઠ રાજાને કહ્યું.

Verse 22

ईश्वर उवाच । वरं प्रार्थय मे भद्र यत्ते मनसि वर्तते । साधु साधु महासत्त्व तुष्टोऽहं तपसा तव

ઈશ્વરે કહ્યું—હે ભદ્ર, તારા મનમાં જે વર છે તે મારી પાસે માગ. સાધુ, સાધુ, હે મહાસત્ત્વ! તારા તપથી હું પ્રસન્ન છું.

Verse 23

सोम उवाच । दक्षशापेन दग्धोऽहं क्षीणसत्त्वो महेश्वर । शापस्योपशमं देव कुरु शर्म मम प्रभो

સોમે કહ્યું—હે મહેશ્વર, દક્ષના શાપથી હું દગ્ધ થયો છું અને મારું બળ ક્ષીણ થયું છે. હે દેવ, તે શાપનો ઉપશમ કરો; હે પ્રભુ, મને કલ્યાણ અને શાંતિ આપો.

Verse 24

ईश्वर उवाच । तव भक्तिगृहीतोऽहमुमया सह तोषितः । निष्पापः सोमनाथस्त्वं संजातस्तीर्थसेवनात्

ઈશ્વરે કહ્યું—તારી ભક્તિથી હું વશ થયો છું અને ઉમા સાથે પ્રસન્ન છું. તીર્થસેવાથી તું નિષ્પાપ થયો; તેથી તું ‘સોમનાથ’ બન્યો છે.

Verse 25

इत्यूचे देवदेवेशः क्षणं ध्यात्वेन्दुना ततः । स्थापितं परमं लिङ्गं कामदं प्राणिनां भुवि । सर्वदुःखहरं तत्तु ब्रह्महत्याविनाशनम्

આવું કહી દેવોના દેવેશ્વરે ક્ષણમાત્ર ધ્યાન કર્યું; પછી ઇન્દુ (સોમ) દ્વારા ધરતી પર પરમ લિંગની સ્થાપના કરાવી—જે પ્રાણીઓ માટે કામદ, સર્વ દુઃખહર અને બ્રહ્મહત્યાના પાપનો પણ વિનાશક છે.

Verse 26

युधिष्ठिर उवाच । सोमनाथप्रभावं मे संक्षेपात्कथय प्रभो । दुःखार्णवनिमग्नानां त्राता प्राप्तो द्विजोत्तम

યુધિષ્ઠિરે કહ્યું—હે પ્રભો, મને સોમનાથનો પ્રભાવ સંક્ષેપમાં કહો. હે દ્વિજોત્તમ, દુઃખ-સમુદ્રમાં ડૂબેલાઓના ત્રાતા બની તમે આવ્યા છો.

Verse 27

श्रीमार्कण्डेय उवाच । शृणु तीर्थप्रभावं ते संक्षेपात्कथयाम्यहम् । यद्वृत्तमुत्तरे कूले रेवाया उरिसंगमे

શ્રી માર્કંડેયે કહ્યું—સાંભળ; હું તને આ તીર્થનો પ્રભાવ સંક્ષેપમાં કહું છું—રેવા (નર્મદા)ના ઉત્તર કાંઠે ‘ઉરિસંગમ’ ખાતે જે બન્યું તે.

Verse 28

शम्बरो नाम राजाभूत्तस्य पुत्रस्त्रिलोचनः । त्रिलोचनसुतः कण्वः स पापर्द्धिपरोऽभवत्

શમ્બર નામનો એક રાજા હતો; તેનો પુત્ર ત્રિલોચન હતો. ત્રિલોચનનો પુત્ર કણ્વ હતો; તે પાપની વૃદ્ધિ અને લાભમાં આસક્ત બન્યો.

Verse 29

वने नित्यं भ्रमन्सोऽथ मृगयूथं ददर्श ह । मृगयूथं हतं तत्तु त्रिलोचनसुतेन च

તે રોજ વનમાં ભ્રમણ કરતાં એક મૃગોના ઝુંડને જોયું. તે મૃગઝુંડ ત્રિલોચનના પુત્ર કણ્વ દ્વારા નિશ્ચયે હણાયું હતું.

Verse 30

मृगरूपी द्विजो मध्ये चरते निर्जने वने । स हतस्तेन सङ्गेन कण्वेन मुनिसत्तम

તે નિર્જન વનમાં તેમના મધ્યે એક દ્વિજ મૃગરূপ ધારણ કરીને ફરતો હતો. એ સંગના કારણે, હે મુનિશ્રેષ્ઠ, કણ્વે તેને હણી નાખ્યો.

