Adhyaya 161
અધ્યાય ૧૬૧માં માર્કંડેય ઋષિ રાજા યુધિષ્ઠિરને સર્પતીર્થના દર્શનનું માર્ગદર્શન આપે છે. આ તીર્થ અતિ વિશેષ ગણાયું છે, જ્યાં મહાન નાગોએ કઠોર તપસ્યા દ્વારા સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરી. વાસુકિ, તક્ષક, ઐરાવત, કાલિય, કર્કોટક, ધનંજય, શંખચૂડ, ધૃતરાષ્ટ્ર, કુલિક, વામન વગેરે નાગો તથા તેમની વંશપરંપરાનો ઉલ્લેખ કરીને, તપસ્યાથી માન-સન્માન અને ભોગ બંને પ્રાપ્ત થાય એવું આ તીર્થનું માહાત્મ્ય દર્શાવવામાં આવ્યું છે. પછી વિધિ-ધર્મનો ઉપદેશ આવે છે—સર્પતીર્થમાં સ્નાન કરીને પિતૃઓ અને દેવતાઓને તર્પણ આપવાથી, શંકરના પૂર્વવચન મુજબ, વાજપેય યજ્ઞ સમાન પુણ્ય મળે છે. તેમજ ત્યાં સ્નાન કરનાર યાત્રિકોને સર્પ-વિચ્છુ વગેરેનો ભય રહેતો નથી—એવું રક્ષણાત્મક વચન પણ કહેવામાં આવ્યું છે. માર્ગશીર્ષ કૃષ્ણ અષ્ટમીના વિશેષ વ્રતનું વર્ણન છે: ઉપવાસ, શુદ્ધિ રાખીને તિલથી લિંગ ભરવું, સુગંધ અને પુષ્પોથી પૂજન કરવું, પછી પ્રણામ કરીને ક્ષમા/પ્રાયશ્ચિત્ત કરવું. ફલશ્રુતિમાં તિલ અને અર્પણના પ્રમાણ મુજબ સ્વર્ગસુખ, અને પછી શુદ્ધ કુળમાં જન્મ, સૌંદર્ય, શ્રી અને મહાધન પ્રાપ્ત થવાની પ્રતિજ્ઞા છે.
Shlokas
Verse 1
श्रीमार्कण्डेय उवाच । ततो गच्छेन्महाराज सर्पतीर्थमनुत्तमम् । यत्र सिद्धा महासर्पास्तपस्तप्त्वा युधिष्ठिर
શ્રી માર્કંડેય બોલ્યા—ત્યારબાદ, હે મહારાજ! તું અનુત્તમ સર્પતીર્થે જા; જ્યાં મહાસર્પોએ તપ કરીને સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરી, હે યુધિષ્ઠિર.
Verse 2
वासुकिस्तक्षको घोरः सार्प ऐरावतस्तथा । कालियश्च महाभागः कर्कोटकधनंजयौ
વાસુકિ, ભયંકર તક્ષક, સર્પ તથા ઐરાવત; અને મહાભાગ્યશાળી કાલિય, કર્કોટક તથા ધનંજય—
Verse 3
शङ्खचूडो महातेजा धृतराष्ट्रो वृकोदरः । कुलिको वामनश्चैव तेषां ये पुत्रपौत्रिणः
મહાતેજસ્વી શંખચૂડ, ધૃતરાષ્ટ્ર, વૃકોદર, કુલિક અને વામન—તથા તેમના પુત્રો અને પૌત્રો પણ।
Verse 4
तत्र तीर्थे महापुण्ये तपस्तप्त्वा सुदुष्करम् । भुञ्जन्ति विविधान्भोगान्क्रीडन्ति च यथासुखम्
તે મહાપુણ્ય તીર્થમાં અતિ દુષ્કર તપ કરીને તેઓ વિવિધ ભોગો ભોગવે છે અને ઇચ્છાનુસાર સુખથી ક્રીડા કરે છે।
Verse 5
तत्र तीर्थे तु यः स्नात्वा तर्पयेत्पितृदेवताः । वाजपेयफलं तस्य पुरा प्रोवाच शङ्करः
જે તે તીર્થમાં સ્નાન કરીને પિતૃઓ અને દેવતાઓને તર્પણ કરે, તેના માટે શંકરે પ્રાચીનકાળે વાજપેય યજ્ઞફળ સમાન ફળ કહ્યું છે।
Verse 6
स्नातानां सर्पतीर्थे तु नराणां भुवि भारत । सर्पवृश्चिकजातिभ्यो न भयं विद्यते क्वचित्
હે ભારત! સર્પતીર્થમાં સ્નાન કરેલા મનુષ્યોને પૃથ્વી પર ક્યાંય પણ સર્પો અને વિચ્છુ જાતિઓથી ભય રહેતો નથી।
Verse 7
मृतो भोगवतीं गत्वा पूज्यमानो महोरगैः । नागकन्यापरिवृतो महाभोगपतिर्भवेत्
મૃત્યુ પછી તે ભોગવતીમાં જઈ મહોરગો દ્વારા પૂજિત થાય છે; નાગકન્યાઓથી પરિવૃત થઈ મહાભોગનો અધિપતિ બને છે।
Verse 8
मार्गशीर्षस्य मासस्य कृष्णपक्षे च याष्टमी । सोपवासः शुचिर्भूत्वा लिङ्गं सम्पूरयेत्तिलैः । यथाविभवसारेण गन्धपुष्पैः समर्चयेत्
માર્ગશીર્ષ માસના કૃષ્ણપક્ષની અષ્ટમીના દિવસે ઉપવાસ કરીને શુદ્ધ બની શિવલિંગ પર તલ અર્પણ કરવો અને પોતાની શક્તિ મુજબ ગંધ તથા પુષ્પોથી વિધિપૂર્વક પૂજન કરવું।
Verse 9
एवं विधाय विधिवत्प्रणिपत्य क्षमापयेत् । तस्य यत्फलमुद्दिष्टं तच्छृणुष्व नरेश्वर
આ રીતે વિધિપૂર્વક કરીને પ્રણામ કરી ક્ષમા માગવી. હે નરેશ્વર, આ વ્રતનું જે ફળ જણાવાયું છે તે સાંભળો।
Verse 10
तिलास्तत्र च यत्संख्याः पत्रपुष्पफलानि च । तावत्स्वर्गपुरे राजन्मोदते कालमीप्सितम्
હે રાજન, ત્યાં જેટલા તલ અને જેટલા પત્ર, પુષ્પ તથા ફળ અર્પણ થાય છે, એટલા જ પ્રમાણના ઇચ્છિત સમય સુધી તે સ્વર્ગપુરમાં આનંદ કરે છે।
Verse 11
ततः स्वर्गात्परिभ्रष्टो जायते विमले कुले । सुरूपः सुभगश्चैव धनकोटिपतिर्भवेत्
પછી સ્વર્ગમાંથી પાછો આવી તે નિર્મળ કુળમાં જન્મે છે; સુંદર રૂપ અને સદભાગ્ય ધરાવી કરોડો ધનનો સ્વામી બને છે।
Verse 161
। अध्याय
અધ્યાય સમાપ્ત।