Adhyaya 44

Verse 1

श्रीमार्कण्डेय उवाच । तीर्थानां परमं तीर्थं तच्छृणुष्व नराधिप । रेवाया दक्षिणे कूले निर्मितं शूलपाणिना

શ્રી માર્કંડેયે કહ્યું—હે નરાધિપ! સર્વ તીર્થોમાં પરમ તીર્થ તે સાંભળ; રેવા નદીના દક્ષિણ કાંઠે શૂલપાણિ ભગવાને તેને સ્થાપ્યું છે।

Verse 2

मोक्षार्थं मानवेन्द्राणां निर्मितं नृपसत्तम युधिष्ठिर उवाच । श्रुता मे विविधा धर्मास्तीर्थानि विविधानि च । दानधर्माः समस्ताश्च त्वत्प्रसादाद्द्विजोत्तम

હે નૃપસત્તમ! આ માનવેન્દ્રોના મોક્ષાર્થે નિર્મિત છે. યુધિષ્ઠિરે કહ્યું—હે દ્વિજોત્તમ! તમારા પ્રસાદથી મેં વિવિધ ધર્મો, વિવિધ તીર્થો અને દાનધર્મોના સર્વ નિયમો સાંભળ્યા છે।

Verse 3

अन्यच्च श्रोतुमिच्छामि संसारश्छिद्यते यथा । पुनरागमनं नास्ति मोक्षप्राप्तिर्भवेद्यथा

હું વધુ પણ સાંભળવા ઇચ્છું છું—જે રીતે સંસારબંધન છેદાય, ફરી પુનરાગમન ન રહે, અને જે રીતે મોક્ષપ્રાપ્તિ થાય।

Verse 4

एतदाख्याहि मे सर्वं प्रसादाद्द्विजसत्तम

હે દ્વિજસત્તમ! કૃપાપ્રસાદથી આ સર્વ મને કહો।

Verse 5

मार्कण्डेय उवाच । शृणुष्वैकमना भूत्वा तीर्थात्तीर्थान्तरं महत् । श्रुते यस्य प्रभावे तु मुच्यते चाब्दिकादघात्

માર્કંડેયે કહ્યું—એકાગ્ર મનથી સાંભળ; તીર્થોમાંથી પણ પરમ એવા મહાન તીર્થનું વર્ણન. જેના પ્રભાવને માત્ર સાંભળવાથી જ વાણીથી કરેલા પાપમાંથી પણ મુક્તિ મળે છે.

Verse 6

वाचिकैर्मानसैर्वापि शारीरैश्च विशेषतः । कीर्तनात्तस्य तीर्थस्य मुच्यते सर्वपातकैः

વાણીથી, મનથી અથવા ખાસ કરીને શરીરથી કરેલા પાપ—તે તીર્થનું કીર્તન અને મહિમા-ગાન કરવાથી સર્વ પાતકોથી મુક્તિ થાય છે.

Verse 7

पञ्चक्रोशप्रमाणं तु तच्च तीर्थं महीपते । भुक्तिमुक्तिप्रदं दिव्यं प्राणिनां पापकर्मिणाम्

હે મહીપતે! તે તીર્થ પાંચ ક્રોશ જેટલું વિસ્તરેલું છે. પાપકર્મમાં લિપ્ત પ્રાણીઓને પણ તે દિવ્ય તીર્થ ભોગ અને મોક્ષ—બન્ને આપે છે.

Verse 8

रेवाया दक्षिणे कूले पर्वतो भृगुसंज्ञितः । तस्य मूर्ध्नि च तत्तीर्थं स्थापितं चैव शम्भुना

રેવાના દક્ષિણ કાંઠે ભૃગુ નામનો પર્વત છે. તેના શિખર પર તે તીર્થ સ્વયં શંભુ (શિવ) દ્વારા સ્થાપિત થયું છે.

