Adhyaya 196
અધ્યાય ૧૯૬માં માર્કંડેય શ્રોતાને હંસતીર્થ તરફ યાત્રાનો ઉપદેશ આપે છે અને તેને અદ્વિતીય, સર્વોત્તમ પવિત્ર તીર્થ કહે છે. તીર્થની મહિમા એક કારણકથા દ્વારા સ્થાપિત થાય છે—આ સ્થળે એક હંસે તપ કર્યું અને બ્રહ્માનું વાહન બનવાનો દરજ્જો (બ્રહ્મ-વાહનતા) પ્રાપ્ત કર્યો; તેથી આ તીર્થની પ્રભાવશક્તિ પ્રસિદ્ધ થઈ. પછી વિધિ-નીતિ જણાવાય છે—જે યાત્રિક હંસતીર્થમાં સ્નાન કરીને સોનાનું દાન (કાંચન-દાન) કરે છે, તે સર્વ પાપોથી મુક્ત થઈ બ્રહ્મલોકને પામે છે. ફળનું વર્ણન દિવ્ય દૃશ્યરૂપે છે—હંસોથી જોડાયેલા વિમાનમાં, નવસૂર્ય સમ તેજસ્વી, ઇચ્છિત ભોગોથી સમૃદ્ધ, અપ્સરાઓના સમૂહોથી સેવિત થઈ તે ગમન કરે છે. ઇચ્છાનુસાર સુખ ભોગવીને તે જાતિસ્મરણ સાથે ફરી માનવજન્મ પામે છે—જેથી જન્માંતરોની નૈતિક સતતતા સૂચિત થાય છે. અંતે મોક્ષનો ઉપસંહાર—જે સંન્યાસ દ્વારા દેહત્યાગ કરે છે, તે મોક્ષ પામે છે. આ તીર્થફળ પાપનાશક, પુણ્યપ્રદ અને શોકહર તરીકે સંક્ષેપે જણાવાયું છે.
Shlokas
Verse 1
श्रीमार्कण्डेय उवाच । ततो गच्छेद्धराधीश हंसतीर्थमनुत्तमम् । यत्र हंसस्तपस्तप्त्वा ब्रह्मवाहनतां गतः
શ્રીમાર્કંડેયે કહ્યું—પછી, હે ધરાધીશ, અનુત્તમ હંસતીર્થમાં જવું જોઈએ; જ્યાં હંસે તપ કરીને બ્રહ્માના વાહનપદને પ્રાપ્ત કર્યું।
Verse 2
हंसतीर्थे नरः स्नात्वा दानं दत्त्वा च काञ्चनम् । सर्वपापविनिर्मुक्तो ब्रह्मलोकं स गच्छति
હંસતીર્થમાં સ્નાન કરીને અને કાંસ્યન (સુવર્ણ) દાન આપીને મનુષ્ય સર્વ પાપોથી મુક્ત થઈ બ્રહ્મલોકને પામે છે।
Verse 3
हंसयुक्तेन यानेन तरुणादित्यवर्चसा । सर्वकामसमृद्धेन सेव्यमानोऽप्सरोगणैः
તે હંસ-યુક્ત વિમાનમાં આરોહણ કરે છે, જે ઉદયમાન સૂર્ય સમાન તેજસ્વી, સર્વકામસમૃદ્ધ, અને અપ્સરાગણ દ્વારા સેવિત છે।
Verse 4
तत्र भुक्त्वा यथाकामं सर्वान् भोगान् यथेप्सितान् । जातिस्मरो हि जायेत पुनर्मानुष्यमागतः
ત્યાં ઇચ્છાનુસાર અને મનગમતા સર્વ ભોગો ભોગવીને, પછી જ્યારે તે ફરી માનવજન્મે આવે છે, ત્યારે તે નિશ્ચયે પૂર્વજન્મસ્મૃતિ ધરાવતો જન્મે છે।
Verse 5
संन्यासेन त्यजेद्देहं मोक्षमाप्नोति भारत
હે ભારત! જો તે સંન્યાસ દ્વારા દેહનો ત્યાગ કરે, તો તે મોક્ષને પ્રાપ્ત કરે છે।
Verse 6
एतत्ते कथितं पार्थ हंसतीर्थस्य यत्फलम् । सर्वपापहरं पुण्यं सर्वदुःखविनाशनम्
હે પાર્થ! હંસતીર્થનું જે ફળ મેં તને કહ્યું, તે મહાપુણ્ય છે—સર્વ પાપ હરણ કરનારું અને સર્વ દુઃખ વિનાશક।
Verse 196
अध्याय
અધ્યાય (અધ્યાય-શીર્ષક).