Adhyaya 111

Verse 1

श्रीमार्कण्डेय उवाच । नर्मदादक्षिणे कूले तीर्थं परमशोभनम् । स्कन्देन निर्मितं पूर्वं तपः कृत्वा सुदारुणम्

શ્રી માર્કંડેયે કહ્યું—નર્મદાના દક્ષિણ કાંઠે પરમ શોભાયમાન એક તીર્થ છે. પૂર્વકાળે સ્કંદે અતિ કઠોર તપ કરીને તેનું સ્થાપન કર્યું હતું.

Verse 2

युधिष्ठिर उवाच । स्कन्दस्य चरितं सर्वमाजन्म द्विजसत्तम । तीर्थस्य च विधिं पुण्यं कथयस्व यथार्थतः

યુધિષ્ઠિરે કહ્યું—હે દ્વિજશ્રેષ્ઠ! સ્કંદનું જન્મથી લઈને સમગ્ર ચરિત્ર અને આ તીર્થની પુણ્યવિધિ યથાર્થ રીતે મને કહો.

Verse 3

श्रीमार्कण्डेय उवाच । देवदेवेन वै तप्तं तपः पूर्वं युधिष्ठिर । विज्ञप्तेन सुरैः सर्वैरुमादेवी विवाहिता

શ્રી માર્કંડેયે કહ્યું—હે યુધિષ્ઠિર! પૂર્વકાળે દેવાધિદેવે તપ કર્યું; અને સર્વ દેવોના વિનંતીથી ઉમાદેવીનું તેમના સાથે વિવાહ થયું.

Verse 4

नास्ति सेनापतिः कश्चिद्देवानां सुरसत्तम । नीयन्ते दानवैर्घोरैः सर्वे देवाः सवासवाः

હે સૂરશ્રેષ્ઠ! દેવતાઓનો કોઈ સેનાપતિ નથી; ઘોર દાનવો ઇન્દ્ર સહિત સર્વ દેવોને પરાજિત કરીને હાંકી રહ્યા છે.

Verse 5

यथा निशा विना चन्द्रं दिवसो भास्करं विना । न शोभते मुहूर्तं वै तथा सेना विनायका

જેમ ચંદ્ર વિના રાત્રિ અને સૂર્ય વિના દિવસ એક મુહૂર્ત પણ શોભતા નથી, તેમ નાયક વિના સેના પણ શોભતી નથી.

Verse 6

एवं ज्ञात्वा महादेव परया दयया विभो । सेनानीर्दीयतां कश्चित्त्रिषु लोकेषु विश्रुतः

હે મહાદેવ, હે વિભો! આ જાણીને પરમ દયાથી ત્રણેય લોકમાં પ્રસિદ્ધ એવો કોઈ સેનાપતિ આપો.

Verse 7

एतच्छ्रुत्वा शुभं वाक्यं देवानां परमेश्वरः । कामयान उमां देवीं सस्मार मनसा स्मरम्

દેવોના આ શુભ વચન સાંભળી પરમેશ્વરે, દેવી ઉમાને ઇચ્છતા, મનમાં સ્મર (કામદેવ)નું સ્મરણ કર્યું.

Verse 8

तेन मूर्छितसर्वाङ्गः कामरूपो जगद्गुरुः । कामयामास रुद्राणीं दिव्यं वर्षशतं किल

તેના પ્રભાવથી જગદ્ગુરુ કામરૂપ ધારણ કરીને જાણે સર્વ અંગે મૂર્છિત થયા અને ખરેખર દિવ્ય સો વર્ષ રુદ્રાણીની કામના કરતા રહ્યા.

Verse 9

देवराजस्ततो ज्ञात्वा महामैथुनगं हरम् । संमन्त्र्य दैवतैः सार्द्धं प्रैषयज्जातवेदसम्

પછી દેવરાજે જાણ્યું કે હર મહામૈથુનમાં પ્રવેશ્યા છે; દેવતાઓ સાથે મંત્રણા કરીને જાતવેદસ (અગ્નિ)ને મોકલ્યો.

Verse 10

तेन गत्वा महादेवः परमानन्दसंस्थितः । सहसा तेन दृष्टोऽसौ हाहेत्युक्त्वा समुत्थितः

તે (અગ્નિ) ત્યાં ગયો તો મહાદેવ પરમાનંદમાં સ્થિત દેખાયા; અચાનક તેમની નજર પડતાં જ તે ‘હાય હાય!’ કહી તરત ઊભો થયો.