Verse 9

शूलभेदेति विख्यातं त्रिषु लोकेषु भूपते । तत्र स्थिताश्च ये वृक्षास्तीर्थाच्चैव चतुर्दिशम्

હે ભૂપતે! તે ‘શૂલભેદ’ નામે ત્રિલોકમાં વિખ્યાત છે. અને તે તીર્થની ચારે દિશામાં ઊભેલા જે વૃક્ષો છે, તે પણ તેના પવિત્ર ક્ષેત્રમાં જ આવે છે.

Verse 10

पतिता निलयं यान्ति रुद्रस्य नात्र संशयः । मृतास्तत्रैव ये केचिज्जन्तवो भुवि पक्षिणः

પાપમાં પડેલાં લોકો પણ રુદ્રના ધામને પ્રાપ્ત કરે છે—એમાં સંશય નથી. અને ત્યાં જે કોઈ જીવ—પક્ષી કે ધરતી પરનાં પ્રાણી—મરે છે,

Verse 11

ते यान्ति परमं लोकं तत्र तीर्थे न संशयः । पातालान्निःसृता गङ्गा भोगवतीतिसंज्ञिता

તેઓ તે તીર્થના પ્રભાવથી પરમ લોકને જાય છે—એમાં સંશય નથી. પાતાળમાંથી નીકળેલી ગંગાધારા ‘ભોગવતી’ નામે પ્રસિદ્ધ છે।

Verse 12

निष्क्रान्ता शूलभेदाच्च सर्वपापक्षयंकरी । या सा गीर्वाणनाम्न्यन्या वहेत्पुण्या महानदी

શૂલભેદમાંથી નિષ્ક્રાંત થઈ તે સર્વ પાપોનો ક્ષય કરનારી છે. એ જ પુણ્યમય મહાનદી ‘ગીર્વાણા’ નામે પણ વહે છે।

Verse 13

पतिता कुण्डमध्ये तु यत्र भिन्नं त्रिशूलिना । शम्भुना च पुरा तात उत्पाद्य च सरस्वती

જ્યાં ત્રિશૂલધારીએ તેને ભેદી હતી, ત્યાં તે કુંડના મધ્યમાં પડી. હે તાત, પ્રાચીન કાળે શંભુએ ત્યાં જ સરસ્વતીને પણ ઉત્પન્ન કરી હતી।

Verse 14

सा तत्र पतिता राजन् प्राचीनाघविमोचिनी । भास्वत्या त्रितयं यत्र शिला गीर्वाणसंज्ञिता

હે રાજન, તે ત્યાં અવતરીને પ્રાચીન પાપોનું વિમોચન કરનારી બની. ત્યાં તેજસ્વી ત્રય છે અને ‘ગીર્વાણા’ નામે પ્રસિદ્ધ એક શિલા પણ છે।

Verse 15

तत्र तीर्थे च तत्तीर्थं न भूतं न भविष्यति । केदारं च प्रयागं च कुरुक्षेत्रं गया तथा

તે પવિત્ર પ્રદેશમાં એવું તીર્થ પહેલાં ક્યારેય થયું નથી અને આગળ પણ થશે નહીં. કેદાર, પ્રયાગ, કુરુક્ષેત્ર અને ગયા જેવા પ્રસિદ્ધ તીર્થો પણ—

Verse 16

अन्यानि च सुतीर्थानि कलां नार्हन्ति षोडशीम् । पञ्च स्थानानि तीर्थानि पृथग्भूतानि यानि च

અન્ય ઉત્તમ તીર્થો પણ તેના પુણ્યની સોળમી કળા જેટલાં પણ નથી. અને પરસ્પર અલગ એવા પાંચ તીર્થસ્થાનો—

Verse 17

वक्ष्यामि च समासेन एकैकं च पृथक्पृथक् । गया नाभ्यां यथा पुण्या चक्रतीर्थं च तत्समम्

હું સંક્ષેપમાં, એકેક કરીને, ક્રમશઃ અલગ અલગ કહું છું. જેમ ગયા અને નાભિ પરમ પુણ્યદાયી છે, તેમ ચક્રતીર્થ પણ તેમની સમાન પાવન છે.