Verse 31

ब्रह्महत्यान्वितः कण्वो निस्तेजा व्यचरन्महीम् । व्यचरंश्चैव सम्प्राप्तो नर्मदामुरिसंगमे

બ્રહ્મહત્યાના પાપથી પીડિત કણ્વ તેજહીન થઈ પૃથ્વી પર ભટકતો રહ્યો; અને ભટકતાં ભટકતાં તે ઉરિસંગમમાં નર્મદા પાસે પહોંચી ગયો.

Verse 32

किंशुकाशोकबहले जम्बीरपनसाकुले । कदम्बपाटलाकीर्णे बिल्वनारङ्गशोभिते

તે વન કિન્શુક અને અશોક વૃક્ષોથી ઘન હતું, જંબીર અને પનસથી ભરપૂર હતું; કદંબ અને પાટલાથી છવાયેલું, અને બિલ્વ તથા નારંગથી શોભિત હતું.

Verse 33

चिञ्चिणीचम्पकोपेते ह्यगस्तितरुछादिते । प्रभूतभूतसंयुक्तं वनं सर्वत्र शोभितम्

ચિંચિણી (આમલી) અને ચંપક વૃક્ષોથી યુક્ત, તથા અગસ્તિ વૃક્ષોની છાયાથી ઢંકાયેલું તે વન અનેક જીવોથી પરિપૂર્ણ થઈ સર્વત્ર શોભિત હતું.

Verse 34

चित्रकैर्मृगमार्जारैर्हिंस्रैः शम्बरशूकरैः । शशैर्गवयसंयुक्तैः शिखण्डिखरमण्डितम्

તે વન ચિતરાંવાળા મૃગો અને વનબિલાડીઓથી, હિંસક શમ્બર-મૃગો તથા શૂકરો થી ભરેલું હતું; તેમાં સસલા અને ગવય પણ જોડાયેલા હતા, અને મોર તથા ગર્દભોથી શોભિત હતું।

Verse 35

प्रविष्टस्तु वने कण्वस्तृषार्तः श्रमपीडितः । स्नातो रेवाजले पुण्ये सङ्गमे पापनाशने

તે વનમાં પ્રવેશ કરેલા કણ્વ મુનિ તૃષાથી વ્યાકુળ અને શ્રમથી પીડિત હતા; ત્યારે પાપનાશક એવા પવિત્ર સંગમે રેવા નદીના પુણ્ય જળમાં તેમણે સ્નાન કર્યું।

Verse 36

अर्चितः परया भक्त्या सोमनाथो युधिष्ठिर । पपौ सुविमलं तोयं सर्वपापक्षयंकरम्

હે યુધિષ્ઠિર! તેણે પરમ ભક્તિથી સોમનાથનું અર્ચન કર્યું અને પછી અતિ નિર્મળ જળ પાન કર્યું—જે સર્વ પાપોનો ક્ષય કરનાર છે।

Verse 37

फलानि च विचित्राणि चखाद सह किंकरैः । सुप्तः पादपच्छायायां श्रान्तो मृगवधेन च

તેણે સેવકો સાથે વિવિધ પ્રકારનાં ફળો ખાધાં; અને મૃગવધથી થાકી વૃક્ષછાયામાં સૂઈ ગયો।

Verse 38

तावत्तीर्थवरं विप्रः स्नानार्थं सङ्गमं गतः । मार्गगो ब्राह्मणो हर्षोद्युक्तस्तद्गतमानसः

એ જ સમયે એક વિપ્ર સ્નાનાર્થે શ્રેષ્ઠ તીર્થ—તે પવિત્ર સંગમ—તરફ ગયો. માર્ગે ચાલતો તે બ્રાહ્મણ હર્ષથી પ્રેરિત હતો; તેનું મન તે તીર્થમાં જ લીન હતું।

Verse 39

अबला तमुवाचेदं तिष्ठ तिष्ठ द्विजोत्तम । त्रस्तो निरीक्षते यावद्दिशः सर्वा नरेश्वर

અસહાય સ્ત્રીએ તેને કહ્યું— “થંભો, થંભો, હે દ્વિજોત્તમ!” અને તે ભયભીત થઈ, હે નરેશ્વર, સર્વ દિશાઓ તરફ નજર રાખતી રહી.

Verse 40

तावद्वृक्षसमारूढां स्त्रियं रक्ताम्बरावृताम् । रक्तमाल्यां तदा बालां रक्तचन्दनचर्चिताम् । रक्ताभरणशोभाढ्यां पाशहस्तां ददर्श ह

ત્યારે તેણે વૃક્ષ પર ચઢેલી એક સ્ત્રીને જોઈ— લાલ વસ્ત્રોથી ઢંકાયેલી; લાલ માળાથી શોભિત કન્યા, લાલ ચંદનથી લિપ્ત; લાલ આભૂષણોની કાંતિથી દીપ્ત, અને હાથમાં પાશ ધારણ કરેલી.

