Adhyaya 10

Verse 1

युधिष्ठिर उवाच । कस्मिन्कल्पे महाभागा नर्मदेयं द्विजोत्तम । विभक्ता ऋषिभिः सर्वैस्तपोयुक्तैर्महात्मभिः

યુધિષ્ઠિરે કહ્યું—હે મહાભાગ દ્વિજોત્તમ! કયા કલ્પમાં આ પુણ્ય નર્મદા-પ્રદેશ સર્વ તપોયુક્ત મહાત્મા ઋષિઓ દ્વારા વિભાજિત અને પ્રતિષ્ઠિત કરવામાં આવ્યો?

Verse 2

एतद्विस्तरतः सर्वं ब्रूहि मे वदतां वर । कल्पान्ते यद्भवेत्कष्टं लोकानां तत्त्वमेव च

હે વક્તાઓમાં શ્રેષ્ઠ! આ બધું મને વિસ્તારે કહો—કલ્પાંતમાં લોકોએ જે કષ્ટ ભોગવવું પડે છે અને તેના પાછળનું યથાર્થ તત્ત્વ પણ.

Verse 3

अतीते तु पुरा कल्पे यथेयं वर्ततेऽनघ । अस्यान्त्यस्य च कल्पस्य व्यवस्थां कथय प्रभो । एवमुक्तः सभामध्ये मार्कण्डो वाक्यमब्रवीत्

હે નિષ્પાપ! પ્રાચીન અતીત કલ્પમાં જેમ આ હતું અને જેમ હવે છે, તેમ આ અંતિમ કલ્પની પણ વ્યવસ્થા અને નિયમ કહો, પ્રભુ. આમ કહ્યા પછી સભામધ્યે માર્કંડેયે આ વચન ઉચ્ચાર્યાં.

Verse 4

मार्कण्डेय उवाच । वक्ष्येऽहं श्रूयतां सर्वैः कथेयं पूर्वतः श्रुता

માર્કંડેય બોલ્યા—હું કહું છું; સૌ સાંભળો. આ કથા મેં પૂર્વે જેમ સાંભળી હતી તેમ જ વર્ણવું છું.

Verse 5

महत्कथेयं वैशिष्टी कल्पादस्मात्परं तु या । लोकक्षयकरो घोर आसीत्कालः सुदारुणः

આ કથા મહાન અને વિશિષ્ટ છે; તે આ કલ્પથી પરના એક કલ્પને સંબંધિત છે. ત્યારે લોકક્ષય કરનાર ભયંકર અને અતિ દારુણ સમય આવ્યો હતો.

Verse 6

तस्मिन्नपि महाघोरे यथेयं वा मृता सती । परितुष्टैर्विभक्ता च शृणुध्वं तां कथामिमाम्

તે અત્યંત ઘોર સમયમાં પણ આ (પવિત્ર તત્ત્વ) જાણે મૃત સમાન થઈ ગયું હતું; છતાં પરિતૃપ્ત સિદ્ધોએ તેને ભાગે ભાગે વહેંચી સંરક્ષિત રાખ્યું. હવે આ કથા સાંભળો.

Verse 7

युगान्ते समनुप्राप्ते पितामहदिनत्रये । मानसा ब्रह्मणः पुत्राः साक्षाद्ब्रह्मेव सत्तमाः

યુગાંત આવી પહોંચતાં, પિતામહ બ્રહ્માના ત્રિદિવસીય કાળચક્રમાં, બ્રહ્માના માનસપુત્રો—શ્રેષ્ઠ સત્ત્વો—સાક્ષાત્ બ્રહ્મા સમાન પ્રગટ થયા.

Verse 8

सनकाद्या महात्मानो ये च वैमानिका गणाः । यमेन्द्रवरुणाद्याश्च लोकपाला दिनत्रये

સનકાદિ મહાત્માઓ તથા સ્વર્ગીય વૈમાનિક ગણો; અને યમ, ઇન્દ્ર, વરુણ વગેરે લોકપાલો પણ તે ત્રિદિવસીય કાળમાં ઉપસ્થિત હતા।

Verse 9

कालापेक्षास्तु तिष्ठन्ति लोकवृत्तान्ततत्पराः । ततः कल्पक्षये प्राप्ते तेषां ज्ञानमनुत्तमम्

નિયત સમયની અપેક્ષાથી તેઓ સ્થિર રહ્યા, લોકોના વર્તમાન-વૃત્તાંતમાં તત્પર રહ્યા; પછી કલ્પક્ષય આવતા તેમનું જ્ઞાન અનુત્તમ બન્યું।

