Adhyaya 120

Verse 1

श्रीमार्कण्डेय उवाच । अतः परं प्रवक्ष्यामि कम्बुकेश्वरमुत्तमम् । हिरण्यकशिपुर्दैत्यो दानवो बलदर्पितः

શ્રી માર્કંડેયે કહ્યું—હવે હું પરમ કમ્બુકેશ્વરનું વર્ણન કરું છું. બળના દર્પથી મત્ત દૈત્ય-દાનવ હિરણ્યકશિપુ હતો.

Verse 2

अवध्यः सर्वलोकानां त्रिषु लोकेषु विश्रुतः । तस्य पुत्रो महातेजाः प्रह्लादो नाम नामतः

તે ત્રિલોકમાં સર્વ જીવો માટે અવધ્ય તરીકે પ્રસિદ્ધ હતો. તેનો મહાતેજસ્વી પુત્ર પ્રહ્લાદ નામે વિખ્યાત હતો.

Verse 3

विष्णुप्रसादाद्भक्त्या च तस्य राज्ये प्रतिष्ठितः । विरोचनस्तस्य सुतस्तस्यापि बलिरेव च

વિષ્ણુના પ્રસાદ અને ભક્તિના બળે તે પોતાના રાજ્યમાં પ્રતિષ્ઠિત થયો. તેનો પુત્ર વિરોચન હતો અને વિરોચનનો પુત્ર બલિ જ હતો.

Verse 4

बलिपुत्रोऽभवद्बाणस्तस्मादपि च शम्बरः । शम्बरस्यान्वये जातः कम्बुर्नाम महासुरः

બલિનો પુત્ર બાણ થયો; તેમાંથી શમ્બર થયો. શમ્બરના વંશમાં કમ્બુ નામનો મહાસુર જન્મ્યો.

Verse 5

ज्ञात्वा विष्णुमयं घोरं महद्भयमुपस्थितम् । दानवानां विनाशाय नान्यो हेतुः कदाचन

વિષ્ણુમય તે ભયંકર મહાભય ઉપસ્થિત થયું જાણીને તેણે સમજ્યું—દાનવોના વિનાશ માટે તે દિવ્ય શક્તિ સિવાય બીજું કોઈ કારણ કદી નથી.

Verse 6

स त्यक्त्वा पुत्रदारांश्च सुहृद्बन्धुपरिग्रहान् । चचार मौनमास्थाय तपः कम्बुर्महामतिः

તેણે પુત્ર‑દારાઓ તથા સુહૃદ‑બંધુજનના સર્વ આસક્તિપૂર્ણ પરિગ્રહો ત્યજી, મૌન ધારણ કર્યું; મહામતિ કમ્બુ તપશ્ચર્યા કરવા લાગ્યો।

Verse 7

अक्षसूत्रकरो भूत्वा दण्डी मुण्डी च मेखली । शाकयावकभक्षश्च वल्कलाजिनसंवृतः

હાથમાં અક્ષસૂત્ર ધારણ કરી, દંડધારી, મુંડિત મસ્તક અને મેખલાવાળો બની; શાક‑યવક ભક્ષણ કરતો, વલ્કલ અને અજિનથી આવૃત રહી રહ્યો।

Verse 8

स्नात्वा नित्यं धृतिपरो नर्मदाजलमाश्रितः । पूजयंस्तु महादेवमर्बुदं वर्षसंख्यया

તે નિત્ય સ્નાન કરીને ધૃતિમાં સ્થિર રહી, નર્મદા‑જળનો આશ્રય લઈને; વર્ષોની અર્બુદ‑સંખ્યા સુધી મહાદેવની પૂજા કરતો રહ્યો।

Verse 9

ततस्तुतोष भगवान्देवदेवो महेश्वरः । उवाच दानवं काले मेघगम्भीरया गिरा

ત્યારે દેવોના દેવ ભગવાન મહેશ્વર પ્રસન્ન થયા; અને યોગ્ય સમયે મેઘગંભીર વાણીથી તે દાનવને કહ્યું।

Verse 10

भोभोः कम्बो महाभाग तुष्टोऽहं तव सुव्रत । इष्टं व्रतानां परमं मौनं सर्वार्थसाधनम्

“ભો ભો, મહાભાગ કમ્બુ! તારા સુવ્રતથી હું પ્રસન્ન છું. વ્રતોમાં પરમ પ્રિય વ્રત મૌન છે—જે સર્વ અર્થ સિદ્ધ કરનાર છે.”

Verse 11

चरितं च त्वया लोके देवदानवदुश्चरम् । वरं वृणीष्व भद्रं ते यत्ते मनसि रोचते

તમે આ લોકમાં દેવો અને દાનવો માટે પણ દુષ્કર એવું પરાક્રમ કર્યું છે. હવે વર માગો—તમારું કલ્યાણ થાઓ—જે તમારાં મનને ગમે તે.

Verse 12

कम्बुरुवाच । यदि प्रसन्नो देवेश यदि देयो वरो मम । अक्षय्यश्चाव्ययश्चैव स्वेच्छया विचराम्यहम्

કંબુ બોલ્યો: હે દેવેશ! જો તમે પ્રસન્ન હો અને મને વર આપવો હોય, તો હું અક્ષય અને અવ્યય રહું, તથા મારી ઇચ્છા મુજબ સ્વેચ્છાએ વિહરું.

Verse 13

दैत्यदानवसङ्घानां संयुगेष्वपलायिता । भयं चान्यन्न विद्येत मुक्त्वा देवं गदाधरम्

દૈત્ય-દાનવોના સમૂહો સામેના યુદ્ધોમાં હું કદી પલાયન ન કરું. અને ગદાધર દેવ સિવાય બીજાનો કોઈ ભય મને ન રહે.

