Adhyaya 13

Verse 1

श्रीमार्कण्डेय उवाच । एवं भगवती पुण्या स्तुता सा मुनिपुंगवैः । चिन्तयामास सर्वेषां दास्यामि वरमुत्तमम्

શ્રી માર્કંડેય બોલ્યા—મુનિપુંગવો દ્વારા આ રીતે સ્તુત થયેલી તે પુણ્યમયી ભગવતી વિચારી—‘હું સૌને ઉત્તમ વર આપું.’

Verse 2

ततः प्रसुप्तांस्ताञ्ज्ञात्वा रात्रौ देवी जगाम ह । एकैकस्य ऋषेः स्वप्ने दर्शनं चारुहासिनी

પછી રાત્રે તેઓ સૂઈ ગયા છે એમ જાણી દેવી આવી; મધુર હાસ્યવતી બની તેણે એકેક ઋષિને સ્વપ્નમાં પોતાનું દર્શન આપ્યું।

Verse 3

ततोऽर्धरात्रे सम्प्राप्त उत्थिता जलमध्यतः । विमलाम्बरसंवीता दिव्यमालाविभूषिता

પછી અર્ધરાત્રિ આવતા તે જળના મધ્યમાંથી ઊભી થઈ—નિર્મળ વસ્ત્રોથી આવૃત અને દિવ્ય માળાથી વિભૂષિત।

Verse 4

घृतातपत्रा सुश्रोणी पद्मरागविभूषिता । जगाद मा भैरिति तानेकैकं तु पृथक्पृथक्

ઘૃતછત્ર ધારણ કરીને, સુશ્રોણી અને પદ્મરાગથી વિભૂષિત તે દેવી દરેકને અલગ અલગ કહી—“ભય ન કરશો.”

Verse 5

वसध्वं मम पार्श्वे तु भयं त्यक्त्वा क्षुधादिजम्

“મારા પાર्श્વે નિવાસ કરો; ભયને—અને ક્ષુધા આદિને પણ—ત્યજી દો.”

Verse 6

एवमुक्त्वा तदा देवी स्वप्नान्ते तान्महामुनीन् । जगामादर्शनं पश्चात्प्रविश्य जलमात्मिकम्

આ રીતે કહી, સ્વપ્નના અંતે તે દેવી મહામુનિઓની નજરથી અદૃશ્ય થઈ ગઈ અને પોતાના જલાત્મક સ્વરૂપમાં પ્રવેશી ગઈ।

Verse 7

ततः प्रभाते मुनयो मिथ ऊचुर्मुदन्विताः । तथा दृष्टा मया दृष्टा स्वप्ने देवी सुदर्शना

પછી પ્રભાતે મુનિઓ આનંદપૂર્વક પરસ્પર બોલ્યા—“હા, મેં જોઈ; સ્વપ્નમાં સുദર્શના દેવીને મેં જોઈ.”

Verse 8

अभयं दत्तमस्माकं सिद्धिश्चाप्यचिरेण तु । प्रशस्तं दर्शनं तस्या नर्मदाया न संशयः

અમને અભયદાન મળ્યું છે અને સિદ્ધિ પણ ટૂંક સમયમાં પ્રાપ્ત થશે. નર્મદા દેવીનું તે દર્શન પરમ પ્રશસ્ત છે—એમાં કોઈ સંશય નથી.

Verse 9

अथान्यदिवसे राजन्मत्स्यानां रूपमुत्तमम् । पश्यन्ति सपरीवाराः स्वकीयाश्रमसन्निधौ

પછી બીજા દિવસે, હે રાજન, તેઓ પોતાના સાથીઓ સહિત પોતાના આશ્રમની નજીક માછલીઓના અતિ ઉત્તમ રૂપો જોયા.

Verse 10

तान्दृष्ट्वा विस्मयाविष्टा मत्स्यांस्तत्र महर्षयः । पूजयामासुरव्यग्रा हव्यकव्येन देवताः

ત્યાં તે માછલીઓને જોઈ મહર્ષિઓ આશ્ચર્યમાં મગ્ન થયા; અને અવ્યગ્ર રહી દેવતાઓનું હવ્ય-કવ્યથી પૂજન કર્યું.

