Adhyaya 38

Verse 1

श्रीमार्कण्डेय उवाच । ततो गच्छेत राजेन्द्र गुहावासीति चोत्तमम् । यत्र सिद्धो महादेवो गुहावासी समार्बुदम्

શ્રી માર્કંડેયે કહ્યું—ત્યારબાદ, હે રાજેન્દ્ર, ‘ગુહાવાસી’ નામે પ્રસિદ્ધ તે ઉત્તમ પુણ્યતીર્થમાં જવું જોઈએ; જ્યાં અર્બુદ પર્વત પર મહાદેવ ‘ગુહાવાસી’ રૂપે સિદ્ધ થયા।

Verse 2

युधिष्ठिर उवाच । केन कार्येण भो तात महादेवो जगद्गुरुः । गुहायामनयत्कालं सुदीर्घं द्विजसत्तम

યુધિષ્ઠિરે કહ્યું—હે પૂજ્ય તાત, જગદ્ગુરુ મહાદેવે કયા કાર્ય માટે ગુફામાં અતિ દીર્ઘ સમય વિતાવ્યો, હે દ્વિજશ્રેષ્ઠ?

Verse 3

एतद्विस्तरतः सर्वं कथयस्व ममानघ । श्रोतुमिच्छाम्यहं सर्वपरं कौतूहलं हि मे

હે નિષ્પાપ, આ બધું મને વિસ્તૃત રીતે કહો. હું તેને સંપૂર્ણપણે સાંભળવા ઇચ્છું છું, કારણ કે મારું કૌતૂહલ અત્યંત ઊંડું છે।

Verse 4

मार्कण्डेय उवाच । साधु प्रश्नो महाराज पृष्टो यो वै त्वयोत्तमः । पुराणे विस्तरो ह्यस्य न शक्यो हि मयाधुना

માર્કંડેયે કહ્યું—હે મહારાજ, તમે પૂછેલો આ ઉત્તમ પ્રશ્ન ખરેખર પ્રશંસનીય છે. તેનો વિસ્તૃત વર્ણન પુરાણોમાં છે; હું અત્યારે સંપૂર્ણ વિગતે કહી શકતો નથી।

Verse 5

कथितुं वृद्धभावत्वादतीतो बहुकालिकः । संक्षेपात्तेन ते तात कथयामि निबोध मे

વૃદ્ધાવસ્થાને કારણે ઘણો સમય વીતી ગયો છે; તેથી હું તેને વિસ્તારે કહી શકતો નથી. તેથી, હે પ્રિય, હું તને સંક્ષેપમાં કહું છું—મારા વચનને સમજી લે।

Verse 6

पुरा कृतयुगे राजन्नासीद्दारुवनं महत् । नानाद्रुमलताकीर्णं नानावल्ल्युपशोभितम्

પ્રાચીન કૃતયુગમાં, હે રાજન, દારુવન નામે એક વિશાળ વન હતું—નાનાવિધ વૃક્ષો અને લતાઓથી ભરેલું, વિવિધ વલ્લીઓથી શોભિત।

Verse 7

सिंहव्याघ्रवराहैश्च गजैः खड्गैर्निषेवितम् । बहुपक्षियुतं दिव्यं यथा चैत्ररथं वनम्

તે સિંહ, વ્યાઘ્ર, વરાહ, ગજ અને ગેંડા વગેરે દ્વારા સેવિત હતું; અનેક પક્ષીઓથી ભરેલું તે દિવ્ય વન જાણે સ્વર્ગીય ચૈત્રરથ વન સમાન હતું।

Verse 8

तत्र केचिन्महाप्राज्ञा वसन्ति संशितव्रताः । वसन्ति परया भक्त्या चतुराश्रमभाविताः

ત્યાં કેટલાક મહાપ્રાજ્ઞ, દૃઢ વ્રતવાળા મહાત્માઓ વસે છે; પરમ ભક્તિથી નિવાસ કરીને તેઓ ચતુરાશ્રમની ભાવનામાં સ્થિત છે।

Verse 9

ब्रह्मचारी गृहस्थश्च वानप्रस्थो यतिस्तथा । स्वधर्मनिरताः सर्वे वाञ्छन्तः परमं पदम्