Verse 41

स्त्र्युवाच । संदेशं श्रूयतां विप्र यदि गच्छसि सङ्गमे । मद्भर्ता तिष्ठते तत्र शीघ्रमेव विसर्जय

સ્ત્રીએ કહ્યું— “હે વિપ્ર, મારો સંદેશ સાંભળો. જો તમે સંગમ તરફ જાઓ છો, તો ત્યાં મારો પતિ છે; આ વાત તેને તરત જ પહોંચાડજો.”

Verse 42

एकाकिनी च ते भार्या तिष्ठते वनमध्यगा । इत्याकर्ण्य गतो विप्रः सङ्गमं सुरदुर्लभे

“અને તારી પત્ની એકલી વનમાં મધ્યે રહે છે”— એવું સાંભળીને તે વિપ્ર દેવોને પણ દુર્લભ એવા સંગમ તરફ ગયો.

Verse 43

वृक्षच्छायान्वितः कण्वो ब्राह्मणेनावलोकितः । उवाच तं प्रति तदा वचनं ब्राह्मणोत्तमः

વૃક્ષની છાયામાં બેઠેલા કણ્વને તે બ્રાહ્મણે જોયો; ત્યારબાદ તે બ્રાહ્મણોત્તમે તેની પ્રત્યે વચન કહ્યું.

Verse 44

ब्राह्मण उवाच । वनान्तरे मया दृष्टा बाला कमललोचना । रक्ताम्बरधरा तन्वी रक्तचन्दनचर्चिता

બ્રાહ્મણે કહ્યું—વનના અંતરમાં મેં કમળલોચના એક બાલાને જોઈ. તે સુકુમાર, રક્તવસ્ત્રધારિણી અને રક્તચંદનથી લિપ્ત હતી.

Verse 45

रक्तमाल्या सुशोभाढ्या पाशहस्ता मृगेक्षणा । वृक्षारूढावदद्वाक्यं मद्भर्ता प्रेष्यतामिति

રક્તમાલાથી શોભિત, અતિ સુંદર, હાથમાં પાશ ધારણ કરનારી અને મૃગલોચના તે વૃક્ષ પર આરૂઢ થઈ બોલી—“મારા પતિને (આ સંદેશ) મોકલવામાં આવે.”

Verse 46

कण्व उवाच । कस्मिन्स्थाने तु विप्रेन्द्र विद्यते मृगलोचना । कस्य सा केन कार्येण सर्वमेतद्वदाशु मे

કણ્વે કહ્યું—હે વિપ્રેન્દ્ર! તે મૃગલોચના કયા સ્થાને છે? તે કોની છે અને કયા કાર્યથી અહીં છે? આ બધું મને તુરંત કહો.

Verse 47

ब्राह्मण उवाच । सङ्गमादर्धक्रोशे सा उद्यानान्ते हि विद्यते । वचनाद्ब्रह्मणस्यैषा न ज्ञाता पार्थिवेन तु

બ્રાહ્મણે કહ્યું—સંગમથી અર્ધ ક્રોશ દૂર તે બગીચાના અંતે છે. બ્રહ્માના વચનથી તે રાજાને અજ્ઞાત રહે છે.

Verse 48

तदा स कण्वभूपालः स्वकं दूतं समादिशत् कण्व उवाच । गच्छ त्वं पृच्छतां तां क्वागता क्वच गमिष्यसि । प्रेषितस्त्वरितो दूतो गतो नारीसमीपतः

ત્યારે રાજા કણ્વે પોતાના દૂતને આદેશ આપ્યો—“જા, તેને પૂછ: ‘તું ક્યાંથી આવી છે અને ક્યાં જશે?’” મોકલાયેલો દૂત ત્વરાથી તે સ્ત્રીની નજીક ગયો.

Verse 49

वृक्षस्थां ददृशो बालामुवाच नृपसत्तम । मन्नाथः पृच्छति त्वां तु कासि त्वं क्व गमिष्यसि

વૃક્ષ પર બેઠેલી તે કન્યાને જોઈ દૂત બોલ્યો— “હે નૃપશ્રેષ્ઠ, મારા સ્વામી પૂછે છે— તું કોણ છે અને ક્યાં જઈ રહી છે?”