Verse 10

। अध्याय

અધ્યાય. (અધ્યાય-શીર્ષક)

Verse 11

स्वर्लोकं च महश्चैव जनश्चैव तपस्तदा । आश्रयं सत्यलोकं च सर्वलोकमनुत्तमम्

સ્વર્લોક, મહર્લોક, જનলোক અને તપોલોક—એ બધાથી ઉપર સત્યલોકને પરમ આશ્રય, સર્વ લોકોમાં અનુત્તમ લોક કહેવાયો છે।

Verse 12

कालं युगसहस्रान्तं पुत्रपौत्रसमन्विताः । सत्यलोके च तिष्ठन्ति यावत्संजायते जगत्

હજાર યુગોના અંત સુધીના કાળ સુધી, પુત્ર-પૌત્રો સહિત તેઓ સત્યલોકમાં નિવાસ કરે છે—જગત ફરી પ્રગટે ત્યાં સુધી।

Verse 13

ब्रह्मपुत्राश्च ये केचित्कल्पादौ न भवन्ति ह । त्रैलोक्यं ते परित्यज्य अनाधारं भवन्ति च

કલ્પના આરંભે જે કેટલાક બ્રહ્મપુત્રો પ્રગટ થતા નથી, તેઓ ત્રૈલોક્ય ત્યજીને નિરાધાર (આધારવિહિન) બની જાય છે.

Verse 14

तैः सार्धं ये तु ते विप्रा अन्ये चापि तपोधनाः । यक्षरक्षःपिशाचाश्च अन्ये वैमानिका गणाः

તેમની સાથે તે વિપ્રો તથા અન્ય તપોધન તપસ્વીઓ; યક્ષ, રાક્ષસ, પિશાચ અને અન્ય વૈમાનિક (દિવ્ય વિમાનચારિ) ગણો પણ હતા.

Verse 15

ऋषयश्च महाभागा वर्णाश्चान्ये पृथग्विधाः । सीदन्ति भूम्यां सहिता ये चान्ये तलवासिनः

મહાભાગ ઋષિઓ અને વિવિધ વર્ણોના અન્ય સમૂહો; તેમજ અન્ય તલવાસી (અધોલોકવાસી) લોકો—એ બધા મળીને પૃથ્વી પર ઢળી પડી દુઃખિત થયા.

Verse 16

अनावृष्टिरभूत्तत्र महती शतवार्षिकी । लोकक्षयकरी रौद्रा वृक्षवीरुद्विनाशिनी

ત્યાં સો વર્ષ સુધી ચાલતી મહાન અનાવૃષ્ટિ ઊભી થઈ—તે રૌદ્ર હતી, લોકક્ષયકારી, વૃક્ષો અને વેલીઓનો વિનાશ કરનારી.

Verse 17

त्रैलोक्यसंक्षोभकरी सप्तार्णवविशोषणी । ततो लोकाः क्षुधाविष्टा भ्रमन्तीव दिशो दश

તે ત્રૈલોક્યને ક્ષુબ્ધ કરનાર અને સાત સમુદ્રોને શોષી નાખનાર હતી; ત્યારબાદ ભૂખથી પીડિત પ્રાણીઓ દસ દિશાઓમાં જાણે ભ્રમિત થઈ ભટકવા લાગ્યા.

Verse 18

कंदैर्मूलैः फलैर्वापि वर्तयन्ते सुदुःखिताः । सरितः सागराः कूपाः सेवन्ते पावनानि च

અત્યંત દુઃખમાં તેઓ કંદ, મૂળ અને ફળોથી જ જીવન ચલાવતા. પાવન જળની શોધમાં તેઓ નદીઓ, સમુદ્રો અને કૂવોનો આશ્રય લેતા.

Verse 19

तत्रापि सर्वे शुष्यन्ति सरिद्भिः सह सागराः । ततो यान्यल्पसाराणि सत्त्वानि पृथिवीतले

ત્યાં પણ નદીઓ સાથે બધા સમુદ્રો સુકાઈ ગયા. ત્યારબાદ પૃથ્વી પર રહેલા અલ્પબળ અને ક્ષીણશક્તિવાળા પ્રાણીઓ…

Verse 20

तान्येवाग्रे प्रलीयन्ते भिन्नान्युरुजलेन वै । अथ संक्षीयमाणासु सरित्सु सह सागरैः

પ્રથમ તો એ જ (જળધારાઓ) વિશાળ જળથી તૂટી-ભાંગી લય પામી ગઈ. પછી નદીઓ સમુદ્રો સાથે ક્ષીણ થવા લાગી ત્યારે…

Verse 21

ऋषीणां षष्टिसाहस्रं कुरुक्षेत्रनिवासिनाम् । ये च वैखानसा विप्रा दन्तोलूखलिनस्तथा

કુરુક્ષેત્રમાં નિવાસ કરનાર સાઠ હજાર ઋષિઓ હતા. વૈખાનસ બ્રાહ્મણો પણ હતા, તેમજ દાંતને જ ઉખલ માની ધાન્ય કૂટીને ભોજન કરનાર તપસ્વીઓ પણ હતા.

