Adhyaya 65
આ અધ્યાયમાં સંવાદરૂપે માર્કંડેય યુધિષ્ઠિરને નર્મદાના દક્ષિણ કાંઠે આવેલા ‘આનંદેશ્વર’ તીર્થનું માહાત્મ્ય સમજાવે છે. દૈત્યવધ પછી દેવો અને અન્ય દિવ્ય સત્તાઓએ મહેશ્વરનું પૂજન કર્યું; ત્યારે શિવે ગૌરીસહિત ભૈરવરૂપ ધારણ કરીને નર્મદા કાંઠે આનંદમય નૃત્ય કર્યું. એ મૂળ ઘટનાથી આ તીર્થને ‘આનંદેશ્વર’ નામ મળ્યું અને તેને પાવન-શુદ્ધિકારક સ્થાન માનવામાં આવ્યું. પછી વિધિ જણાવાય છે—અષ્ટમી, ચતુર્દશી અને પૌર્ણમાસીએ દેવપૂજા, સુગંધિત દ્રવ્યો વડે અભ્યંગ/અનુલેપન, તથા શક્તિ મુજબ બ્રાહ્મણોનું સન્માન કરવું. ગોદાન અને વસ્ત્રદાનની પણ વિશેષ પ્રશંસા છે. વસંત ઋતુની ત્રયોદશીએ શ્રાદ્ધનું વિશેષ અનુષ્ઠાન, અને ઇંગુડ, બદર, બિલ્વ, અક્ષત તથા જળ જેવા સરળ અર્પણોનો નિર્દેશ મળે છે. ફલશ્રુતિમાં પિતૃઓની દીર્ઘ તૃપ્તિ અને અનેક જન્મો સુધી સંતાનપરંપરાની અખંડતા કહી, ધર્મકર્મને દૂરગામી કલ્યાણનું સાધન ગણાવવામાં આવ્યું છે.
Shlokas
Verse 1
श्रीमार्कण्डेय उवाच । ततो गच्छेत्तु राजेन्द्र आनन्देश्वरमुत्तमम् । तत्तीर्थं कथयिष्यामि सर्वपापक्षयंकरम्
શ્રીમાર્કણ્ડેયે કહ્યું—ત્યારબાદ, હે રાજેન્દ્ર, ઉત્તમ આનંદેશ્વર પાસે જવું જોઈએ. તે તીર્થનું હું વર્ણન કરીશ, જે સર્વ પાપોનો ક્ષય કરનાર છે.
Verse 2
युधिष्ठिर उवाच । आनन्दश्चैव संजातो रुद्रस्य द्विजसत्तम । कथ्यतां मे च तत्सर्वं संक्षेपात्सह बान्धवैः
યુધિષ્ઠિરે કહ્યું—હે દ્વિજસત્તમ, રુદ્રને આનંદ કેવી રીતે પ્રાપ્ત થયો? તે સર્વ મને સંક્ષેપમાં કહો, અને બાંધવો સાથેનો સંબંધ પણ જણાવો.
Verse 3
श्रीमार्कण्डेय उवाच । कथयामि नृपश्रेष्ठ आनन्देश्वरमुत्तमम् । दानवानां वधं कृत्वा देवदेवो महेश्वरः
શ્રીમાર્કણ્ડેયે કહ્યું—હે નૃપશ્રેષ્ઠ, હું ઉત્તમ આનંદેશ્વરનું વર્ણન કરું છું. દાનવોનો વધ કરીને દેવોના દેવ મહેશ્વર (આ મહિમાથી પ્રગટ થયા).
Verse 4
पूजितो दैवतैः सर्वैः किन्नरैर्यक्षपन्नगैः । आनन्दसंयुतो देवो ननर्त वृषवाहनः
સર્વ દેવતાઓ, કિન્નરો, યક્ષો અને પન્નગો (નાગો) દ્વારા પૂજિત થઈ, આનંદથી યુક્ત દેવ—વૃષવાહન (શિવ) નૃત્ય કરવા લાગ્યા.
Verse 5
भैरवं रूपमास्थाय गौर्या चार्द्धाङ्गसंस्थितः । भूतवेतालकङ्कालैर्भैरवैर्भैरवो वृतः
ભૈરવરૂપ ધારણ કરીને, જેમના અર્ધાંગમાં ગૌરી વિરાજમાન હતી, તે ભૈરવ ભૂત, વેતાળ અને કંકાલધારી ભૈરવગણોથી ઘેરાયેલા હતા।
Verse 6
ननर्त नर्मदातीरे दक्षिणे पाण्डुनन्दन । तुष्टैर्मरुद्गणैः सर्वैः स्थापितः कमलासनः
હે પાંડુનંદન! તેમણે નર્મદાના દક્ષિણ કાંઠે નૃત્ય કર્યું. અને સર્વ મરુદ્ગણ પ્રસન્ન થઈ ત્યાં કમલાસન બ્રહ્માને પ્રતિષ્ઠિત કર્યા।
Verse 7
तदाप्रभृति तत्तीर्थमानन्देश्वरमुच्यते । अष्टम्यां च चतुर्दश्यां पौर्णमास्यां नराधिप
ત્યાંથી તે તીર્થ ‘આનંદેશ્વર’ તરીકે ઓળખાયું. હે નરાધિપ! અષ્ટમી, ચતુર્દશી અને પૌર્ણિમાએ (ત્યાં વિશેષ પૂજન પ્રશસ્ત છે)।
Verse 8
विधिवच्चार्चयेद्देवं सुगन्धेन विलेपयेत् । ब्राह्मणान्पूजयेत्तत्र यथाशक्त्या युधिष्ठिर
હે યુધિષ્ઠિર! ત્યાં વિધિપૂર્વક દેવનું અર્ચન કરવું, સુગંધિત લેપથી વिलेપન કરવું; અને યથાશક્તિ ત્યાં બ્રાહ્મણોનું પૂજન-સત્કાર કરવો।
Verse 9
गोदानं तत्र कर्तव्यं वस्त्रदानं शुभावहम् । वसन्तस्य त्रयोदश्यां श्राद्धं तत्रैव कारयेत्
ત્યાં ગોદાન કરવું જોઈએ અને શુભફળ આપતું વસ્ત્રદાન પણ કરવું જોઈએ. વસંત ઋતુની ત્રયોદશીએ ત્યાં જ શ્રાદ્ધ કરાવવું જોઈએ।
Verse 10
इङ्गुदैर्बदरैर्बिल्वैरक्षतैश्च जलेन वा । प्रेतानां कारयेच्छ्राद्धमानन्देश्वर उत्तमे
ઉત્તમ આનંદેશ્વરમાં પ્રેતજન માટે ઇંગુદ, બદર, બિલ્વફળ અને અક્ષતથી—અથવા માત્ર જળથી પણ—શ્રાદ્ધ કરાવવું જોઈએ।
Verse 11
आनन्दिता भवेयुस्ते यावदाभूतसम्प्लवम् । सन्ततेर्वै न विच्छेदः सप्तजन्मसु जायते । आनन्दो हि भवत्तेषां प्रतिजन्मनि भारत
પ્રલય સુધી તેઓ આનંદિત રહેશે। સાત જન્મ સુધી તેમની સંતતિમાં વિચ્છેદ થતો નથી; હે ભારત, દરેક જન્મે તેમને સુખ અને આનંદ પ્રાપ્ત થાય છે।
Verse 65
। अध्याय
ઇતિ અધ્યાય સમાપ્ત।