કોઈ બ્રહ્મચારી, કોઈ ગૃહસ્થ, કોઈ વાનપ્રસ્થ, અને કોઈ યતિ—બધા પોતપોતાના સ્વધર્મમાં રત રહી પરમ પદની ઇચ્છા કરે છે।

Verse 10

तावद्वसन्तसमये कस्मिंश्चित्कारणान्तरे । विमानस्थो महादेवो गच्छन्वै ह्युमया सह

ત્યારે વસંતઋતુમાં, અન્ય એક પ્રસંગે, વિમાનસ્થ મહાદેવ ઉમા સાથે ખરેખર ગમન કરી રહ્યા હતા।

Verse 11

ददर्श तोय आवासमृक्सामयजुर्नादितम् । अलक्ष्यागतनिर्गम्यं सर्वपापक्षयंकरम्

તેણે જળકાંઠે આવેલો તે પવિત્ર આવાસ જોયો, જે ઋક્, સામ અને યજુર્ વેદના મંત્રધ્વનિથી ગુંજતો હતો. ત્યાં પ્રવેશ અને નિર્ગમન અલક્ષ્ય રહે; તે સ્થાન સર્વ પાપનો ક્ષય કરનારું હતું.

Verse 12

तं दृष्ट्वा मुदिता देवी हर्षगङ्गदया गिरा । पप्रच्छ देवदेवेशं शशाङ्ककृतभूषणम्

તે જોઈને દેવી આનંદિત થઈ; હર્ષ અને દયાથી વહેતી વાણી વડે ચંદ્રભૂષણ ધારણ કરનાર દેવદેવેશને તેણે પ્રશ્ન કર્યો.

Verse 13

देव्युवाच । कस्यायमाश्रमो देव वेदध्वनिनिनादितः । यं दृष्ट्वा क्षुत्पिपासाद्यैः श्रमैश्च परिहीयते

દેવીએ કહ્યું—હે દેવ! વેદધ્વનિથી નિનાદિત આ આશ્રમ કોનો છે? તેને જોતા જ ભૂખ, તરસ વગેરે અને શ્રમ પણ ઓસરિ જાય છે.

Verse 14

महेश्वर उवाच । किं त्वया न श्रुतं देवि महादारुवनं महत् । बहुविप्रजनो यत्र गृहधर्मेण वर्तते

મહેશ્વરે કહ્યું—હે દેવી! શું તું મહાન મહાદારુવન વિશે સાંભળ્યું નથી? ત્યાં ઘણા બ્રાહ્મણો ગૃહધર્મ અનુસાર વર્તે છે.

Verse 15

अत्र यः स्त्रीजनः कश्चिद्भर्तृशुश्रूषणे रतः । नान्यो देवो न वै धर्मो ज्ञायते शैलनन्दिनि

અહીં જે કોઈ સ્ત્રી પતિની સેવા કરવામાં રત રહે—હે શૈલનંદિની—તેને બીજો દેવ પણ નથી, બીજો ધર્મ પણ નથી (એ જ તેનું વ્રત).

Verse 16

एतच्छ्रुत्वा परं वाक्यं देवदेवेन भाषितम् । कौतूहलसमाविष्टा शङ्करं पुनरब्रवीत्

દેવોના દેવ દ્વારા ઉચ્ચારાયેલા તે ગંभीर વચનો સાંભળી તે કૌતૂહલથી ભરાઈ ફરી શંકરને બોલી।

Verse 17

यत्त्वयोक्तं महादेव पतिधर्मरताः स्त्रियः । तासां त्वं मदनो भूत्वा चारित्रं क्षोभय प्रभो

હે મહાદેવ! તમે કહ્યું કે અહીંની સ્ત્રીઓ પતિધર્મમાં રત છે. તો હે પ્રભો, તમે મદનરૂપ બની તેમના આચરણને ક્ષોભિત કરી તેમની અડગતા પરખો।

Verse 18

ईश्वर उवाच । यत्त्वयोक्तं च वचनं न हि मे रोचते प्रिये । ब्राह्मणा हि महद्भूतं न चैषां विप्रियं चरेत्

ઈશ્વરે કહ્યું—પ્રિયે, તું કહેલું વચન મને રોચતું નથી. બ્રાહ્મણો મહાન પવિત્ર શક્તિ છે; તેથી તેમને અપ્રિય થાય એવું કદી કરવું નહીં।