Verse 22

हिमाचलगुहागुह्ये ये वसन्ति तपोधनाः । सर्वे ते मामुपागम्य क्षुत्तृषार्तास्तपोधनाः

હિમાલયની ગુપ્ત ગુફાઓમાં વસતા તે તપોધન—બધા જ ભૂખ અને તરસથી પીડિત થઈ મારી પાસે આવી પહોંચ્યા.

Verse 23

ऊचुः प्राञ्जलयः सर्वे सीदयामो महामुने । सरित्सागरशैलान्तं जगत्संशुष्यते द्विज

તેઓ સૌએ અંજલિ બાંધી કહ્યું—“હે મહામુને, અમે નાશ પામીએ છીએ. હે દ્વિજ, નદીઓ, સમુદ્રો અને પર્વતપ્રદેશ સહિત આખું જગત સૂકાઈ રહ્યું છે।”

Verse 24

कुत्र यास्याम सहिता यावत्कालस्य पर्ययः । दीर्घायुरसि विप्रेन्द्र न मृतस्त्वं युगक्षये

“કાળનો આ ફેરફાર પૂરો થાય ત્યાં સુધી અમે સૌ સાથે ક્યાં જઈએ? હે વિપ્રેન્દ્ર, તમે દીર્ઘાયુ છો; યુગાંતમાં પણ તમારો નાશ થતો નથી।”

Verse 25

भूतं भव्यं भविष्यच्च सर्वं तव हृदि स्थितम् । तस्मात्त्वं वेत्सि सर्वं च कथयस्व महाव्रत

“ભૂત, વર્તમાન અને ભવિષ્ય—બધું જ તમારા હૃદયમાં સ્થિત છે. તેથી તમે સર્વ જાણો છો; હે મહાવ્રતી, અમને કહો।”

Verse 26

कीदृक्कालं महाभाग क्षपिष्यामोऽथ सुव्रत । अनावृष्टिहतं सर्वं सीदते सचराचरम्

“હે મહાભાગ, હે સુવ્રત, અમારે કેવો કાળ સહન કરવો પડશે? અનાવૃષ્ટિથી પીડિત સર્વ—ચરાચર સહિત—વિનાશમાં ઢળી રહ્યું છે।”

Verse 27

परित्राहि महाभाग न यथा याम संक्षयम् । ततः संचिन्त्य मनसा त्वरन्विप्रानथाब्रवम्

“હે મહાભાગ, અમારી રક્ષા કરો, જેથી અમે વિનાશને ન પામીએ.” પછી મનમાં વિચાર કરીને મેં ત્વરિતપણે તે બ્રાહ્મણોને કહ્યું।

Verse 28

कुरुक्षेत्रं त्यजध्वं च पुत्रदारसमन्विताः । त्यक्त्वोदीचीं दिशं सर्वे यामो याम्यामनुत्तमाम्

પુત્રો અને પત્નીઓ સહિત કુરુક્ષેત્ર ત્યજી દો. ઉત્તર દિશાનો ત્યાગ કરીને આપણે સૌ તે અનુત્તમ દક્ષિણ દિશા તરફ જઈએ.

Verse 29

नगरग्रामघोषाढ्यां पुरपत्तनशोभिताम् । गच्छामो नर्मदातीरं बहुसिद्धनिषेवितम्

નગરો, ગામો અને ઘોષોથી સમૃદ્ધ, પુરો અને પત્તનોથી શોભિત એવા નર્મદા-તીર પર ચાલો; જ્યાં અનેક સિદ્ધો નિવાસ કરે છે.

Verse 30

रुद्राङ्गीं तां महापुण्यां सर्वपापप्रणाशिनीम् । पश्यामस्तां महाभागां न्यग्रोधावारसंकुलाम्

આવો, આપણે તે રુદ્રસ્વરૂપિણી, મહાપુણ્યમયી, સર્વ પાપનો નાશ કરનારી, મહાભાગ્યવતી—વટવૃક્ષોના ઉપવનોથી ભરપૂર—દેવીનું દર્શન કરીએ.