Verse 11

ततः क्रुद्धा महादेवी शापवाचमुवाच ह । वेपमाना महाराज शृणु यत्ते वदाम्यहम्

ત્યારે ક્રોધિત મહાદેવીએ શાપવચન ઉચ્ચાર્યું. કંપતી થઈ બોલી—હે મહારાજ, હું જે કહું છું તે સાંભળો.

Verse 12

अहं यस्मात्सुरैः सर्वैर्याचिता पुत्रजन्मनि । कृता रतिश्च विफला संप्रेष्य जातवेदसम्

પુત્રજન્મ માટે સર્વ દેવોએ મારી યાચના કરી હતી; પરંતુ જાતવેદ (અગ્નિ)ને મોકલવાથી તે રતિ નિષ્ફળ બની ગઈ.

Verse 13

तस्मात्सर्वे पुत्रहीना भविष्यन्ति न संशयः । हरेणोक्तस्ततो वह्निरस्माकं बीजमावह

અતએવ તમે બધા પુત્રહીન થશો—એમાં શંકા નથી. ત્યારબાદ હરાના આદેશથી વહ્નિએ અમારું બીજ લઈ ગયું.

Verse 14

यथा भवति लोकेषु तथा त्वं कर्तुमर्हसि । मम तेजस्त्वया शक्यं गृहीतुं सुरसत्तम । देवकार्यार्थसिद्ध्यर्थं नान्यः शक्तो जगत्त्रये

લોકોમાં જેમ શક્ય હોય તેમ તારે કરવું યોગ્ય છે. હે દેવશ્રેષ્ઠ, મારું તેજ તું જ ગ્રહણ કરી શકે છે; દેવકાર્યસિદ્ધિ માટે ત્રિલોકમાં બીજો કોઈ સમર્થ નથી.

Verse 15

अग्निरुवाच । तेजसस्तव मे देव का शक्तिर्धारणे विभो । करोति भस्मसात्सर्वं त्रैलोक्यं सचराचरम्

અગ્નિ બોલ્યો—હે પ્રભુ, તમારા તેજને ધારણ કરવાની મારી પાસે શું શક્તિ છે? તે તો ચરાચર સહિત સમગ્ર ત્રિલોકને ભસ્મ કરી નાખે છે.

Verse 16

ईश्वर उवाच । उदरस्थेन बीजेन यदि ते जायते रुजा । तदा क्षिपस्व तत्तेजो गङ्गातोये हुताशन

ઈશ્વરે કહ્યું—જો ઉદરમાં રહેલા તે બીજથી તને પીડા થાય, તો હે હુતાશન! તે તેજ ગંગાના જળમાં નાંખી દે।

Verse 17

एवमुक्त्वा महादेवोऽमोघं बीजमुत्तमम् । हव्यवाहमुखे सर्वं प्रक्षिप्यान्तरधीयत

આમ કહી મહાદેવે ઉત્તમ, અમોઘ બીજને સંપૂર્ણપણે હવ્યવાહ (અગ્નિ)ના મુખમાં નાખી દીધું અને પછી અંતર્ધાન થયા।

Verse 18

गते चादर्शनं देवे दह्यमानो हुताशनः । गङ्गातोये विनिक्षिप्य जगाम स्वंनिवेशनम्

દેવ (શિવ) અદૃશ્ય થયા પછી, અસહ્ય તેજથી દહકતો હુતાશન તેને ગંગાના જળમાં નાંખી પોતાના નિવાસે ગયો।

Verse 19

असहन्ती तु तत्तेजो गङ्गापि सरितां वरा । शरस्तम्बे विनिक्षिप्य जगामाशु यथागतम्

તે તેજ સહન ન કરી શકતાં, નદીઓમાં શ્રેષ્ઠ ગંગાએ પણ તેને શરસ્તંબે (સરકંડાના ગોચમાં) મૂકી, ઝડપથી જેમ આવી હતી તેમ પાછી ગઈ।

Verse 20

तत्र जातं तु तद्दृष्ट्वा सर्वे देवाः सवासवाः । कृत्तिकां प्रेषयामासुः स्तन्यं पाययितुं तदा