Verse 19

मन्युप्रहरणा विप्राश्चक्रप्रहरणो हरिः । चक्रात्क्रूरतरो मन्युस्तस्माद्विप्रं न कोपयेत्

વಿಪ્રોનું શસ્ત્ર ક્રોધ છે અને હરિનું શસ્ત્ર ચક્ર. ચક્ર કરતાં પણ વધુ ક્રૂર ક્રોધ છે; તેથી બ્રાહ્મણને કદી ક્રોધિત ન કરવો।

Verse 20

न ते देवा न ते लोका न ते नगा न चासुराः । दृश्यन्ते त्रिषु लोकेषु ये तैर्दृष्टैर्न नाशिताः

ત્રણ લોકોમાં દેવો, લોકો, પર્વતો કે અસુરો—એવો કોઈ દેખાતો નથી કે જેમને તેમની ક્રોધદૃષ્ટિ પડી હોય અને તેઓ નાશ પામ્યા ન હોય।

Verse 21

तेषां मोक्षस्तथा स्वर्गो भूमिर्मर्त्ये फलानि च । येषां तुष्टा महाभागा ब्राह्मणाः क्षितिदेवताः

જેનાથી મહાભાગ બ્રાહ્મણો—પૃથ્વીના દેવતા—પ્રસન્ન થાય છે, તેમને મોક્ષ અને સ્વર્ગ, ધરતી પર સમૃદ્ધિ તથા મર્ત્યલોકનાં ફળો પ્રાપ્ત થાય છે।

Verse 22

एवं ज्ञात्वा महाभागे असद्ग्राहं परित्यज । तत्र लोके विरुद्धं वै कुप्यन्ते येन वै द्विजाः

હે મહાભાગે, આ જાણીને આ અયોગ્ય આગ્રહ ત્યજી દે; કારણ કે લોકમાં ધર્મક્રમના વિરોધી જે છે, તેનાથી જ દ્વિજ બ્રાહ્મણો ક્રોધિત થાય છે।

Verse 23

देव्युवाच । नाहं ते दयिता देव नाहं ते वशवर्तिनी । अकृत्वाधश्व वै तासां मानं सुरसुपूजितम्

દેવીએ કહ્યું—હે દેવ, હું તારી દયિતા નથી, હું તારા વશમાં પણ નથી; જ્યાં સુધી તું પહેલાં દેવતાઓ દ્વારા પણ પૂજિત તેમનો માન નીચે ન કરે।

Verse 24

लोकलोके महादेव अशक्यं नास्ति ते प्रभो । क्रियतां मम चैवैकमेतत्कार्यं सुरोत्तम

હે મહાદેવ, આ લોક અને પરલોકમાં તારા માટે અશક્ય કંઈ નથી, પ્રભો। હે સૂરોત્તમ, મારું આ એક કાર્ય કરી આપો।

Verse 25

एवमुक्तो महादेवो देव्या वाक्यहिते रतः । कृत्वा कापालिकं रूपं ययौ दारुवनं प्रति

દેવીના વચનને પૂર્ણ કરવા તત્પર મહાદેવે એમ સાંભળીને કાપાલિકનું રૂપ ધારણ કર્યું અને દારુવન તરફ ગયા।

Verse 26

महाहितजटाजूटं नियम्य शशिभूषणम् । कण्ठत्राणं परं कृत्वा धारयन् कर्णकुण्डले

તેણે સુવ્યવસ્થિત જટાજૂટ બાંધી ચંદ્રભૂષણ ધારણ કર્યું; પરમ કણ્ઠત્રાણ (કણ્ઠાભૂષણ) કરીને કાનમાં કુંડળો ધાર્યા.

Verse 27

व्याघ्रचर्मपरीधानो मेखलाहारभूषितः । नूपुरध्वनिनिघोषैः कम्पयन् वै वसुंधराम्

તે વ્યાઘ્રચર્મ પરિધાન કરીને મેખલા અને હારથી ભૂષિત હતો; નૂપુરોના ધ્વનિ-નિઘોષથી તેણે વસુંધરાને કંપાવી દીધી.

Verse 28

महानूर्द्ध्वजटामाली कृत्तिभस्मानुलेपनः । कृत्वा हस्ते कपालं तु ब्रह्मणश्च महात्मनः

ઊંચી ઊર્ધ્વ જટામાળા ધારણ કરીને, કૃત્તિ પરિધાન કરી ભસ્મ લિપ્ત થઈ, તેણે હાથમાં કપાલ લીધું—મહાત્મા બ્રહ્માનું કહેવાતું—અને ભિક્ષાટનવેષ ધારણ કર્યો.