Verse 50

कन्योवाच । गुरुरात्मवतां शास्ता राजा शास्ता दुरात्मनाम् । इह प्रच्छन्न पापानां शास्ता वैवस्वतो यमः

કન્યા બોલી— “આત્મસંયમી માટે ગુરુ જ શાસ્તા છે, દુષ્ટ માટે રાજા શાસ્તા છે; પરંતુ અહીં છુપાયેલા પાપોનો સાચો દંડક વિવસ્વાનપુત્ર યમ છે।”

Verse 51

ब्रह्महत्या च संजाता मृगरूपधरद्विजात् । मया युक्तोऽपि ते राजा मुक्तस्तीर्थप्रभावतः

“મૃગરূপ ધારણ કરનાર એક દ્વિજથી બ્રહ્મહત્યાનું પાપ ઉત્પન્ન થયું; છતાં તમારો રાજા—મારા સાથે જોડાયેલો હોવા છતાં—આ તીર્થના પ્રભાવથી મુક્ત થયો છે।”

Verse 52

अर्धक्रोशान्तरान्मध्ये ब्रह्महत्या न संविशेत् । सोमनाथप्रभावोऽयं वाराणस्याः समः स्मृतः

“અર્ધ ક્રોશની મર્યાદામાં બ્રહ્મહત્યા પ્રવેશી શકતી નથી. આ સોમનાથનો પ્રભાવ છે, જે વારાણસી સમાન સ્મરાય છે।”

Verse 53

गच्छ त्वं प्रेष्यतां राजा शीघ्रमत्र न संशयः । गतो भृत्यस्ततः शीघ्रं वेपमानः सुविह्वलः

“જા; રાજાને તુરંત અહીં મોકલ—શંકા નથી.” એમ કહી. પછી તે સેવક કંપતો, અત્યંત વ્યાકુળ થઈ, ઝડપથી ચાલ્યો ગયો।

Verse 54

समस्तं कथयामास यद्वृत्तं हि पुरातनम् । तस्य वाक्यादसौ राजा पतितो धरणीतले

જે પ્રાચીન વૃત્તાંત બન્યો હતો તે બધું તેણે સંપૂર્ણ રીતે કહી સંભળાવ્યું. તેની વાત સાંભળતાં જ તે રાજા ધરતી પર પડી ગયો.

Verse 55

भृत्य उवाच । कस्मात्त्वं शोचसे नाथ पूर्वोपात्तं शुभाशुभम् । इत्याकर्ण्य वचस्तस्य राजा वचनमब्रवीत्

ભૃત્ય બોલ્યો—“હે નાથ! પૂર્વે પ્રાપ્ત થયેલા શુભ-અશુભ માટે તમે શા માટે શોક કરો છો?” તેની વાત સાંભળીને રાજાએ ઉત્તર આપ્યો.

Verse 56

प्राणत्यागं करिष्यामि सोमनाथसमीपतः । शीघ्रमानीयतां वह्निरिन्धनानि बहूनि च

“હું સોમનાથના સાન્નિધ્યમાં પ્રાણત્યાગ કરીશ. તાત્કાલિક અગ્નિ અને ઘણું ઇંધણ પણ લાવી દો.”

Verse 57

आनीतं तत्क्षणात्सर्वं भृत्यैस्तद्वशवर्तिभिः । स्नानं कृत्वा शुभे तोये सङ्गमे पापनाशने

તેના આદેશને વશ રહેલા સેવકોએ ક્ષણમાં બધું જ લાવી દીધું. પછી પાપનાશક સંગમના શુભ જળમાં સ્નાન કરીને (તે આગળ વધ્યો).

Verse 58

अर्चितः परया भक्त्या सोमनाथो महीभृता । त्रिःप्रदक्षिणतः कृत्वा ज्वलन्तं जातवेदसम्

રાજાએ પરમ ભક્તિથી સોમનાથનું પૂજન કર્યું. પછી જ્વલંત જાતવેદ (અગ્નિ)ની ત્રણ વાર પ્રદક્ષિણા કરી.

Verse 59

प्रविष्टः कण्वराजासौ हृदि ध्यात्वा जनार्दनम् । पीताम्बरधरं देवं जटामुकुटधारिणम्

કણ્વરાજ અગ્નિમાં પ્રવેશ્યો અને હૃદયમાં જનાર્દનનું ધ્યાન કર્યું—પીતાંબરધારી, જટામુકુટધારી પરમ દેવનું।

Verse 60

श्रिया युक्तं सुपर्णस्थं शङ्खचक्रगदाधरम् । सुरारिसूदनं दध्यौ सुगतिर्मे भवत्विति

તેણે શ્રીસહિત, ગરુડારૂઢ, શંખ-ચક્ર-ગદાધારી, દેવશત્રુસૂદન વિષ્ણુનું ધ્યાન કર્યું—“મને સુગતિ પ્રાપ્ત થાઓ.”