Verse 11

तान्मत्स्यसङ्घान्सम्प्राप्य महादेव्याः प्रसादतः । सपुत्रदारभृत्यास्ते वर्तयन्ति पृथक्पृथक्

મહાદેવીના પ્રસાદથી તે માછલીઓના ઝુંડ પ્રાપ્ત કરીને, તેઓ પુત્રો, પત્નીઓ અને ભૃત્યો સહિત, દરેક ઘર અલગ અલગ રીતે જીવન નિર્વાહ કરવા લાગ્યા.

Verse 12

दिने दिने तथाप्येवमाश्रमेषु द्विजातयः । मत्स्यानां सञ्चयं दृष्ट्वा विस्मिताश्चाभवंस्तदा

દિવસે દિવસે આશ્રમોમાં દ્વિજાતિઓ માછલીઓનો સંગ્રહ જોઈ ત્યારે અત્યંત આશ્ચર્યચકિત થયા.

Verse 13

अध्याय

અધ્યાય. (આ અધ્યાયનું શીર્ષક છે.)

Verse 14

हृष्टपुष्टास्तदा सर्वे नर्मदातीरवासिनः । ऋषयस्ते भयं सर्वे तत्यजुः क्षुत्तृषोद्भवम्

ત્યારે નર્મદા-તીરે વસતા તે બધા ઋષિઓ હર્ષિત અને પુષ્ટ બન્યા; ભૂખ-તરસથી ઉપજેલું ભય તેમણે સૌએ ત્યજી દીધું.

Verse 15

ते जपन्तस्तपन्तश्च तिष्ठन्ति भरतर्षभ । अर्चयन्ति पित्ःन्देवान्नर्मदातटमाश्रिताः

હે ભરતશ્રેષ્ઠ! નર્મદા-તટનો આશ્રય લઈને તેઓ ત્યાં જ રહે છે—જપ અને તપમાં રત રહી—પિતૃઓ તથા દેવોની અર્ચના કરે છે.

Verse 16

तैर्जपद्भिस्तपद्भिश्च सततं द्विजसत्तमैः । भ्राजते सा सरिच्छ्रेष्ठा ताराभिर्द्यौर्ग्रहैरिव

સદા જપ અને તપમાં રત એવા ઉત્તમ દ્વિજોથી તે શ્રેષ્ઠ નદી એવી જ તેજસ્વી બને છે, જેમ આકાશ તારાઓ અને ગ્રહોથી ઝળહળે છે.

Verse 17

तत्र तैर्बहुलैः शुभ्रैर्ब्राह्मणैर्वेदपरागैः । नर्मदा धर्मदा पूर्वं संविभक्ता यथाक्रमम्

ત્યાં અનેક શુદ્ધ, વેદપારંગત બ્રાહ્મણોએ ધર્મદાયિની નર્મદાને પૂર્વે યથાક્રમે વિધિપૂર્વક વહેંચી અને ગોઠવી હતી.

Verse 18

ऋषिभिर्दशकोटिभिर्नर्मदातीरवासिभिः । विभक्तेयं विभक्ताङ्गी नर्मदा शर्मदा नृणाम्

નર્મદાતીરે વસતા દશ કરોડ ઋષિઓએ આ વિભક્તાંગી નર્મદાનું વિભાજન કર્યું; નર્મદા મનુષ્યોને કલ્યાણ આપનારી છે.

Verse 19

यज्ञोपवीतैश्च शुभैरक्षसूत्रैश्च भारत । कूलद्वये महापुण्या नर्मदोदधिगामिनी

હે ભારત! બંને કાંઠે શુભ યજ્ઞોપવીત અને અક્ષસૂત્રોથી યુક્ત, મહાપુણ્યા નર્મદા સમુદ્ર તરફ વહે છે.