Verse 31

माहेश्वरैर्भागवतैः सांख्यैः सिद्धैः सुसेविताम् । अनावृष्टिभयाद्भीताः कूलयोरुभयोरपि

તેને માહેશ્વરો, ભાગવતો, સાંખ્ય અને સિદ્ધો સારી રીતે સેવિત કરે છે. અનાવૃષ્ટિના ભયથી ભીત થઈ તેઓ બંને કાંઠે પણ રોકાયા.

Verse 32

आश्रमे ह्याश्रमान्दिव्यान्कारयामो जितव्रताः । एवमुक्तास्तु ते सर्वे समेतानुचरैः सह

અમે, વ્રતોને જીતીને અડગ રહેનારા, આ આશ્રમમાં દિવ્ય આશ્રમ-ગૃહો બનાવડાવશું. એમ કહ્યા પછી તેઓ બધા અનુચરો સહિત એકત્ર થયા.

Verse 33

नर्मदातीरमासाद्य स्थिताः सर्वेऽकुतोभयाः । किंचित्पूर्वमनुस्मृत्य पुरा कल्पादिभिर्भयम्

નર્મદાના તટે પહોંચી તેઓ બધા નિર્ભય થઈ ઊભા રહ્યા. છતાં પૂર્વકાળનું થોડું સ્મરણ કરીને, કલ્પ-પરિવર્તન આદિથી ઉપજેલો પ્રાચીન ભય મનમાં યાદ આવ્યો.

Verse 34

प्राप्तास्तु नर्मदातीरमादावेव कलौ युगे । ततो वर्षशतं पूर्णं दिव्यं रेवातटेऽवसन्

કલિયુગના આરંભમાં જ તેઓ નર્મદાના તટે આવ્યા. ત્યારબાદ રેવા તટ પર તેઓ પૂર્ણ સો દિવ્ય વર્ષો સુધી નિવાસ કરતા રહ્યા.

Verse 35

षड्विंशच्च सहस्राणि वर्षाणां मानुषाणि च । तत्राश्चर्यं मया दृष्टमृषीणां वसतां नृप

તે (અવધિ) છવીસ હજાર માનવ વર્ષો જેટલી હતી. હે નૃપ! ત્યાં નિવાસ કરતા તે ઋષિઓ વિષે મેં એક અદ્ભુત આશ્ચર્ય જોયું.

Verse 36

अनावृष्टिहते लोके संशुष्के स्थावरे चरे । भिन्ने युगादिकलने हाहाभूते विचेतने

જ્યારે અનાવૃષ્ટિથી જગત પીડિત હતું, સ્થાવર-જંગમ સર્વે સુકાઈ ગયા હતા; યુગાદિ ગણતરી ભંગ થઈ ગઈ હતી, અને સર્વત્ર ‘હાય હાય’નો વિલાપ થઈ લોકો વિવેકહીન બન્યા હતા…

Verse 37

चातुर्वर्णे प्रलीने तु नष्टे होमबलिक्रमे । निःस्वाहे निर्वषट्कारे शौचाचारविवर्जिते

જ્યારે ચાતુર્વર્ણ્ય વ્યવસ્થા વિલીન થઈ ગઈ; હોમ અને બલિનો ક્રમ નષ્ટ થયો; ‘સ્વાહા’ અને ‘વષટ્’ના ઉચ્ચાર શાંત થઈ ગયા; અને શૌચ તથા સદાચાર ત્યજાઈ ગયા…

Verse 38

इयमेका सरिच्छ्रेष्ठा ऋषिकोटिनिषेविता । नान्या काचित्त्रिलोकेऽपि रमणीया नरेश्वर

આ એક જ શ્રેષ્ઠ નદી છે, જેને કરોડો ઋષિઓ સેવિત કરે છે. હે નરેશ્વર, ત્રિલોકમાં પણ આ જેવી રમણીય બીજી કોઈ નદી નથી.

Verse 39

यथेयं पुण्यसलिला इन्द्रस्येवामरावती । देवतायतनैः शुभ्रैराश्रमैश्च सुकल्पितैः

જેમ ઇન્દ્રની અમરાવતી, તેમ આ (રેવા) પુણ્યસલિલા છે—દેવતાઓના ઉજ્જ્વલ મંદિરો અને સુયોજિત આશ્રમોથી શોભિત.