Verse 61

पपात पुष्पवृष्टिस्तु साधु साधु नृपात्मज । आश्चर्यमतुलं दृष्ट्वा निरीक्ष्य च परस्परम्

હે રાજપુત્ર! પુષ્પવૃષ્ટિ વરસી અને “સાધુ, સાધુ”નો નાદ ઊઠ્યો. તે અતુલ આશ્ચર્ય જોઈ તેઓ પરસ્પર વિસ્મયથી એકબીજાને જોવા લાગ્યા.

Verse 62

मृतं तैः पावके भृत्यैर्हृदि ध्यात्वा गदाधरम् । विमानस्थास्ततः सर्वे संजाताः पाण्डुनन्दन

હે પાંડુનંદન! તે અગ્નિમાં દેહત્યાગ કરી ગયો; અને ભૃત્યોએ પણ હૃદયમાં ગદાધરનું ધ્યાન કર્યું. ત્યારબાદ તેઓ બધા વિમાનસ્થ થયા.

Verse 63

निष्पापास्ते दिवं याताः सोमनाथप्रभावतः । ब्राह्मणे सङ्गमे तत्र ध्यायमाने वृषध्वजम्

તેઓ પાપમુક્ત બની સોમનાથના પ્રભાવથી સ્વર્ગે ગયા; ત્યાં તે સંગમસ્થળે એક બ્રાહ્મણ વೃಷધ્વજ (શિવ)નું ધ્યાન કરતો હતો.

Verse 64

श्रीमार्कण्डेय उवाच । सोमनाथप्रभावोऽयं शृणुष्वैकमना विधिम् । अष्टम्यां वा चतुर्दश्यां सर्वकालं रवेर्दिने

શ્રી માર્કંડેયે કહ્યું—આ સોમનાથનો પ્રભાવ છે. એકાગ્ર ચિત્તે વિધિ સાંભળો—અષ્ટમી કે ચતુર્દશીએ, કોઈ પણ સમયે, રવિવારે.

Verse 65

विशेषाच्छुक्लपक्षे चेत्सूर्यवारेण सप्तमी । उपोष्य यो नरो भक्त्या रात्रौ कुर्वीत जागरम्

વિશેષ કરીને શુક્લપક્ષમાં જો રવિવાર સાથે સપ્તમી આવે, તો જે પુરુષ ભક્તિથી ઉપવાસ કરીને રાત્રે જાગરણ કરે.

Verse 66

पञ्चामृतेन गव्येन स्नापयेत्परमेश्वरम् । श्रीखण्डेन ततो गुण्ठ्य पुष्पधूपादिकं ददेत्

ગવ્ય પંચામૃતથી પરમેશ્વરને સ્નાન કરાવવું. પછી શ્રીખંડ (ચંદન)થી લેપન કરીને પુષ્પ, ધૂપ વગેરે અર્પણ કરવું.

Verse 67

घृतेन बोधयेद्दीपं नृत्यं गीतं च कारयेत् । सोमवारे तथाष्टम्यां प्रभाते पूजयेद्द्विजान्

ઘીથી દીવો પ્રજ્વલિત કરવો અને નૃત્ય-ગીત કરાવવું. સોમવારે તથા અષ્ટમીના દિવસે પણ પ્રાતઃ દ્વિજોની પૂજા કરવી.

Verse 68

जितक्रोधानात्मवतः परनिन्दाविवर्जितान् । सर्वाङ्गरुचिराञ्छस्तान् स्वदारपरिपालकान्

તેઓ ક્રોધને જીતેલા, આત્મસંયમી અને પરનિંદાથી રહિત હોવા જોઈએ; શિષ્ટ, વર્તનમાં મનોહર, અને પોતાની ધર્મપત્નીના પરિપાલક હોવા જોઈએ.

Verse 69

गायत्रीपाठमात्रांश्च विकर्मविरतान् सदा । पुनर्भूवृषलीशूद्री चरेयुर्यस्य मन्दिरे

જે માત્ર ગાયત્રીપાઠ કરે છે, છતાં સદા નિષિદ્ધ કર્મોથી વિરત રહે છે—જેનાં મંદિરે/ઘરે પુનર્ભૂ, વૃષલી અને શૂદ્રી સ્ત્રીઓ પણ નિર્દોષ રીતે વિહાર કરી શકે છે।

Verse 70

दूरतोऽसौ द्विजस्त्याज्य आत्मनः श्रेय इच्छता । हीनाङ्गानतिरिक्ताङ्गान् येषां पूर्वापरं न हि

જે પોતાનું કલ્યાણ ઇચ્છે, તેણે એવા ‘દ્વિજ’ને દૂરથી જ ત્યજી દેવો જોઈએ—જે અંગહીન હોય અથવા અસામાન્ય/અતિરિક્ત અંગો ધરાવતા હોય, અને જેમને યોગ્ય ક્રમ તથા શિષ્ટાચારનું ભાન ન હોય।