Verse 20

पृथगायतनैः शुभ्रैर्लिङ्गैर्वालुकमृन्मयैः । भ्राजते या सरिच्छ्रेष्ठा नक्षत्रैरिव शर्वरी

એ શ્રેષ્ઠ નદી અલગ અલગ શુભ્ર આયતનો અને વાળુ-મૃણ્મય લિંગોથી એવી ઝળહળે છે, જેમ નક્ષત્રોથી શોભિત રાત્રિ તેજે છે.

Verse 21

एवं त ऋषयः सर्वे तर्पयन्तः सुरान्पित्ःन् । न्यवसन्नर्मदातीरे यावदाभूतसम्प्लवम्

આ રીતે તે સર્વ ઋષિઓ દેવો અને પિતૃઓને તૃપ્ત કરતા, ભૂતસમ્પ્લવ એટલે મહાપ્રલય સુધી નર્મદાતીરે નિવાસ કરતા રહ્યા.

Verse 22

किंचिद्गते ततस्तस्मिन्घोरे वर्षशताधिके । अर्धरात्रे तदा कन्या जलादुत्तीर्य भारत

પછી થોડો સમય પસાર થયા પછી—સો કરતાં વધુ ભયંકર વર્ષો બાદ—અર્ધરાત્રે, હે ભારત, એક કન્યા જળમાંથી ઉપર ઊઠીને પ્રગટ થઈ.

Verse 23

विद्युत्पुंजसमाभासा व्यालयज्ञोपवीतिनी । त्रिशूलाग्रकरा सौम्या तानुवाच ऋषींस्तदा

વીજળીના પુંજ સમી તેજસ્વી, સર્પને યજ્ઞોપવીતરૂપે ધારણ કરનારી, સૌમ્ય છતાં હાથમાં ત્રિશૂલની અગ્રધાર ધરાવતી—ત્યારે તેણે ઋષિઓને સંબોધ્યા।

Verse 24

आगच्छध्वं मुनिगणा विशध्वं मामयोनिजाम् । समेताः पुत्रदारैश्च ततः सिद्धिमवाप्स्यथ

હે મુનિગણો, આવો; અયોનિજા એવા મારા અંદર પ્રવેશ કરો। પુત્રો અને પત્નીઓ સાથે એકત્રિત થશો તો પછી તમે સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરશો।

Verse 25

यस्य यस्य हि या वाञ्छा तस्य तां तां ददाम्यहम् । विष्णुं ब्रह्माणमीशानमन्यं वा सुरमुत्तमम्

જે જેની જે ઇચ્છા હોય, તેને તે તે હું આપું છું। વિષ્ણુની પ્રાપ્તિ હોય, બ્રહ્માની હોય, ઈશાન (શિવ)ની હોય, અથવા દેવોમાં અન્ય કોઈ ઉત્તમ દેવની હોય—કંઈ પણ હોય।

Verse 26

तत्र सर्वान्नयिष्यामि प्रसन्ना वरदा ह्यहम् । प्राणायामपरा भूत्वा मां विशध्वं समाहिताः

ત્યાં હું તમારાં સૌને લઈ જઈશ, કારણ કે હું પ્રસન્ન છું અને ખરેખર વરદાયિની છું। પ્રાણાયામમાં તત્પર બની, સમાહિત ચિત્તે મારા અંદર પ્રવેશ કરો (મારો આશ્રય લો)।

Verse 27

सह पुत्रैश्च दारैश्च त्यक्त्वाश्रमपदानि च । कालक्षेपो न कर्तव्यः प्रलयोऽयमुपस्थितः

પુત્રો અને પત્નીઓ સાથે, આશ્રમસ્થાનો અને જીવનપદો પણ ત્યજીને—સમય વેડફશો નહીં. આ પ્રલય નજીક આવી પહોંચ્યો છે।

Verse 28

संहारः सर्वभूतानां कल्पदाहः सुदारुणः । एकाहमभवं पूर्वं महाघोरे जनक्षये

સર્વ ભૂતોનો સંહાર થાય છે—કલ્પાંતનો અતિ દારુણ દાહ. તે મહાઘોર જનક્ષયમાં પૂર્વે હું એકલી જ અવશેષ રહી હતી.