Verse 40

शोभते नर्मदा देवी स्वर्गे मन्दाकिनी यथा । यावद्वृक्षा महाशैला यावत्सागरसंभवा

દેવી નર્મદા સ્વર્ગની મંદાકિની જેવી શોભે છે—જ્યાં સુધી વનવૃક્ષો અને મહાશૈલ ટક્યા રહે, અને જ્યાં સુધી સાગરસંભવ જળધારા વહેતી રહે.

Verse 41

उभयोः कूलयोस्तावन्मण्डितायतनैः शुभैः । हूयद्भिरग्निहोत्रैश्च हविर्धूमसमाकुला

તેના બંને કાંઠા શુભ મંદિરો વડે મંડિત હતા; અને અગ્નિહોત્રમાં આહુતિઓ અર્પાતાં ઊઠતા હવિર્ધૂમથી તેઓ વ્યાપ્ત હતા.

Verse 42

बभूव नर्मदा देवी प्रावृट्काल इव शर्वरी । देवतायतनैर्नैकैः पूजासंस्कारशोभिता

દેવી નર્મદા પ્રાવૃટ્કાળની રાત્રિ જેવી બની—અनेक દેવાલયોથી દીપ્ત, અને પૂજા તથા સંસ્કારોની શોભાથી અલંકૃત.

Verse 43

सरिद्भिर्भ्राजते श्रेष्ठा पुरी शाक्री च भास्करी । केचित्पञ्चाग्नितपसः केचिदप्यग्निहोत्रिणः

નદીઓથી શોભિત તે શ્રેષ્ઠ નગરી ઇન્દ્રલોક અને સૂર્યલોક સમાન તેજસ્વી રીતે ઝળહળે છે. કેટલાક પંચાગ્નિ-તપ કરે છે, અને કેટલાક નિત્ય અગ્નિહોત્રનું અનુષ્ઠાન કરે છે.

Verse 44

केचिद्धूमकमश्नन्ति तपस्युग्रे व्यवस्थिताः । आत्मयज्ञरताः केचिदपरे भक्तिभागिनः

કેટલાક ઉગ્ર તપમાં સ્થિર રહી ‘ધૂમક’ કહેવાતો આહાર ગ્રહણ કરે છે. કેટલાક આત્મયજ્ઞ (અંતર્યાગ)માં રત રહે છે, અને અન્ય ભક્તિ-ભાગના અધિકારી બની ભક્તિમાં લીન રહે છે.

Verse 45

वैष्णवज्ञानमासाद्य केचिच्छैवं व्रतं तथा । एकरात्रं द्विरात्रं च केचित्षष्ठाहभोजनाः

કેટલાક વૈષ્ણવ જ્ઞાન પ્રાપ્ત કરે છે, અને કેટલાક એ જ રીતે શૈવ વ્રતનું અનુષ્ઠાન કરે છે. કેટલાક એક રાત, કેટલાક બે રાત ઉપવાસ કરે છે; અને કેટલાક છઠ્ઠા દિવસે જ ભોજન કરે છે.

Verse 46

चान्द्रायणविधानैश्च कृच्छ्रिणश्चातिकृच्छ्रिणः । एवंविधैस्तपोभिश्च नर्मदातीरशोभितैः

ચાન્દ્રાયણના વિધાનો, કૃચ્છ્ર તથા અતિકૃચ્છ્ર પ્રાયશ્ચિત્તો અને આવા અનેક તપોથી નર્મદાના તટો શોભિત બન્યા.

Verse 47

यजद्भिः शंकरं देवं केशवं भाति नित्यदा । एकत्वे च पृथक्त्वे च यजतां च महेश्वरम्

તે સ્થાન શંકરદેવ અને કેશવના ઉપાસકોથી સદૈવ તેજસ્વી રહે છે—દેવતાઓમાં એકત્વ માનતા હોય કે ભિન્નત્વ, તેમ છતાં મહેશ્વરની આરાધના કરનારોથી તે શોભે છે.