Verse 71

व्रते श्राद्धे तथा दाने दूरतस्तान् विवर्जयेत् । आयसी तरुणी तुल्या द्विजाः स्वाध्यायवर्जिताः

વ્રત, શ્રાદ્ધ તથા દાનમાં એવા લોકોને દૂર જ રાખવા જોઈએ। વેદ-સ્વાધ્યાય વિના દ્વિજ લોખંડની યુવતી સમાન છે—રૂપ છે, પણ ફળ નથી।

Verse 72

आत्मानं सह याज्येन पातयन्ति न संशयः । शाल्मलीनावतुल्याः स्युः षट्कर्मनिरता द्विजाः

તેઓ પોતાને તથા યજમાનને પણ પાતિત કરે છે—એમાં સંશય નથી। જે દ્વિજ માત્ર ષટ્કર્મમાં રત છે, તે શાલ્મલીના કપાસ સમાન—બહારથી બહુ, પણ વજન વિનાનું।

Verse 73

दातारं च तथात्मानं तारयन्ति तरन्ति च । श्राद्धं सोमेश्वरे पार्थ यः कुर्याद्गतमत्सरः

તેઓ દાતાને તથા પોતાને પણ તારવે છે અને સંસારસાગર પાર કરે છે। હે પાર્થ, જે મત્સર ત્યજી સોમેશ્વરમાં શ્રાદ્ધ કરે છે, તે આ તારક પુણ્ય પ્રાપ્ત કરે છે।

Verse 74

प्रेतास्तस्य हि सुप्रीता यावदाभूतसम्प्लवम् । अन्नं वस्त्रं हिरण्यं च यो दद्यादग्रजन्मने

તેના પિતૃઓ મહાપ્રલય સુધી અત્યંત પ્રસન્ન રહે છે. જે અગ્રજન્મા બ્રાહ્મણને અન્ન, વસ્ત્ર અને હિરણ્ય (સોનું) દાન કરે છે, તે તેમને આ ચિરંજીવી તૃપ્તિ અપાવે છે.

Verse 75

स याति शाङ्करे लोक इति मे सत्यभाषितम् । हयं यो यच्छते तत्र सम्पूर्णं तरुणं सितम्

તે શાંકર લોકને પામે છે—આ મારું સત્યવચન છે. અને જે ત્યાં સંપૂર્ણ, યુવાન, શ્વેત અશ્વનું દાન કરે છે, તે પણ એ જ ઉત્તમ ફળ મેળવે છે.

Verse 76

रक्तं वा पीतवर्णं वा सर्वलक्षणसंयुतम् । कुङ्कुमेन विलिप्ताङ्गावग्रजन्महयावपि

દાન માટેનો અશ્વ લાલ કે પીળા વર્ણનો, સર્વ શુભ લક્ષણોથી યુક્ત હોવો જોઈએ. તેમજ અગ્રજન્મા બ્રાહ્મણ અને અશ્વ—બન્નેના અંગો પર કુંકુમનો લેપ કરવો જોઈએ.

Verse 77

स्रग्दामभूषितौ कार्यौ सितवस्त्रावगुण्ठितौ । अङ्घ्रिः प्रदीयतां स्कन्धे मदीये हयमारुह

તેમને પુષ્પમાળા અને પુષ્પદામથી શોભિત કરી, શ્વેત વસ્ત્રથી આવૃત કરવાં. મારા ખભા પર પગ મૂકી અશ્વ પર આરોહણ કર.

Verse 78

आरूढे ब्राह्मणे ब्रूयाद्भास्करः प्रीयतामिति । स याति शांकरं लोकं सर्वपापविवर्जितः

બ્રાહ્મણ આરોહણ કર્યા પછી કહેવું—‘ભાસ્કર પ્રસન્ન થાઓ.’ તે સર્વ પાપોથી રહિત થઈ શાંકર લોકને પામે છે.