Verse 29

शेषा नद्यः समुद्राश्च सर्व एव क्षयंगताः । वरदानान्महेशस्य तेनाहं न क्षयं गता

બીજી બધી નદીઓ અને સમુદ્રો પણ ક્ષય પામ્યા; પરંતુ મહેશ્વરના વરદાનથી હું વિનાશને પામી નથી.

Verse 30

अमृतः शाश्वतो देवः स्थाणुरीशः सनातनः । स पूजितः प्रार्थितो वा किं न दद्याद्द्विजोत्तमाः

અમૃત, શાશ્વત દેવ—સ્થાણુ, ઈશ, સનાતન—તેમની પૂજા કરો કે પ્રાર્થના કરો, હે દ્વિજોત્તમો, તેઓ શું નથી આપતા?

Verse 31

एवमुक्त्वा ऋषीव्रेवा प्रविवेश जलं ततः । करात्तशूला सा देवी व्यालयज्ञोपवीतिनी

આમ કહી રેવા ઋષિઓને સંબોધીને પછી જળમાં પ્રવેશી. તે દેવીના હાથમાં ત્રિશૂલ હતું અને સર્પને યજ્ઞોપવીત સમાન ધારણ કર્યો હતો.

Verse 32

ततस्ते तद्वचः श्रुत्वा विस्मयापन्नमानसाः । अभिवन्द्य च मां सर्वे क्षामयन्तः पुनः पुनः

પછી તેના વચન સાંભળી તેમના મન આશ્ચર્યથી ભરાઈ ગયા. તેઓ સૌ મને વંદન કરીને વારંવાર ક્ષમા યાચના કરવા લાગ્યા.

Verse 33

क्षम्यतां नो यदुक्तं हि वसतां तव संश्रये । गृहांस्त्यक्त्वा महाभागाः सशिष्याः सहबान्धवाः

હે મહાભાગ! તમારા આશ્રયમાં વસતા અમારાથી જે કંઈ કહેવાયું હોય તે ક્ષમા કરશો. અમે ઘર ત્યજી શિષ્યો તથા બાંધવો સાથે અહીં આવ્યા છીએ.

Verse 34

जप्त्वा चैकाक्षरं ब्रह्म हृदि ध्यात्वा महेश्वरम् । स्नात्वा च मन्त्रपूताभिरथ चाद्भिर्जितव्रताः

એકાક્ષર બ્રહ્મબીજનો જપ કરીને, હૃદયમાં મહેશ્વરનું ધ્યાન કરીને, અને મંત્રપૂત જળમાં સ્નાન કરીને તેઓ જિતવ્રત—દૃઢ વ્રતધારી—બન્યા.

Verse 35

विविशुर्नर्मदातोयं सपक्षा इव पर्वताः । द्योतयन्तो दिशः सर्वाः कुशहस्ताः सहाग्रयः

તેઓ પાંખવાળા પર્વતોની જેમ નર્મદાના જળમાં પ્રવેશ્યા. હાથમાં કુશ લઈને, અગ્ર ભાગ ઊંચા રાખીને, જાણે સર્વ દિશાઓને પ્રકાશિત કરતા હતા.

Verse 36

गतेषु तेषु राजेन्द्र अहमेकः स्थितस्तदा । अमरेशं समासाद्य पूजयन्नर्मदां नदीम्

હે રાજેન્દ્ર! તેઓ ગયા પછી હું ત્યાં એકલો રહ્યો. અમરેશ પાસે જઈને મેં નર્મદા નદીની પૂજા કરી.

Verse 37

अनुभूताः सप्तकल्पा मायूराद्या मया नृप । प्रसादाद्वेधसः सर्वे रेवया सह भारत

હે નૃપ, હે ભારત! વેધસ (બ્રહ્મા)ના પ્રસાદથી મેં રેવા સાથે માયૂર આદિથી આરંભ કરીને સાત કલ્પોનો અનુભવ કર્યો છે.