Verse 48

कलौ युगे महाघोरे प्राप्ताः सिद्धिमनुत्तमाम् । यस्य यस्य हि या भक्तिर्विज्ञानं यस्य यादृशम्

મહાઘોર કલિયુગમાં પણ તેમણે અનુત્તમ સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરી; જેમની જેવી ભક્તિ અને જેમનું જેવું જ્ઞાન, તે મુજબ જ તેમને ફળ મળ્યું।

Verse 49

यस्मिन्यस्मिंश्च देवे तु तांतामीशोऽददात्प्रभुः । स्वभावैकतया भक्त्या तामेत्यान्तः प्रलीयते

જે જે દેવમાં મન વળે, પ્રભુ ઈશ્વર તે તે અનુરૂપ સિદ્ધિ આપે છે; સ્વભાવ સાથે એકરૂપ થયેલી ભક્તિથી તે તે દિવ્યતાને પામી અંતરમાં લીન થાય છે।

Verse 50

संसारे परिवर्तन्ते ये पृथग्भाजिनो नराः । ये महावृक्षमीशानं त्यक्त्वा शाखावलम्बिनः

જે મનુષ્યો ભિન્નતામાં જ અડગ રહે છે, તેઓ સંસારમાં ફરતા રહે છે; મહાવૃક્ષરૂપ ઈશાનને છોડીને માત્ર ડાળીઓનો આધાર લેતા હોય તેમ।

Verse 51

पुनरावर्तमानास्ते जायन्ते हि चतुर्युगे । देवान्ते स्थावरान्ते च संसारे चाभ्रमन्क्रमात्

તેઓ વારંવાર પાછા ફરી ચારેય યુગોમાં જન્મ લે છે; ક્રમે દેવસ્થિતિથી સ્થાવરસ્થિતિ સુધી ભટકી સંસારચક્રમાં ફરતા રહે છે।

Verse 52

पुनर्जन्म पुनः स्वर्गे पुनर्घोरे च रौरवे । ये पुनर्देवमीशानं भवं भक्तिसुसंस्थिताः

ફરી જન્મ, ફરી સ્વર્ગ, અને ફરી ભયંકર રૌરવ—આ પુનઃપુનઃ પાછા ફરનારાની ગતિ છે; પરંતુ ભક્તિમાં સુસ્થિર રહી ઈશાન, ભગવાન ભવની શરણ લેતા પરમ ગતિ પામે છે।

Verse 53

यजन्ति नर्मदातीरे न पुनस्ते भवन्ति च । आ देहपतनात्केचिदुपासन्तः परं गताः

જે નર્મદા-તીરે પૂજન કરે છે, તેઓ ફરી બંધનમાં પડતા નથી. કેટલાક તો દેહપતન સુધી અખંડ ઉપાસના કરીને પરમ ગતિને પામે છે॥

Verse 54

केचिद्द्वादशभिर्वर्षैः षड्भरन्ये तपोधनाः । त्रिभिः संवत्सरैः केचित्केचित्संवत्सरेण तु

તપોધન કેટલાક બાર વર્ષમાં સિદ્ધિ પામે છે, અન્ય છ વર્ષમાં. કેટલાક ત્રણ વર્ષમાં, અને કેટલાક તો એક જ વર્ષમાં જ॥

Verse 55

षड्भिर्मासैस्तु संसिद्धास्त्रिभिर्मासैस्तथापरे । मुनयो देवमाश्रित्य नर्मदां च यशस्विनीम्

કેટલાક છ માસમાં સંપૂર્ણ સિદ્ધ થાય છે, અને કેટલાક તેમ જ ત્રણ માસમાં. જે મુનિઓ દેવનું શરણ લઈને યશસ્વિની નર્મદાનો પણ આશ્રય કરે છે॥

Verse 56

छित्त्वा संसारदोषांश्च अगमन्ब्रह्म शाश्वतम् । एवं कलियुगे घोरे शतशोऽथ सहस्रशः

સંસારના દોષોને કાપીને તેઓ શાશ્વત બ્રહ્મને પામ્યા. આ ઘોર કલિયુગમાં આવું સૈકડો અને હજારોની સંખ્યામાં થાય છે॥

Verse 57

नर्मदातीरमाश्रित्य मुनयो रुद्रमाविशन्

નર્મદા-તીરનો આશ્રય લઈને મુનિઓ રુદ્રમાં લીન થયા, એટલે શિવ-એક્યને પામ્યા॥

Verse 58

ये नर्मदातीरमुपेत्य विप्राः शैवे व्रते यत्नमुपप्रपन्नाः । त्रिकालमम्भः प्रविगाह्य भक्त्या देवं समभ्यर्च्य शिवं व्रजन्ति

જે બ્રાહ્મણો નર્મદા-તીરે આવી શૈવ વ્રતને પ્રયત્નપૂર્વક સ્વીકારે છે, તેઓ ત્રિકાળ ભક્તિથી જળમાં સ્નાન કરીને અને ભગવાન શિવની વિધિવત્ પૂજા કરીને શિવધામને પ્રાપ્ત કરે છે।

