Adhyaya 223
માર્કંડેયે નર્મદા-તટે એક ક્રોશ-પરિમાણ ક્ષેત્રમાં આવેલા ‘વાસવ’ નામના પરમ તીર્થનું માહાત્મ્ય વર્ણવ્યું, જે અષ્ટ વસુઓએ પ્રતિષ્ઠિત કર્યું હતું. ધરા, ધ્રુવ, સોમ, આપ, અનિલ, અનલ, પ્રત્યૂષ અને પ્રભાસ—આ વસુઓ પિતૃશાપથી પીડિત થઈ ‘ગર્ભવાસ’ના દુઃખમાં પડ્યા. મુક્તિ માટે તેઓ નર્મદાના આ તીર્થમાં આવ્યા અને ભવાનીપતિ મહાદેવની કઠોર તપશ્ચર્યા કરીને આરાધના કરી. બાર વર્ષ પછી શિવ સాక్షાત પ્રગટ થયા, ઇચ્છિત વરદાન આપ્યું; વસુઓએ પોતાના નામે ત્યાં શિવની સ્થાપના કરી અને આકાશમાર્ગે પ્રસ્થાન કર્યું, તેથી તે સ્થાન ‘વાસવ-તીર્થ’ તરીકે પ્રસિદ્ધ થયું. અધ્યાયમાં ભક્તિ-આચાર પણ નિર્ધારિત છે—આ તીર્થમાં યથાશક્તિ શિવપૂજા કરવી; પત્ર, પુષ્પ, ફળ, જળ વગેરે ઉપલબ્ધ અર્પણોથી અર્ચના કરવી, ખાસ કરીને દીપદાન મહાપુણ્યકારક છે. શુક્લ પક્ષની અષ્ટમી તિથિએ વિશેષ ફળ, અથવા ક્ષમતા મુજબ નિયમિત પૂજા કરવી. ફલશ્રુતિમાં શિવસામીપ્ય, ગર્ભવાસથી રક્ષા, દરિદ્રતા અને શોકનો નાશ, સ્વર્ગમાં માન, અને એક દિવસ નિવાસથી પણ પાપક્ષય જણાવ્યો છે. અંતે બ્રાહ્મણભોજન, વસ્ત્રદાન અને દક્ષિણાદાન કરવાનું કર્તવ્ય કહેવામાં આવ્યું છે.
Shlokas
Verse 1
मार्कण्डेय उवाच । ततः क्रोशान्तरे पार्थ वासवं तीर्थमुत्तमम् । वसुभिः स्थापितं तत्र स्थित्वा वै द्वादशाब्दकम्
માર્કંડેયે કહ્યું—હે પાર્થ! ત્યાર પછી એક ક્રોશ અંતરે ‘વાસવ’ નામનું પરમ ઉત્તમ તીર્થ છે. તેને વસુઓએ ત્યાં સ્થાપ્યું અને તેઓ ત્યાં બાર વર્ષ રહ્યા।
Verse 2
धरो ध्रुवश्च सोमश्च आपश्चैवानिलोऽनलः । प्रत्यूषश्च प्रभासश्च वसवोऽष्टाविमे पुरा
ધરા, ધ્રુવ, સોમ, આપ, અનિલ, અનલ, પ્રત્યૂષ અને પ્રભાસ—આ આઠેય પ્રાચીનકાળે ‘વસુ’ તરીકે પ્રસિદ્ધ હતા।
Verse 3
पितृशापपरिक्लिष्टा गर्भवासाय भारत । नार्मदं तीर्थमासाद्य तपश्चक्रुर्यतेन्द्रियाः
હે ભારત! પિતૃશાપથી પીડિત અને ગર્ભવાસ (પુનર્જન્મ) માટે નિયત થયેલા તે વસુઓ નર્મદાના તીર્થને પામી ઇન્દ્રિયસંયમથી તપ કર્યું।
Verse 4
आराधयन्तः परमं भवानीपतिमव्यम् । द्वादशाब्दानि राजेन्द्र ततस्तुष्टो महेश्वरः
હે રાજેન્દ્ર! બાર વર્ષ સુધી અવિનાશી પરમ ભવાનીપતિની આરાધના કરવાથી અંતે મહેશ્વર પ્રસન્ન થયા।
Verse 5
प्रत्यक्षः प्रददौ तेभ्यस्त्वभीष्टं वरमुत्तमम् । ततः स्वनाम्ना संस्थाप्य वसवस्तं महेश्वरम् । जग्मुराकाशमाविश्य प्रसन्ने सति शङ्करे
તેઓ સમક્ષ પ્રગટ થઈ તેમણે ઇચ્છિત ઉત્તમ વરદાન આપ્યું. ત્યારબાદ વસુઓએ પોતાના નામે તે મહેશ્વરની સ્થાપના કરી; શંકર પ્રસન્ન થતાં તેઓ આકાશમાં પ્રવેશ કરીને પ્રસ્થાન કર્યા।
Verse 6
ततः प्रभृति विख्यातं तीर्थं तद्वासवाह्वयम् । तस्मिंस्तीर्थे महाराज यो भक्त्या पूजयेच्छिवम् । यथालब्धोपहारैश्च दीपं दद्यात्प्रयत्नतः
ત્યારથી તે તીર્થ ‘વાસવ’ નામે પ્રસિદ્ધ થયું. હે મહારાજ! જે ત્યાં ભક્તિથી શિવપૂજા કરે, તે જે કંઈ ઉપલબ્ધ અર્પણ હોય તે વડે પ્રયત્નપૂર્વક દીપદાન કરવું જોઈએ।
Verse 7
शुक्लपक्षे तदाष्टम्यां प्रत्यहं वापि शक्तितः । अष्टौ वर्षसहस्राणि स वसेच्छिवसंनिधौ
શુક્લપક્ષની તે અષ્ટમીના દિવસે—અથવા શક્તિ મુજબ દરરોજ—તે શિવસન્નિધિમાં આઠ હજાર વર્ષ સમાન પુણ્યફળ પામે છે।
Verse 8
ततः शिवालयं याति गर्भवासं न पश्यति । पुष्पैर्वा पल्लवैर्वापि फलैर्धान्यैस्तथापि वा
ત્યારબાદ તે શિવાલયને પામે છે અને ફરી ગર્ભવાસ (પુનર્જન્મ) નથી જોતો. ફૂલોથી, પલ્લવોથી, ફળોથી અથવા ધાન્યથી પણ અર્પણ કરીને પૂજા કરવી।
Verse 9
पूजयेद्देवमीशानं स दैन्यं नाप्नुयात्क्वचित् । सर्वशोकविनिर्मुक्तः स्वर्गलोके महीयते
જે ઈશાન દેવનું પૂજન કરે છે, તે ક્યારેય દૈન્યને પામતો નથી. સર્વ શોકથી મુક્ત થઈ તે સ્વર્ગલોકમાં માન પામે છે.
Verse 10
एकाहमपि कौन्तेय यो वसेद्वासवेश्वरे । पापराशिं विनिर्धूय भानुवद्दिवि मोदते
હે કૌંતેય! જે વાસવેશ્વરમાં એક દિવસ પણ વસે છે, તે પાપરાશિને દૂર કરી સૂર્ય સમાન સ્વર્ગમાં આનંદ કરે છે.
Verse 11
विप्रांश्च भोजयेद्भक्त्या दद्याद्वासांसि दक्षिणाम्
ભક્તિપૂર્વક બ્રાહ્મણોને ભોજન કરાવવું અને દક્ષિણારૂપે વસ્ત્રો પણ અર્પણ કરવા.