Verse 79

उपरागे तु सोमस्य तीर्थं गत्वा जितेन्द्रियः । सत्यलोकाच्च्युतश्चापि राजा भवति धार्मिकः

ચંદ્રગ્રહણ સમયે તીર્થમાં જઈ ઇન્દ્રિયો સંયમમાં રાખનાર, સત્યલોકથી ચ્યૂત થયો હોય તોય ધર્મનિષ્ઠ રાજા બને છે।

Verse 80

तस्य वासः सदा राजन्न नश्यति कदाचन । दीर्घायुर्जायते पुत्रो भार्या च वशवर्तिनी

હે રાજન, તેનું નિવાસસ્થાન ક્યારેય નાશ પામતું નથી; તેને દીર્ઘાયુ પુત્ર થાય છે અને પત્ની પણ વશવર્તિની તથા ભક્તિમતી બને છે।

Verse 81

जीवेद्वर्षशतं साग्रं सर्वदुःखविवर्जितः । सोपवासो जितक्रोधो धेनुं दद्याद्द्विजन्मने

તે સર્વ દુઃખોથી રહિત થઈ પૂરાં સો વર્ષ જીવે છે. ઉપવાસ કરીને અને ક્રોધ જીતીને, દ્વિજ (બ્રાહ્મણ)ને ગાયનું દાન કરવું જોઈએ।

Verse 82

सवत्सां क्षीरसंयुक्तां श्वेतवस्त्रावलोकिताम् । शबलां पीतवर्णां च धूम्रां वा नीलकर्बुराम्

વાછરડાંসহ, દૂધવાળી અને શ્વેત વસ્ત્રથી ઢાંકેલી—ચિતરેલી, પીળા વર્ણની, ધૂસર વર્ણની અથવા નીલછાંટવાળી—એવી ગાય દાન કરી શકાય।

Verse 83

कपिलां वा सवत्सां च घण्टाभरणभूषिताम् । रूप्यखुरां कांस्यदोहां स्वर्णशृङ्गीं नरेश्वर

અથવા, હે નરેશ્વર, વાછરડાંসহ કપિલા ગાય—ઘંટડાં અને આભૂષણોથી શોભિત, રૂપ્યમઢિત ખુરવાળી, કાંસ્ય દોહનપાત્રসহ, અને સ્વર્ણમંડિત શિંગવાળી—દાન કરવી જોઈએ।

Verse 84

श्वेतया वर्धते वंशो रक्ता सौभाग्यवर्धिनी । शबला पीतवर्णा च दुःखघ्न्यौ संप्रकीर्तिते

શ્વેત ગાયનું દાન કરવાથી વંશ વધે છે; રક્તવર્ણી ગાય સૌભાગ્ય વધારનારી છે. ચિતરેલી (શબલા) અને પીળા વર્ણની ગાય—બન્ને દુઃખનાશિની તરીકે પ્રકીર્તિત છે.

Verse 85

। अध्याय

અધ્યાય સમાપ્ત.

Verse 86

पक्षान्तेऽथ व्यतीपाते वै धृतौ रविसंक्रमे । दिनक्षये गजच्छायां ग्रहणे भास्करस्य च

પક્ષાંતમાં, વ્યતીપાત યોગમાં, ધૃતિ યોગમાં, રવિ-સંક્રમણ સમયે, દિવસના અંતે, ‘ગજછાયા’ કાળમાં તથા સૂર્યગ્રહણમાં પણ—આ સમય તીર્થકર્મ માટે વિશેષ ફળદાયક છે.

Verse 87

ये व्रजन्ति महात्मानः सङ्गमे सुरदुर्लभे । मृदावगुण्ठयित्वा तु चात्मानं सङ्गमे विशेत्

જે મહાત્માઓ દેવદુર્લભ એવા સંગમમાં જાય છે, તેઓ માટીથી પોતાનું શરીર આવરી (વિનય અને શુદ્ધિ સાથે) પછી સંગમમાં પ્રવેશ કરે.

Verse 88

हृदयान्तर्जले जाप्या प्राणायामोऽथवा नृप । गायत्री वैष्णवी चैव सौरी शैवी यदृच्छया । तेऽपि पापैः प्रमुच्यन्त इत्येवं शङ्करोऽब्रवीत्

હે નૃપ! હૃદયના ‘અંતર્જલ’થી કરેલો જપ હોય કે પ્રાણાયામ; તેમજ ગાયત્રી—વૈષ્ણવી, સૌરી કે શૈવી—જો શ્રદ્ધાથી સ્વાભાવિક રીતે કરવામાં આવે, તો તેઓ પણ પાપોથી મુક્ત થાય છે. એમ શંકરે કહ્યું.

Verse 89

जगतीं सोमनाथस्य यस्तु कुर्यात्प्रदक्षिणाम् । प्रदक्षिणीकृता तेन सप्तद्वीपा वसुंधरा

જે સોમનાથની પવિત્ર જગતીની પ્રદક્ષિણા કરે છે, તેના દ્વારા જાણે સાત દ્વીપો સહિત સમગ્ર વસુંધરાની પ્રદક્ષિણા થઈ જાય છે.

