Adhyaya 141
માર્કંડેય તાપેશ્વર તીર્થની ઉત્પત્તિ કથા કહે છે. એક વ્યાધે જોયું કે ભયગ્રસ્ત હરિણી પાણીમાં ઝંપલાવી ભયમુક્ત થઈ અને પછી આકાશમાં ઉડી ગઈ. આ અદ્ભુત દૃશ્યથી તેને વૈરાગ્ય આવ્યું; તેણે ધનુષ્ય મૂકી સહસ્ર દિવ્ય વર્ષો સુધી કઠોર તપ કર્યું. તપથી પ્રસન્ન મહેશ્વર પ્રગટ થયા અને વર માંગવા કહ્યું; વ્યાધે શિવસન્નિધિમાં નિવાસ માગ્યો, ભગવાને તે આપીને અંતર્ધાન લીધું. પછી વ્યાધે મહેશ્વરની સ્થાપના કરી વિધિવત પૂજા કરી અને સ્વર્ગ પ્રાપ્ત કર્યું. ત્યારથી આ તીર્થ ત્રિલોકમાં “તાપેશ્વર” નામે પ્રસિદ્ધ થયું—વ્યાધના અનુતાપ અને તપની તાપશક્તિ સાથે જોડાયેલું. અહીં સ્નાન કરીને શંકરની પૂજા કરનાર શિવલોક પામે છે; નર્મદાના જળમાં તાપેશ્વરે સ્નાન કરવાથી તાપત્રયથી મુક્તિ મળે છે. અષ્ટમી, ચતુર્દશી અને તૃતીયાના દિવસે વિશેષ સ્નાનવિધિ સર્વ પાપશમન માટે શ્રેષ્ઠ કહેવાઈ છે।
Shlokas
Verse 1
श्रीमार्कण्डेय उवाच । ततो गच्छेन्महीपाल तापेश्वरमनुत्तमम् । यत्र सा हरिणी सिद्धा व्याधभीता नरेश्वर
શ્રી માર્કંડેયે કહ્યું—ત્યારબાદ, હે મહીપાલ, અનુત્તમ તાપેશ્વર પાસે જવું જોઈએ; જ્યાં તે હરણિ, વ્યાધના ભયથી, હે નરેશ્વર, સિદ્ધિ પામી હતી.
Verse 2
जले प्रक्षिप्य गात्राणि ह्यन्तरिक्षं गता तु सा । व्याधो विस्मितचित्तस्तु तां मृगीमवलोक्य च
તેણે પોતાના અંગોને જળમાં અર્પી દીધા અને તે ખરેખર આકાશમાં ઉડી ગઈ. તે જોઈ વ્યાધ આશ્ચર્યચિત્ત થઈ તે મૃગી તરફ જોતો રહ્યો.
Verse 3
विमुच्य सशरं चापं प्रारेभे तप उत्तमम् । दिव्यं वर्षसहस्रं तु व्याधेनाचरितं तपः
બાણો સહિત ધનુષ્ય છોડીને તે વ્યાધે ઉત્તમ તપ આરંભ્યું. એક સહસ્ર દિવ્ય વર્ષો સુધી તે શિકારીએ તે તપ આચર્યું.
Verse 4
अतीते तु ततः काले परितुष्टो महेश्वरः । वरं ब्रूहि महाव्याध यत्ते मनसि रोचते
પછી સમય વીતી ગયા પછી મહેશ્વર પ્રસન્ન થઈ બોલ્યા— “હે મહાવ્યાધ! તારા મનને જે ગમે તે વર કહો.”
Verse 5
व्याध उवाच । यदि तुष्टोऽसि देवेश यदि देयो वरो मम । तव पार्श्वे महादेव वासो मे प्रतिदीयताम्
વ્યાધ બોલ્યો— “હે દેવેશ! જો તમે પ્રસન્ન હો, જો મને વર આપવો હોય, તો હે મહાદેવ! તમારી પાસે નિવાસ મને પ્રદાન કરો.”
Verse 6
ईश्वर उवाच । एवं भवतु ते व्याध यस्त्वया काङ्क्षितो वरः । दैवदेवो महादेव इत्युक्त्वान्तरधीयत । गते चादर्शनं देवे स्थापयित्वा महेश्वरम्
ઈશ્વર બોલ્યા— “હે વ્યાધ! તું ઇચ્છેલો વર એવો જ થાઓ.” ‘મહાદેવ દેવોના પણ દેવ છે’ એમ કહી તેઓ અંતર્ધાન થયા. દેવ અદૃશ્ય થયા પછી વ્યાધે ત્યાં મહેશ્વરની સ્થાપના કરી.
Verse 7
पूजयित्वा विधानेन गतो व्याधस्ततो दिवम् । तदाप्रभृति तत्तीर्थं त्रिषु लोकेषु विश्रुतम्
વિધિ મુજબ પૂજા કરીને વ્યાધ પછી સ્વર્ગે ગયો. તે સમયથી તે તીર્થ ત્રિલોકમાં પ્રસિદ્ધ થયું.
Verse 8
व्याधानुतापसंजातं तापेश्वरमिति श्रुतम् । तत्र तीर्थे तु यः स्नात्वा सम्पूजयति शङ्करम्
વ્યાધના પશ્ચાત્તાપથી ઉત્પન્ન થયેલું તે ‘તાપેશ્વર’ નામે પ્રસિદ્ધ છે. તે તીર્થમાં જે સ્નાન કરીને વિધિપૂર્વક શંકરની પૂજા કરે છે—
Verse 9
शिवलोकमवाप्नोति मामुवाच महेश्वरः । ये स्नाता नर्मदातोये तीर्थे तापेश्वरे नराः
તે શિવલોકને પ્રાપ્ત કરે છે—એવું મહેશ્વરે મને કહ્યું. જે લોકો નર્મદાના જળમાં તાપેશ્વર તીર્થમાં સ્નાન કરે છે—
Verse 10
तापत्रयविमुक्तास्ते नात्र कार्या विचारणा । अष्टम्यां च चतुर्दश्यां तृतीयायां विशेषतः
તેઓ ત્રિતાપથી મુક્ત થાય છે; તેમાં વિચાર કરવાની જરૂર નથી. વિશેષ કરીને અષ્ટમી, ચતુર્દશી અને તૃતીયા તિથિએ।
Verse 11
स्नानं समाचरेन्नित्यं सर्वपातकशान्तये
સર્વ પાપોની શાંતિ માટે નિત્ય સ્નાન કરવું જોઈએ।
Verse 141
। अध्याय
ઇતિ અધ્યાય સમાપ્ત।