Verse 18

धर्मारण्ये यथा कूपं शूलभेदं च तत्समम् । ब्रह्मयूपं यथा पुण्यं देवनद्यास्तथैव च

ધર્મારણ્યમાં જેમ પવિત્ર કૂવો છે, તેમ શૂલભેદ પણ તેની સમાન છે. અને જેમ બ્રહ્મયૂપ પુણ્યદાયી છે, તેમ દેવનદી પણ એ જ રીતે પાવન છે.

Verse 19

यथा गयाशिरः पुण्यं सुराणां च यथा शिला । यथा च पुष्करं स्थानं मार्कण्डह्रद एव च

જેમ ગયાશિર પુણ્ય છે અને દેવતાઓ દ્વારા પૂજિત શિલા પુણ્ય છે; તેમ પુષ્કરનું સ્થાન અને માર્કંડહ્રદ પણ પાવન છે.

Verse 20

दत्त्वा पिण्डोदकं तत्र पिण्डाणां च तथाक्षयम् । यस्तत्र कुरुते श्राद्धं तोयं पिबति नित्यशः । मुच्यते सर्वपापैस्तु उरगः कञ्चुकैरिव । अनिन्द्यान्पूजयेद्विप्रान् दम्भक्रोधविवर्जितान्

ત્યાં પિંડ અને તર્પણજળ અર્પણ કરવાથી પિતૃકર્મનું અક્ષય ફળ મળે છે. જે તે સ્થળે શ્રાદ્ધ કરે છે અને નિત્ય તે જળ પીવે છે, તે સાપ જેમ કાંચળી છોડે તેમ સર્વ પાપોથી મુક્ત થાય છે. દંભ અને ક્રોધથી રહિત, નિર્દોષ બ્રાહ્મણોનું પૂજન કરવું જોઈએ.

Verse 21

त्रयोदशदिनं दानं त्रयोदशगुणं भवेत् । अभ्यर्चितं सुरं दृष्ट्वा गणनाथं गजाननम्

તેર દિવસ સુધી આપેલું દાન તેર ગણું ફળ આપે છે. પૂજિત દેવને દર્શન કરીને, ગજાનન ગણનાથનું દર્શન-અર્ચન કરવાથી…

Verse 22

सर्वे विघ्ना विनश्यन्ति दृष्ट्वा कम्बलक्षेत्रपम्

કંબલક્ષેત્રના સ્વામીના દર્શનથી સર્વ વિઘ્નો નાશ પામે છે.

Verse 23

पूजयेत्परया भक्त्या शूलपाणिं महेश्वरम्

પરમ ભક્તિથી શૂલપાણિ મહેશ્વરનું પૂજન કરવું જોઈએ.

Verse 24

देवस्य पूर्वभागे तु उमा पूज्या प्रयत्नतः । मार्कण्डेशं ततो भक्त्या पूजयेद्गुहवासिनम्

દેવના પૂર્વ ભાગે પ્રયત્નપૂર્વક ઉમાદેવીનું પૂજન કરવું જોઈએ. ત્યારબાદ ભક્તિથી ગુહાવાસી માર્કંડેશનું પૂજન કરવું જોઈએ.

Verse 25

मुच्यन्ते पातकैः सर्वैरज्ञानज्ञानसंचितैः । गुहामध्ये प्रविष्टस्तु जपेत्सूक्तं तु त्र्यक्षरम्

અજ્ઞાન કે ભ્રાંત જ્ઞાનથી સંચિત થયેલા સર્વ પાપોથી મનુષ્ય મુક્ત થાય છે. ત્યારબાદ ગુહાના અંતરમાં પ્રવેશ કરીને પવિત્ર ત્ર્યક્ષરી મંત્રનો જપ કરવો.