Verse 14

तस्याहं संयुगे साध्यो येनोपायेन शङ्कर । भवामि न सदा कालं तं वदस्व वरं मम

હે શંકર! કયા ઉપાયથી હું યુદ્ધમાં તેના દ્વારા જીતાઈ શકું? તે ઉપાય મને કહો, જેથી હું હંમેશાં તેના માટે અજય ન રહું—આ જ મારો વર છે.

Verse 15

ईश्वर उवाच । मम संनिहितो यत्र त्वं भविष्यसि दानव । तत्र विष्णुभयं नास्ति वसात्र विगतज्वरः

ઈશ્વરે કહ્યું: હે દાનવ! જ્યાં તું મારી સન્નિધિ સાથે નિવાસ કરશે, ત્યાં વિષ્ણુનો ભય નથી. ત્યાં જ વસ, સર્વ તાપથી મુક્ત રહી.

Verse 16

तस्य देवाधिदेवस्य वेदगर्भस्य संयुगे । शङ्खचक्रधरस्येशा नाहं सर्वे सुरासुराः

દેવાધિદેવ, વેદગર્ભ, શંખ-ચક્રધારી વિષ્ણુ સાથેના યુદ્ધમાં હું એકલો નહીં; સર્વ દેવ-અસુરો મળીને પણ તેના પર પ્રભુત્વ જમાવી શકતા નથી।

Verse 17

किं पुनर्यो द्विषत्येनं लोकालोकप्रभुं हरिम् । स सुखी वर्तते कालं न निमेषं मतं मम

તો પછી જે લોક-અલોકના પ્રભુ હરિનો દ્વેષ કરે છે, તે મારા મત મુજબ એક ક્ષણ પણ સુખી રહી શકતો નથી।

Verse 18

तस्मात्त्वं परया भक्त्या सर्वभूतहिते रतः । वसिष्यसि चिरं कालमित्युक्त्वादर्शनं गतः

અતએવ તું પરમ ભક્તિથી યુક્ત થઈ સર્વભૂતના હિતમાં રત રહેજે; તું દીર્ઘકાલ જીવશે—એમ કહી દેવતા અદૃશ્ય થયો।

Verse 19

गते चादर्शनं देवे तत्र तीर्थे महामतिः । स्थापयामास देवेशं शिवं शान्तमनामयम्

દેવ અદૃશ્ય થયા પછી, તે તીર્થમાં મહામતિ પુરુષે દેવેશ, શાંત અને નિરામય ભગવાન શિવની સ્થાપના કરી।

Verse 20

तस्मिंस्तीर्थे महादेवं स्थापयित्वा दिवं गतः । तदाप्रभृति तत्पार्थ कम्बुतीर्थमिति श्रुतम् । विख्यातं सर्वलोकेषु महापातकनाशनम्

તે તીર્થમાં મહાદેવની સ્થાપના કરીને તે સ્વર્ગે ગયો. ત્યારથી, હે પાર્થ, તે ‘કંબુ-તીર્થ’ તરીકે શ્રુત થયું—સર્વ લોકોમાં મહાપાતકનાશક તરીકે વિખ્યાત।

Verse 21

कम्बुतीर्थे नरः स्नात्वा विधिनाभ्यर्च्य भास्करम् । ऋग्यजुःसाममन्त्रैश्च स्तूयमानो नृपोत्तम

હે નૃપોત્તમ! જે મનુષ્ય કમ્બુ-તીર્થમાં સ્નાન કરીને વિધિપૂર્વક ભાસ્કર (સૂર્યદેવ)ની આરાધના કરે છે અને ઋગ્-યજુઃ-સામ મંત્રોથી સ્તુતિ પામે છે, તે મહાપુણ્ય પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 22

तस्य पुण्यं समुद्दिष्टं ब्राह्मणैर्वेदपारगैः । तत्सर्वं तु शृणुष्वाद्य ममैव गदतो नृप

તેનું પુણ્ય વેદપારંગત બ્રાહ્મણોએ વર્ણવ્યું છે. હે રાજન! આજે હું જાતે જે કહું છું તે બધું સાંભળો.

Verse 23

ऋग्यजुःसामगीतेषु साङ्गोपाङ्गेषु यत्फलम् । तत्फलं समवाप्नोति गायत्रीमात्रमन्त्रवित्

ઋગ્-યજુઃ-સામના પાઠમાં, અંગ-ઉપાંગ સહિત જે ફળ છે, તે જ ફળ માત્ર ગાયત્રી-મંત્ર જાણનારને પણ પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 24

तत्र तीर्थे तु यः स्नात्वा तर्पयेत्पितृदेवताः । पूजयेद्देवमीशानं सोऽग्निष्टोमफलं लभेत्

જે તે તીર્થમાં સ્નાન કરીને પિતૃઓ અને દેવતાઓને તર્પણ અર્પે છે અને દેવેશ ઈશાનની પૂજા કરે છે, તે અગ્નિષ્ટોમ યજ્ઞનું ફળ મેળવે છે.

Verse 25

अकामो वा सकामो वा तत्र तीर्थे कलेवरम् । यस्त्यजेन्नात्र सन्देहो रुद्रलोकं स गच्छति

નિષ્કામ હોય કે સકામ—જે તે તીર્થમાં દેહત્યાગ કરે છે, તેમાં સંશય નથી—તે રુદ્રલોકને જાય છે.

Verse 120

। अध्याय

॥ અધ્યાય સમાપ્ત ॥