Verse 59

ध्यानार्चनैर्जाप्यमहाव्रतैश्च नारायणं वा सततं स्मरन्ति । ते धौतपाण्डुरपटा इव राजहंसाः संसारसागरजलस्य तरन्ति पारम्

ધ્યાન, અર્ચન, જપ અને મહાવ્રતો દ્વારા તેઓ સતત નારાયણનું પણ સ્મરણ કરે છે। ધોયેલા નિર્મળ શ્વેત વસ્ત્રવાળા રાજહંસોની જેમ તેઓ સંસાર-સાગરના જળને પાર કરીને પરતટે પહોંચે છે।

Verse 60

सत्यं सत्यं पुनः सत्यमुत्क्षिप्य भुजमुच्यते । इदमेकं सुनिष्पन्नं ध्येयो नारायणः सदा

‘સત્ય, સત્ય, ફરી સત્ય’ એમ ભુજા ઊંચી કરીને ઘોષણા થાય છે। આ એક જ નિષ્કર્ષ સુસ્થાપિત છે—નારાયણ સદા ધ્યાનયોગ્ય છે।

Verse 61

यो वा हरं पूजयते जितात्मा मासं च पक्षं च वसेन्नरेन्द्र । रेवां समाश्रित्य महानुभावः स देवदेवोऽथ भवेत्पिनाकी

હે નરેન્દ્ર! જે જિતાત્મા બની હર (શિવ)ની પૂજા કરે છે અને રેવા (નર્મદા)નો આશ્રય લઈને એક માસ તથા એક પક્ષ સુધી નિવાસ કરે છે, તે મહાનુભાવ દેવદેવ પિનાકી શિવ સમાન પદને પ્રાપ્ત કરે છે।

Verse 62

कीटाः पतंगाश्च पिपीलिकाश्च ये वै म्रियन्तेऽम्भसि नर्मदायाः । ते दिव्यरूपास्तु कुलप्रसूताः शतं समा धर्मपरा भवन्ति

નર્મદાના જળમાં જે કીડા, પતંગ અને પિપિલિકાઓ પણ મરે છે, તેઓ દિવ્ય રૂપ ધારણ કરે છે; ઉત્તમ કુળમાં જન્મ લઈને સો વર્ષ ધર્મપરાયણ બની રહે છે।

Verse 63

कालेन वृक्षाः प्रपतन्ति येऽपि महातरंगौघनिकृत्तमूलाः । ते नर्मदांभोभिरपास्तपापा देदीप्यमानास्त्रिदिवं प्रयान्ति

કાળક્રમે મહાતરંગોના પ્રવાહથી જેમની મૂળ કાપાઈ વૃક્ષો પણ પડી જાય છે, તેઓ નર્મદાજળથી પાપમુક્ત થઈ તેજસ્વી બની ત્રિદિવને પામે છે।

Verse 64

अकामकामाश्च तथा सकामा रेवान्तमाश्रित्य म्रियन्ति तीरे । जडान्धमूकास्त्रिदिवं प्रयान्ति किमत्र विप्रा भवभावयुक्ताः

નિષ્કામ હોય કે સકામ, જે રેવાના અંતપ્રદેશનો આશ્રય લઈ તેના તીરે દેહ ત્યાગે છે—જડ, અંધ અને મૂક પણ—ત્રિદિવને પામે છે; તો હે વિપ્રો, ભક્તિભાવયુક્તોમાં શું આશ્ચર્ય?

Verse 65

मासोपवासैरपि शोषिताङ्गा न तां गतिं यान्ति विमुक्तदेहाः । म्रियन्ति रेवाजलपूतकायाः शिवार्चने केशवभावयुक्ताः

માસોપવાસોથી ક્ષીણ દેહવાળા પણ દેહત્યાગ પછી તે ગતિને પામતા નથી; પરંતુ જેમનું કાયાં રેવાજળથી પવિત્ર છે અને જે શિવાર્ચનમાં રત રહી હૃદયમાં કેશવભાવ ધારણ કરીને દેહ ત્યાગે છે, તેઓ તે પરમ ગતિને પામે છે।

Verse 66

नीवारश्यामाकयवेङ्गुदाद्यैरन्यैर्मुनीन्द्रा इह वर्तयन्ति । आप्रित्य कूलं त्रिदशानुगीतं ते नर्मदाया न विशन्ति मृत्युम्