Verse 26

नीलपर्वतजं पुण्यं षष्ठांशेन लभेत सः । त्रिनरास्तत्र तिष्ठन्ति सादित्यमरुतैः सह

તે નીલપર્વતથી ઉત્પન્ન પુણ્યનો છઠ્ઠો અંશ પ્રાપ્ત કરે છે. ત્યાં આદિત્યો અને મરુતો સાથે ત્રણ દિવ્ય પુરુષો નિવાસ કરે છે.

Verse 27

सर्वदेवमयं स्थानं कोटिलिङ्गमनुत्तमम् । यथा नदीनदाः सर्वे सागरे यान्ति संक्षयम्

આ સ્થાન સર્વદેવમય છે—અનુત્તમ ‘કોટિલિંગ’ છે. જેમ સર્વ નદીઓ અને નાળાઓ અંતે સાગરમાં મળી શાંત થાય છે,

Verse 28

तथा पापानि नश्यन्ति शूलभेदस्य दर्शनात् । प्रत्यक्षो दृश्यतेऽद्यापि प्रत्ययो ह्यवनीपते

એ જ રીતે શૂલભેદના દર્શનમાત્રથી પાપો નાશ પામે છે. હે અવનીપતિ, આજે પણ તેનો પ્રત્યક્ષ પુરાવો દેખાય છે.

Verse 29

विस्फुलिङ्गा लिङ्गमध्ये स्पन्दन्ते स्नानयोगतः । द्वितीयः प्रत्ययस्तत्र तैलबिन्दुर्न सर्पति

સ્નાન કરવાથી લિંગની અંદર સ્ફુલિંગો કંપતા દેખાય છે. ત્યાં બીજો સંકેત એ છે કે તેલની બુંદ સરકતી કે ફેલાતી નથી.

Verse 30

एवं हि प्रत्ययस्तत्र शूलभेदप्रभावजः । यः स्मरेच्छूलभेदं तु त्रिकालं नित्यमेव च

ત્યાં શૂલભેદના પ્રભાવથી જ તે નિશ્ચયચિહ્ન ઉત્પન્ન થાય છે. જે શૂલભેદનું સ્મરણ નિત્ય ત્રિકાળ કરે છે—

Verse 31

स पूतश्च भवेत्साक्षात्सबाह्याभ्यन्तरो नृप । न कस्यचिन्मया ख्यातं पृष्टोऽहं त्रिदशैरपि

તે તરત જ પવિત્ર બને છે—બાહ્ય અને આંતરિક રીતે પણ, હે રાજા. દેવતાઓએ પણ પૂછ્યું છતાં મેં આ વાત કોઈને પ્રગટ કરી નથી.

Verse 32

गुह्याद्गुह्यतरं तीर्थं सदा गोप्यं कृतं मया । सर्वपापहरं पुण्यं सर्वदोषघ्नमुत्तमम्

આ ગુહ્યથી પણ વધુ ગુહ્ય તીર્થ છે, જેને મેં સદા ગોપ્ય રાખ્યું છે—આ પરમ પુણ્ય છે, સર્વ પાપહર અને સર્વ દોષનાશક ઉત્તમ છે.

Verse 33

सर्वतीर्थमयं तीर्थं शूलभेदं जनेश्वर । श्रुते यस्य प्रभावे तु मुच्यते सर्वपातकैः

હે જનેશ્વર, શૂલભેદ સર્વ તીર્થમય તીર્થ છે, જેમાં સર્વ તીર્થોનું સાર સમાયેલું છે. તેની મહિમા માત્ર સાંભળવાથી જ મનુષ્ય સર્વ મહાપાતકોથી મુક્ત થાય છે.

Verse 34

शूलभेदं मया तात संक्षेपात्कथितं तव । यः शृणोति नरो भक्त्या मुच्यते सर्वपातकैः

તાત, મેં તને શૂલભેદનું વર્ણન સંક્ષેપમાં કહ્યું છે. જે મનુષ્ય ભક્તિપૂર્વક તેને સાંભળે છે, તે સર્વ મહાપાતકોથી મુક્ત થાય છે.