Verse 90

ब्रह्महत्या सुरापानं गुरुदारनिषेवणम् । भ्रूणहा स्वर्णहर्ता च मुच्यन्ते नात्र संशयः

બ્રહ્મહત્યા, સુરાપાન, ગુરુપત્ની-સેવન, ભ્રૂણહત્યા અને સ્વર્ણહરણ—આ પાપોથી પીડિત પણ અહીં મુક્ત થાય છે; તેમાં શંકા નથી.

Verse 91

तीर्थाख्यानमिदं पुण्यं यः शृणोति जितेन्द्रियः । व्याधितो मुच्यते रोगी चारोगी सुखमाप्नुयात्

જે જીતેન્દ્રિય બની આ પવિત્ર તીર્થાખ્યાન સાંભળે છે, તે રોગી હોય તો રોગથી મુક્ત થાય છે; અને નિરોગ હોય તો સુખ પામે છે.

Verse 92

यत्ते संदह्यते चेतः शृणु तन्मे युधिष्ठिर । नैकापि नृप लोकेऽस्मिन् भ्रूणहत्या सुदुस्त्यजा

હે યુધિષ્ઠિર! જે વાત તારા હૃદયને દહાવે છે, તે મારી પાસેથી સાંભળ. હે રાજન! આ લોકમાં ભ્રૂણહત્યાની જેમ ત્યજવા અતિ કઠિન પાપ બીજું નથી.

Verse 93

किमु षड्विंशतिं पार्थ प्राप याः क्षणदाकरः । सोऽपि तीर्थमिदं प्राप्य तपस्तप्त्वा सुदुश्चरम्

હે પાર્થ! રાત્રિકરે પ્રાપ્ત કરેલા છવ્વીસ (દોષ/પાપ) વિશે શું કહીએ? તે પણ આ તીર્થને પામી અતિ દુષ્કર તપ કરીને શુદ્ધ થયો.

Verse 94

विमुक्तः सर्वपापेभ्यः शीतरश्मिरभूत्सुखी । श्रूयते नृप पौराणी गाथा गीता महर्षिभिः

સર્વ પાપોથી મુક્ત થઈ શીતકિરણવાળો સોમ (ચંદ્ર) સુખી થયો. હે રાજન, મહર્ષિઓએ ગાયેલું આ પ્રાચીન પૌરાણિક ગાથાગાન સાંભળવામાં આવે છે.

Verse 95

लिङ्गं प्रतिष्ठितं ह्येकं दशभ्रूणहनं भवेत् । अतो लिङ्गत्रयं सोमः स्थापयामास भारत

નિશ્ચયે સ્થાપિત એક જ લિંગ દસ ભ્રૂણહત્યાના પ્રાયશ્ચિત્ત સમાન ફળ આપે છે. તેથી, હે ભારત, સોમએ ત્રણ લિંગોની સ્થાપના કરી.

Verse 96

रेवौरिसंगमे ह्याद्यं द्वितीयं भृगुकच्छके । ततः सिद्धिं परां प्राप्य प्रभासे तु तृतीयकम्

પ્રથમ (વિધિ/વ્રત) રેવા અને સમુદ્રના સંગમે છે; બીજું ભૃગુકચ્છમાં છે. ત્યારબાદ પરમ સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરીને ત્રીજું પ્રભાસમાં છે.

Verse 97

इति ते कथितं सर्वं तीर्थमाहात्म्यमुत्तमम् । धर्म्यं यशस्यमायुष्यं स्वर्ग्यं संशुद्धिकृन्नृणाम्

આ રીતે તને આ તીર્થનું સર્વોત્તમ માહાત્મ્ય કહેવામાં આવ્યું—જે ધર્મ, યશ, આયુષ્ય, સ્વર્ગફળ અને મનુષ્યોની અંતઃશુદ્ધિ કરનારું છે.

Verse 98

पुत्रार्थी लभते पुत्रान्निष्कामः स्वर्गमाप्नुयात् । मुच्यते सर्वपापेभ्यस्तीर्थं कृत्वा परं नृप

પુત્રની ઇચ્છાવાળો પુત્રો મેળવે છે; નિષ્કામ પુરુષ સ્વર્ગ પામે છે. અને હે નૃપ, આ પરમ તીર્થયાત્રા કરીને મનુષ્ય સર્વ પાપોથી મુક્ત થાય છે.

Verse 99

एतत्ते सर्वमाख्यातं सोमनाथस्य यत्फलम् । श्रुत्वा पुत्रमवाप्नोति स्नात्वा चाष्टौ न संशयः

સોમનાથનું જે ફળ છે તે બધું તને કહી દીધું. માત્ર સાંભળવાથી પુત્રપ્રાપ્તિ થાય છે અને ત્યાં સ્નાન કરવાથી આઠગણું પુણ્ય મળે છે—એમાં શંકા નથી.