Verse 29

महाडमरुघोषेण कम्पयन् वै वसुंधराम् । प्रभातसमये प्राप्तो महादारुवनं प्रति

મહા ડમરુના ઘોષથી વસુંધરાને કંપાવતા, પ્રભાતસમયે તે મહાદારુવન તરફ પહોંચ્યો.

Verse 30

तावत्पुण्यजनः सर्वपुष्पपत्रफलार्थिकः । निर्गतो बहुभिः सार्द्धं पवमानः समन्ततः

ત્યારે ફૂલ, પાન અને ફળની ઇચ્છા ધરાવતા સર્વ પુણ્યજન બહુજન સાથે બહાર નીકળ્યા અને ચારે તરફ ફરતા ફરતા વિચરવા લાગ્યા.

Verse 31

तद्दृष्ट्वा महदाश्चर्यं रूपं देवस्य भारत । युवतीनां मनस्तासां कामेन कलुषीकृतम्

હે ભારત! દેવના તે મહાન અદ્ભુત રૂપને જોઈને તે યુવતીઓના મન કામથી કલુષિત અને આવૃત થઈ ગયા.

Verse 32

शोभनं पुरुषं दृष्ट्वा सर्वा अपि वराङ्गनाः । क्लेदभावं ततो जग्मुर्मुदा दारुवनस्त्रियः

તે શોભન પુરુષને જોઈ દારુવનની સર્વ સુઅંગી અંગનાઓ આનંદથી વિહ્વળ થઈ; તેમનાં હૃદય ઓગળી ગયાં.

Verse 33

विकारा बहवस्तासां देवं दृष्ट्वा महाद्भुतम् । संजाता विप्रपत्नीनां तदा तासु नरोत्तम

હે નરોત્તમ! તે વિપ્રપત્નીઓએ પરમ અદ્ભુત દેવને જોયા ત્યારે તેમના અંતરમાં અનેક પ્રબળ ભાવવિકારો ઉત્પન્ન થયા.

Verse 34

परिधानं न जानन्ति काश्चिद्दृष्ट्वा वराङ्गनाः । उत्तरीयं तथा चान्या महामोहसमन्विताः

કેટલીક સુઅંગી સ્ત્રીઓ તેને જોઈને પોતે શું પરિધાન કર્યું છે તે પણ ન જાણ્યાં; અને કેટલીક મહામોહગ્રસ્ત થઈ ઉત્તરીયનું પણ ભાન ગુમાવ્યાં.

Verse 35

केशभारपरिभ्रष्टा काचिदेवासनोत्थिता । दातुकामा तदा भैक्ष्यं चेष्टितुं नैव चाशकत्

એક સ્ત્રીના વાળ છૂટા પડી અવ્યવસ્થિત થયા; તે આસન પરથી ઊભી થઈ. ભિક્ષા આપવા ઇચ્છતી હોવા છતાં તે સમયે યોગ્ય રીતે કરી શકી નહીં.

Verse 36

काचिद्दृष्ट्वा महादेवं रूपयौवनगर्विता । उत्सङ्गे संस्थितं बालं विस्मृता पायितुं स्तनम्

રૂપ અને યૌવનના ગર્વવાળી કોઈ સ્ત્રીએ મહાદેવને જોઈને પોતાના ખોળામાં બેઠેલા બાળકને સ્તનપાન કરાવવાનું પણ વિસરી દીધું.

Verse 37

कामबाणहता चान्या बाहुभ्यां पीड्य सुस्तनौ । निःश्वसन्ती तदा चोष्णं न किंचित्प्रतिजल्पति

કામદેવના બાણોથી ઘવાયેલી બીજી એક સ્ત્રી પોતાના હાથો વડે સ્તનોને દબાવીને ગરમ નિસાસા નાખતી કશું જ બોલી શકી નહીં.

Verse 38

। अध्याय

અહીં આ અધ્યાય પૂર્ણ થાય છે.