ત્યાં જન્મેલા બાળકને જોઈ, ઇન્દ્ર સહિત સર્વ દેવોએ ત્યારે તેને સ્તન્ય પિવડાવવા કૃત્તિકાઓને મોકલ્યાં।

Verse 21

दृष्ट्वा ता आगताः सर्वा गङ्गागर्भे महामतेः । षण्मुखैः षण्मुखो भूत्वा पिपासुरपिबत्स्तनम्

તેમને સર્વને ગંગાના ગર્ભસમાન આશ્રયમાં આવેલાં જોઈ મહામતિ ષણ્મુખ છ મુખવાળો બની, તૃષાથી વ્યાકુળ થઈ તેમનું સ્તન્યદૂધ પીવા લાગ્યો।

Verse 22

जातकर्मादिसंस्कारान्वेदोक्तान्पद्मसम्भवः । चकार सर्वान्दाजेन्द्र विधिदृष्टेन कर्मणा

હે દાજેન્દ્ર! પદ્મસમ્ભવ બ્રહ્માએ વેદોક્ત જાતકર્માદિ સર્વ સંસ્કારોને વિધિદૃષ્ટ કર્મપદ્ધતિ અનુસાર પૂર્ણ કર્યા।

Verse 23

षण्मुखात्षण्मुखो नाम कार्त्तिकेयस्तु कृत्तिकात् । कुमारश्च कुमारत्वाद्गङ्गागर्भोऽग्निजोऽपरः

છ મુખ હોવાથી તે ‘ષણ્મુખ’ કહેવાયો; કૃત્તિકાઓના કારણે ‘કાર્ત્તિકેય’ તરીકે પ્રસિદ્ધ થયો. સદાય કુમારત્વથી ‘કુમાર’, તેમજ ‘ગંગાગર્ભ’ અને ‘અગ્નિજ’—અગ્નિજન્ય—નામે પણ ખ્યાતિ પામ્યો।

Verse 24

एवं कुमारः सम्भूतो ह्यनधीत्य स वेदवित् । शास्त्राण्यनेकानि वेद चचार विपुलं तपः

આ રીતે કુમાર પ્રગટ થયો; ઔપચારિક અધ્યયન ન કર્યાં છતાં તે વેદવિદ્ હતો. તેણે અનેક શાસ્ત્રો જાણ્યાં અને વિશાળ તપશ્ચર્યા આચરી।

Verse 25

देवारण्येषु सर्वेषु नदीषु च नदेषु च । पृथिव्यां यानि तीर्थानि समुद्राद्यानि भारत

હે ભારત! સર્વ દેવારણ્યોમાં, નદીઓ તથા ઉપનદીઓમાં, અને પૃથ્વી પર સમુદ્રાદિથી આરંભ થતાં જેટલાં પણ તીર્થો છે—તે સર્વમાં (તે વિહરતો રહ્યો)।

Verse 26

ततः पर्याययोगेन नर्मदातटमाश्रितः । नर्मदादक्षिणे कूले चचार विपुलं तपः

ત્યારબાદ ક્રમશઃ તેણે નર્મદા-તટનો આશ્રય લીધો અને નર્મદાના દક્ષિણ કાંઠે વિશાળ તપ કર્યું।

Verse 27

ऋग्यजुःसामविहितं जपञ्जाप्यमहर्निशम् । ध्यायमानो महादेवं शुचिर्धमनिसंततः

તે ઋગ્-યજुः-સામવેદમાં વિહિત જપને દિવસ-રાત જપતો, મહાદેવનું ધ્યાન કરતો, શુદ્ધ રહી પ્રાણપ્રવાહમાં દૃઢ સંયમ રાખતો હતો।

Verse 28

ततो वर्षसहस्रान्ते पूर्णे देवो महेश्वरः । उमया सहितः काले तदा वचनमब्रवीत्

પછી જ્યારે એક હજાર વર્ષ પૂર્ણ થયા, ત્યારે યોગ્ય સમયે ઉમાસહિત દેવ મહેશ્વરે તે વચન કહ્યું।

Verse 29

ईश्वर उवाच । अहं ते वरदस्तात गौरी माता पिता ह्यहम् । वरं वृणीष्व यच्चेष्टं त्रिषु लोकेषु दुर्लभम्

ઈશ્વરે કહ્યું—વત્સ, હું તારો વરદાતા છું; ગૌરી તારી માતા છે અને હું જ તારો પિતા છું. ત્રણ લોકમાં દુર્લભ હોય તેવું પણ તને ઇચ્છિત વર માગ।