અહીં મુનીન્દ્રો નીવાર, શ્યામાક, યવ, ઇંગુદ વગેરે અને અન્ય એવા આહારથી જીવન નિર્વાહ કરે છે. દેવોએ ગાયેલો આ કિનારો આશ્રય કરીને તેઓ નર્મદાના સંબંધે મૃત્યુના વશમાં પડતા નથી (મૃત્યુને અતિક્રમે છે)।

Verse 67

भ्रमन्ति ये तीरमुपेत्य देव्यास्त्रिकालदेवार्चनसत्यपूताः । विण्मूत्रचर्मास्थितिरोपधानाः कुक्षौ युवत्या न वसन्ति भूयः

જે દેવીએના તીરે પહોંચી ભ્રમણ કરે છે—ત્રિકાળ દેવાર્ચન અને સત્યથી પવિત્ર થયેલા—આ દેહ તો વિષ્ટા, મૂત્ર, ચર્મ અને અસ્થિનો આધારમાત્ર છે; તેઓ ફરી કોઈ યુવતીના ગર્ભમાં વસતા નથી।

Verse 68

किं यज्ञदानैर्बहुभिश्च तेषां निषेवितैस्तीर्थवरैः समस्तैः । रेवातटं दक्षिणमुत्तरं वा सेवन्ति ते रुद्रचरानुपूर्वम्

જેઓ રુદ્રના વિચરણ માર્ગને અનુસરીને રેવા (નર્મદા) ના દક્ષિણ અથવા ઉત્તર તટનું સેવન કરે છે, તેમને અનેક યજ્ઞો, દાનો અને સમસ્ત શ્રેષ્ઠ તીર્થોના સેવનની શું જરૂર છે?

Verse 69

ते वञ्चिताः पङ्गुजडान्धभूता लोकेषु मर्त्याः पशुभिश्च तुल्याः । ये नाश्रिता रुद्रशरीरभूतां सोपानपङ्क्तिं त्रिदिवस्य रेवाम्

જેઓએ રુદ્રના શરીર સ્વરૂપ અને સ્વર્ગની સીડી સમાન રેવાનો આશ્રય લીધો નથી, તે મનુષ્યો લોકમાં છેતરાયેલા, પાંગળા, જડ, અંધ અને પશુ સમાન છે.

Verse 70

युगं कलिं घोरमिमं य इच्छेद्द्रष्टुं कदाचिन्न पुनर्द्विजेन्द्रः । स नर्मदातीरमुपेत्य सर्वं सम्पूजयेत्सर्वविमुक्तसंगः

હે દ્વિજેન્દ્ર! જે આ ઘોર કળિયુગને ફરી ક્યારેય જોવા ઈચ્છતો નથી, તેણે સર્વ આસક્તિઓથી મુક્ત થઈને નર્મદાના કિનારે જઈને સર્વ રીતે પૂજન કરવું જોઈએ.

Verse 71

विघ्नैरनेकैरतियोज्यमाना ये तीरमुझन्ति न नर्मदायाः । ते चैव सर्वस्य हितार्थभूता वन्द्याश्च ते सर्वजनस्य मान्याः

અનેક વિઘ્નોથી ઘેરાયેલા હોવા છતાં જેઓ નર્મદાનો કિનારો છોડતા નથી, તેઓ જ સૌના કલ્યાણનું કારણ બને છે; તેઓ વંદનીય છે અને સર્વજનો માટે માનનીય છે.

Verse 72

भृग्वत्रिगार्गेयवशिष्ठकङ्काः शतैः समेतैर्नियतास्त्वसंख्यैः । सिद्धिं परां ते हि जलप्लुताङ्गाः प्राप्तास्तु लोकान्मरुतां न चान्ये

ભૃગુ, અત્રિ, ગાર્ગેય, વશિષ્ઠ અને કંક—આ ઋષિઓ અને તેમની સાથે અસંખ્ય સંયમી મુનિઓએ તે જળમાં સ્નાન કરીને પરમ સિદ્ધિ અને મરુતોના લોક પ્રાપ્ત કર્યા છે, બીજાઓએ નહીં.

Verse 73

ज्ञानं महत्पुण्यतमं पवित्रं पठन्त्यदो नित्यविशुद्धसत्त्वाः । गतिं परां यान्ति महानुभावा रुद्रस्य वाक्यं हि यथा प्रमाणम्

આ જ્ઞાન મહાન, અતિ પુણ્યતમ અને પરમ પવિત્ર છે. જે નિત્ય શુદ્ધચિત્તે તેનો પાઠ કરે છે, તે મહાનુભાવો રુદ્રના વચનને પ્રમાણ માની પરમ ગતિને પામે છે.