Verse 39

तावत्ते ब्राह्मणाः सर्वे भ्रमित्वा काननं महत् । आगताः स्वगृहे दारान् ददृशुश्च हतौजसः

તેટલામાં તે સર્વે બ્રાહ્મણો વિશાળ વનમાં ભ્રમણ કરીને પોતાના ઘરે પાછા ફર્યા અને પત્નીઓને જોઈ, પરંતુ તેમનું તેજ હણાઈ ગયું હતું.

Verse 40

यासां पूर्वतरा भक्तिः पातिव्रत्ये पतीन्प्रति । चलितास्ता विदित्वाशु निर्जग्मुर्द्विजसत्तमाः

પતિઓ પ્રત્યેના પાતિવ્રત્ય ધર્મમાં જેમની પૂર્વ જેવી ભક્તિ હતી, તે વિચલિત થયેલી જાણીને તે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણો તત્કાળ ત્યાંથી નીકળી ગયા.

Verse 41

संविदं परमां कृत्वा ज्ञात्वा देवं महेश्वरम् । क्षोभयित्वा मनस्तासां ततश्चादर्शनं गतम्

પરમ સંકલ્પ કરીને અને દેવને સ્વયં મહેશ્વર તરીકે જાણી, તેમણે તે સ્ત્રીઓના મનને ક્ષુબ્ધ કર્યું; ત્યારબાદ તે દિવ્ય સાન્નિધ્ય દૃષ્ટિથી અદૃશ્ય થઈ ગયું।

Verse 42

क्रोधाविष्टो द्विजः कश्चिद्दण्डमुद्यम्य धावति । कल्माषयष्टिमन्ये च तथान्ये दर्भमुष्टिकाम्

ક્રોધાવેશમાં એક દ્વિજ દંડ ઉંચકીને દોડ્યો; બીજા કેટલાકે ચિતરાં લાકડાં લીધાં અને કેટલાકે દર્ભ ઘાસની મુઠ્ઠી પકડી।

Verse 43

इतश्चेतश्च ते सर्वे भ्रमित्वा काननं नृप । एकीभूत्वा महात्मानो व्याजह्रुश्च रुषा गिरम्

હે રાજન, તેઓ બધા જંગલમાં અહીં-ત્યાં ભટકી, તે મહાત્માઓ એકત્ર થયા અને ક્રોધભર્યા વચનો બોલ્યા।

Verse 44

यदिदं च हुतं किंचिद्गुरवस्तोषिता यदि । तेन सत्येन देवस्य लिङ्गं पततु चोत्तमम्

જો અમે ખરેખર કંઈક હવન-આહુતિ અર્પણ કરી હોય અને અમારા ગુરુઓ સંતોષ પામ્યા હોય, તો તે સત્યના બળે દેવનું ઉત્તમ લિંગ પતિત થાઓ।

Verse 45

आश्रमादाश्रमं सर्वे न त्यजामो विधिक्रमात् । तेन सत्येन देवस्य लिङ्गं पततु भूतले

અમે વિધિક્રમના વિરુદ્ધ આશ્રમધર્મ ત્યજતા નથી; આશ્રમથી આશ્રમમાં પણ નિયમપૂર્વક ચાલીએ છીએ—તે સત્યના બળે દેવનું લિંગ ભૂતલ પર પડી જાય।

Verse 46

एवं सत्यप्रभावेन त्रिरुक्तेन द्विजन्मनाम् । शिवस्य पश्यतो लिङ्गं पतितं धरणीतले

આ રીતે સત્યના પ્રભાવથી—દ્વિજોએ ત્રિવાર ઉચ્ચાર કરતાં—શિવ જોતા જ લિંગ ધરતીના તળે પડી ગયું।

Verse 47

हाहाकारो महानासील्लोकालोकेऽपि भारत । देवस्य पतिते लिङ्गे जगतश्च महाक्षये

હે ભારત! દેવનું લિંગ પડી જતાં અને જગતના મહાક્ષયનો ભય ઊભો થતાં, લોકાલોકમાં પણ મહાન હાહાકાર મચી ગયો।

Verse 48

पतमानस्य लिङ्गस्य शब्दोऽभूच्च सुदारुणः । उल्कापाता दिशां हाहा भूमिकम्पाश्च दारुणाः

પડતા લિંગમાંથી અત્યંત ભયંકર ગર્જના ઊઠી. ઉલ્કાવર્ષા થઈ, દિશાદિશામાં ‘હાય હાય’નો નાદ ગુંજ્યો અને ભયાનક ભૂકંપ થયા।