Verse 38

जन्मतोऽद्य दिनं यावन्न जानेऽस्याः पुरास्थितिम्

મારા જન્મથી આજના દિવસ સુધી રેવા (નર્મદા) સ્થાપિત ન હતી એવો કોઈ પ્રાચીન સમય હું જાણતો નથી।

Verse 39

इयं हि शांकरी शक्तिः कला शम्भोरिलाह्वया । नर्मदा दुरितध्वंसकारिणी भवतारिणी

આ શાંકરી શક્તિ છે—શંભુની જ એક કલા—‘ઇલા’ નામે પ્રસિદ્ધ. એ જ નર્મદા પાપનાશિની અને ભવસાગરથી તારણારી છે।

Verse 40

यदाहमपि नाभूवं पुराकल्पेषु पाण्डव । चतुर्दशसु कल्पेषु तेष्वियं सुखसंस्थिता

હે પાંડવ! પ્રાચીન કલ્પોમાં હું પોતે પણ ન હતો, તોય તે ચૌદ કલ્પોમાં આ (નર્મદા) સુખપૂર્વક સ્થિર રહી।

Verse 41

चतुर्दश पुरा कल्पा न मृता येषु नर्मदा । तानहं सम्प्रवक्ष्यामि देवी प्राह यथा मम

પ્રાચીન કાળમાં એવા ચૌદ કલ્પ હતા જેમાં નર્મદા ‘મરી’ નહોતી—અર્થાત્ લુપ્ત થઈ નહોતી. દેવી જેમ મને કહી ગઈ, તેમ હું હવે કહું છું।

Verse 42

कापिलं प्रथमं विद्धि प्राजापत्यं द्वितीयकम् । ब्राह्मं सौम्यं च सावित्रं बार्हस्पत्यं प्रभासकम्

પ્રથમ ‘કાપિલ’ જાણો, બીજું ‘પ્રાજાપત્ય’; પછી ‘બ્રાહ્મ’, ‘સૌમ્ય’, ‘સાવિત્ર’, ‘બાર્હસ્પત્ય’ અને ‘પ્રભાસક’ (કલ્પો) છે।

Verse 43

माहेन्द्रमग्निकल्पं च जयन्तं मारुतं तथा । वैष्णवं बहुरूपं च ज्यौतिषं च चतुर्दशम्

માહેન્દ્ર, અગ્નિકલ્પ, જયંત તથા મારુત; પછી વૈષ્ણવ, બહુરૂપ અને જ્યોતિષ—આ ચૌદમો (કલ્પ) જાણવો.

Verse 44

एते कल्पा मया ख्याता न मृता येषु नर्मदा । मायूरं पञ्चदशमं कौर्मं चैवात्र षोडशम्

મેં જણાવેલા આ કળ્પોમાં નર્મદા નષ્ટ થઈ નથી. માયૂર પંદરમો છે અને અહીં કૌર્મ સોળમો છે.

Verse 45

बकं मात्स्यं च पाद्मं च वटकल्पं च भारत । एकविंशतिमं चैतं वाराहं सांप्रतीनकम्

હે ભારત! બક, માત્સ્ય, પાદ્મ અને વટકલ્પ—આ છે; અને આ વર્તમાન એકવીસમો ‘વારાહ’ નામનો કલ્પ છે.

Verse 46

इमे सप्त मया साकं रेवया परिशीलिताः । एकविंशतिकल्पास्तु नर्मदायाः शिवाङ्गतः

આ સાત (કલ્પ) મેં રેવા સાથે સારી રીતે પરિશીલિત કર્યા છે. અને નર્મદાના એકવીસ કલ્પ શિવના અંગમાંથી ઉત્પન્ન થયેલા માનવા.

Verse 47

संजाताया नृपश्रेष्ठ मया दृष्टा ह्यनेकशः । कथिता नृपतिश्रेष्ठ भूयः किं कथयामि ते

હે નૃપશ્રેષ્ઠ! તેણી પ્રગટ થઈ ત્યારે મેં તેને અનેકવાર જોયી છે. હે રાજશ્રેષ્ઠ! મેં કહી દીધું છે; હવે તને ફરી શું કહું?