Verse 49

पतन्ति पर्वताग्राणि शोषं यान्ति च सागराः । देवस्य पतिते लिङ्गे देवा विमनसोऽभवन्

પર્વતોના શિખરો ધરાશાયી થવા લાગ્યા અને સાગરો પણ સૂકાઈ જતા હોય તેમ લાગ્યું. દેવનું લિંગ પડતાં દેવતાઓ નિરાશ અને વ્યાકુળ બન્યા।

Verse 50

समेत्य सहिताः सर्वे ब्रह्माणं परमेष्ठिनम् । कृताञ्जलिपुटाः सर्वे स्तुवन्ति विविधैः स्तवैः

પછી બધા મળીને પરમેષ્ઠી બ્રહ્મદેવ પાસે ગયા. સૌએ અંજલિ બાંધી વિવિધ સ્તવોથી તેમની સ્તુતિ કરી।

Verse 51

ततस्तुष्टो जगन्नाथश्चतुर्वदनपङ्कजः । आर्तान्प्राह सुरान्सर्वान्मा विषादं गमिष्यथ

ત્યારે પ્રસન્ન થયેલા જગન્નાથ, ચતુર્મુખ કમલમુખ બ્રહ્માએ સર્વ પીડિત દેવોને કહ્યું—“વિષાદમાં ન પડો; નિરાશ ન થાઓ।”

Verse 52

ब्रह्मशापाभिभूतोऽसौ देवदेवस्त्रिलोचनः । तुष्टैस्तैस्तपसा युक्तैः पुनर्मोक्षं गमिष्यति

દેવોના દેવ ત્રિલોચન બ્રહ્માના શાપથી અભિભૂત થયો છે; પરંતુ યોગ્ય રીતે તપશ્ચર્યા પૂર્ણ થતાં તે ફરીથી મોક્ષને પ્રાપ્ત કરશે।

Verse 53

एतच्छ्रुत्वा ययुर्देवा यथागतमरिन्दम । भावयित्वा ततः सर्वे मुनयश्चैव भारत

આ સાંભળી, હે અરિંદમ, દેવો જેમ આવ્યા હતા તેમ જ પાછા ગયા. ત્યારબાદ, હે ભારત, સર્વ મુનિઓએ આ પર વિચાર કરી આગળ પ્રસ્થાન કર્યું.

Verse 54

विश्वामित्रवसिष्ठाद्या जाबालिरथ कश्यपः । समेत्य सहिताः सर्वे तमूचुस्त्रिपुरान्तकम्

વિશ્વામિત્ર, વસિષ્ઠ વગેરે—જાબાલિ અને કશ્યપ પણ—બધા સાથે મળી ત્રિપુરાંતક (શિવ)ને બોલ્યા.

Verse 55

ब्रह्मतेजो हि बलवद्द्विजानां हि सुरेश्वर । क्षान्तियुक्तस्तपस्तप्त्वा भविष्यसि गतक्लमः

હે સુરેશ્વર, દ્વિજોના બ્રહ્મતેજ ખરેખર બળવાન છે. ક્ષમાયુક્ત થઈ તપ કરશો તો તમે ક્લેશ અને થાકથી મુક્ત થશો.

Verse 56

यतः क्षोभादृषीणां च तदेवं लिङ्गमुत्तमम् । पतितं ते महादेव न तत्पूज्यं भविष्यति

ઋષિઓના ક્ષોભના કારણે આ ઉત્તમ લિંગ આમ પડી ગયું છે, હે મહાદેવ; તેથી પડેલી અવસ્થામાં તે હવે પૂજ્ય રહેશે નહીં।

Verse 57

न तच्छ्रेयोऽग्निहोत्रेण नाग्निष्टोमेन लभ्यते । प्राप्नुवन्ति च यच्छ्रेयो मानवा लिङ्गपूजने

તે પરમ શ્રેય ન અગ્નિહોત્રથી મળે, ન અગ્નિષ્ટોમથી; મનુષ્યો લિંગપૂજનથી જે કલ્યાણ પામે છે, એ જ સર્વોચ્ચ મંગળ છે।

Verse 58

देवदानवयक्षाणां गन्धर्वोरगरक्षसाम् । वचनेन तु विप्राणामेतत्पूज्यं भविष्यति

દેવ, દાનવ, યક્ષ, ગંધર્વ, નાગ અને રાક્ષસ—સર્વ માટે—વિપ્રોના વચનમાત્રથી આ પૂજ્ય બનશે।

Verse 59

ब्रह्मविष्ण्विन्द्रचन्द्राणामेतत्पूज्यं भविष्यति । यत्फलं तव लिङ्गस्य इह लोके परत्र च

આ બ્રહ્મા, વિષ્ણુ, ઇન્દ્ર અને ચન્દ્ર માટે પણ પૂજ્ય બનશે; અને તારા લિંગપૂજનનું ફળ ઇહલોકમાં પણ પરલોકમાં પણ પ્રાપ્ત થશે।

Verse 60

एवमुक्तो जगन्नाथः प्रणिपत्य द्विजोत्तमान् । मुदा परमया युक्तः कृताञ्जलिरभाषत

આ રીતે કહ્યા પછી જગન્નાથે શ્રેષ્ઠ દ્વિજોને પ્રણામ કર્યા; પરમ આનંદથી ભરાઈ, હાથ જોડીને તેમણે કહ્યું।

Verse 61

ब्राह्मणा जङ्गमं तीर्थं निर्जलं सार्वकामिकम् । येषां वाक्योदकेनैव शुध्यन्ति मलिनो जनाः

બ્રાહ્મણો જંગમ તીર્થ છે—જળ વિના પણ સર્વકામના-પ્રદ. તેમના વચનરૂપ જળથી મલિન જન પણ શુદ્ધ થાય છે.

Verse 62

न तत्क्षेत्रं न तत्तीर्थमूषरं पुष्कराणि च । ब्राह्मणे मन्युमुत्पाद्य यत्र गत्वा स शुध्यति

એવું કોઈ ક્ષેત્ર નથી, કોઈ તીર્થ નથી—ન ઊસર, ન પુષ્કર—જ્યાં બ્રાહ્મણનો ક્રોધ ઉપજાવીને ગયેલો મનુષ્ય શુદ્ધ થઈ શકે.

Verse 63

न तच्छास्त्रं यन्न विप्रप्रणीतं न तद्दानं यन्न विप्रप्रदेयम् । न तत्सौख्यं यन्नविप्रप्रसादान्न तद्दुःखं यन्न विप्रप्रकोपात्

જે વિપ્રોએ પ્રણીત ન કર્યું હોય તે શાસ્ત્ર નથી; જે વિપ્રોને અર્પણ ન થાય તે દાન નથી. વિપ્રપ્રસાદ વિના સુખ નથી, અને વિપ્રકોપ વિના દુઃખ નથી.

Verse 64

पृथिव्यां यानि तीर्थानि गङ्गाद्याः सरितस्तथा । एकस्य विप्रवाक्यस्य कलां नार्हन्ति षोडशीम्

પૃથ્વીના સર્વ તીર્થો અને ગંગા આદિ નદીઓ પણ, એક બ્રાહ્મણના વચનની સોળમી કલાને પણ સમાન નથી.

Verse 65

अभिनन्द्य द्विजान्सर्वाननुज्ञातो महर्षिभिः । ततोऽगमत्तदा देवो नर्मदातटमुत्तमम्

સર્વ દ્વિજોને અભિનંદન કરીને અને મહર્ષિઓની અનુમતિ મેળવી, ત્યારબાદ તે દેવ નર્મદાના ઉત્તમ તટ તરફ ગયો.

Verse 66

परमं व्रतमास्थाय गुहावासी समार्बुदम् । तपश्चचार भगवाञ्जपस्नानरतः सदा

પરમ વ્રત ધારણ કરીને સમાર્બુદમાં ગુહાવાસી ભગવાને તપશ્ચર્યા કરી; તેઓ સદા જપ અને પવિત્ર સ્નાનમાં રત રહ્યા।

Verse 67

समाप्ते नियमे तात स्थापयित्वा महेश्वरम् । वन्द्यमानः सुरैः सार्द्धं कैलासमगमत्प्रभुः

હે તાત! નિયમ પૂર્ણ થતાં ત્યાં મહેશ્વરની સ્થાપના કરીને, દેવોથી વંદિત પ્રભુ તેમના સાથે કૈલાસે ગયા।

Verse 68

नर्मदायास्तटे तेन स्थापितः परमेश्वरः । तेनैव कारणेनासौ नर्मदेश्वर उच्यते

નર્મદાના તટ પર તેમના દ્વારા પરમેશ્વરની સ્થાપના થઈ; એ જ કારણે તેઓ ‘નર્મદેશ્વર’ કહેવાય છે।

Verse 69

योऽर्चयेन्नर्मदेशानं यतिर्वै संजितेन्द्रियः । स्नात्वा चैव महादेवमश्वमेधफलं लभेत्

જે જિતેન્દ્રિય યતિ નર્મદેશાનની અર્ચના કરે અને ત્યાં સ્નાન કરીને મહાદેવની પૂજા કરે, તે અશ્વમેધ યજ્ઞ સમાન ફળ પામે છે।

Verse 70

ददाति यः पितृभ्यस्तु तिलपुष्पकुशोदकम् । त्रिःसप्तपूर्वजास्तस्य स्वर्गे मोदन्ति पाण्डव

હે પાંડવ! જે પિતૃઓને તલ, પુષ્પ, કુશ અને જળ અર્પે છે, તેના એકવીસ પેઢીના પૂર્વજો સ્વર્ગમાં આનંદ કરે છે।

Verse 71

यस्तु भोजयते विप्रांस्तस्मिंस्तीर्थे नराधिप । पायसं घृतमिश्रं तु स लभेत्कोटिजं फलम्

હે નરાધિપ! જે તે તીર્થમાં બ્રાહ્મણોને ઘી-મિશ્રિત પાયસ અર્પી ભોજન કરાવે છે, તે કોટિગુણ પુણ્યફળ પામે છે।

Verse 72

सुवर्णं रजतं वापि ब्राह्मणेभ्यो युधिष्ठिर । ददाति तोयमध्यस्थः सोऽग्निष्टोमफलं लभेत्

હે યુધિષ્ઠિર! જે જળના મધ્યમાં ઊભો રહી બ્રાહ્મણોને સોનું કે ચાંદી દાન આપે છે, તે અગ્નિષ્ટોમ યજ્ઞ સમાન પુણ્યફળ પામે છે।

Verse 73

अष्टम्यांवा चतुर्दश्यां निराहारो वसेत्तु यः । नर्मदेश्वरमासाद्य प्राप्नुयाज्जन्मनः फलम्

જે અષ્ટમી કે ચતુર્દશીએ નિરાહાર રહી ત્યાં વસે અને નર્મદેશ્વરને શરણ જાય, તે માનવજન્મનું સાચું ફળ પામે છે।

Verse 74

अग्निप्रवेशं यः कुर्यात्तस्मिंस्तीर्थे नराधिप । तस्य व्याधिभयं न स्यात्सप्तजन्मसु भारत

હે નરાધિપ, હે ભારત! જે તે તીર્થમાં અગ્નિપ્રવેશ કરે છે, તેને સાત જન્મ સુધી રોગનો ભય રહેતો નથી।

Verse 75

अनाशकं तु यः कुर्यात्तस्मिंस्तीर्थे नराधिप । अनिवर्तिका गतिस्तस्य रुद्रलोके भविष्यति

હે નરાધિપ! જે તે તીર્થમાં અનાશક (સંપૂર્ણ ઉપવાસ) કરે છે, તેની ગતિ અનિવર્ત્ય બને છે અને તે રુદ્રલોકને પામે છે।

Verse 76

एष ते विधिरुद्दिष्टस्तस्योत्पत्तिर्नरोत्तम । पुराणे विहिता तात संज्ञा तस्य तु विस्तरात्

હે નરોત્તમ! આ વિધિ તને જણાવવામાં આવી; પ્રિય તાત, તેની ઉત્પત્તિ પણ. પુરાણમાં તેની સંજ્ઞા અને વિધાન વિસ્તારે વિહિત છે.

Verse 77

एतं कीर्तयते यस्तु नर्मदेश्वरसम्भवम् । भक्त्या शृणोति च नरः सोऽपि स्नानफलं लभेत्

જે નર્મદેશ્વરના પ્રાકટ્યનું આ આખ્યાન કીર્તન કરે છે, અને જે મનુષ્ય તેને ભક્તિથી સાંભળે છે—તે પણ તીર્થસ્નાનનું ફળ પામે છે.