Verse 30

षण्मुख उवाच । यदि तुष्टो महादेव उमया सह शङ्कर । वृणोमि मातापितरौ नान्या गतिर्मतिर्मम

ષણ્મુખે કહ્યું—હે મહાદેવ, ઉમાસહિત શંકર, જો તમે પ્રસન્ન હો, તો હું તમને બંનેને જ માતા-પિતા રૂપે વરું છું; મારી બીજી કોઈ ગતિ નથી, બીજી કોઈ મતિ નથી।

Verse 31

एतच्छ्रुत्वा शुभं वाक्यं पुत्रस्य वदनाच्च्युतम् । तथेत्युक्त्वा तु स्नेहेन प्रेम्णा तं परिषस्वजे

પુત્રના મુખમાંથી નીકળેલા આ શુભ વચન સાંભળી તેણે કહ્યું—“તથાસ્તુ”; અને સ્નેહ તથા પ્રેમથી તેને આલિંગન આપ્યું।

Verse 32

ततस्तं मूर्ध्न्युपाघ्राय ह्युमयोवाच शङ्करः

પછી શંકરે ઉમા સાથે મળીને તેના મસ્તકને સ્નેહથી ચુંબી (સુંઘી) વચન કહ્યું।

Verse 33

ईश्वर उवाच । अक्षयश्चाव्ययश्चैव सेनानीस्त्वं भविष्यसि

ઈશ્વરે કહ્યું—તું અક્ષય અને અવ્યય રહેશે; અને દેવસેનાનો સેનાપતિ બનશે।

Verse 34

शिखी च ते वाहनं दिव्यरूपो दत्तो मया शक्तिधरस्य संख्ये । सुरासुरादींश्च जयेति चोक्त्वा जगाम कैलासवरं महात्मा

દિવ્યરૂપ મોર તારો વાહન—શક્તિધરના યુદ્ધ માટે—મેં આપ્યો છે. ‘દેવો, અસુરો વગેરેને જીત’ એમ કહી તે મહાત્મા શ્રેષ્ઠ કૈલાસે ગયા।

Verse 35

गते चादर्शनं देवे तदा स शिखिवाहनः । स्थापयित्वा महादेवं जगाम सुरसन्निधौ

દેવ અદૃશ્ય થઈ ગયા પછી, મોરવાહને મહાદેવની સ્થાપના કરીને દેવતાઓના સન્નિધানে ગયો।

Verse 36

तदाप्रभृति तत्तीर्थं स्कन्दतीर्थमिति श्रुतम् । सर्वपापहरं पुण्यं मर्त्यानां भुवि दुर्लभम्

ત્યાંથી તે તીર્થ ‘સ્કન્દતીર્થ’ નામે પ્રસિદ્ધ થયું. તે પરમ પુણ્યદાયક, સર્વ પાપહર અને પૃથ્વી પર મર્ત્યોને દુર્લભ છે.

Verse 37

तत्र तीर्थे तु यो राजन्भक्त्या स्नात्वार्चयेच्छिवम् । गन्धमाल्याभिषेकैश्च याज्ञिकं स लभेत्फलम्

હે રાજન, જે તે તીર્થમાં ભક્તિપૂર્વક સ્નાન કરીને શિવની પૂજા કરે—સુગંધ, માળા અને અભિષેક અર્પે—તે યજ્ઞસમાન ફળ પામે છે.

Verse 38

स्कन्दतीर्थे तु यः स्नात्वा पूजयेत्पितृदेवताः । तिलमिश्रेण तोयेन तस्य पुण्यफलं शृणु

સ્કન્દતીર્થમાં જે સ્નાન કરીને તિલમિશ્રિત જળથી પિતૃદેવતાઓની પૂજા કરે, તેનું પુણ્યફળ સાંભળો—તે મહાન થાય છે.

Verse 39

पिण्डदानेन चैकेन विधियुक्तेन भारत । द्वादशाब्दानि तुष्यन्ति पितरो नात्र संशयः

હે ભારત, શાસ્ત્રવિધિ મુજબ કરેલા એક જ પિંડદાનથી પિતૃગણ બાર વર્ષ સુધી તૃપ્ત રહે છે—એમાં સંશય નથી.

Verse 40

तत्र तीर्थे तु राजेन्द्र शुभं वा यादि वाशुभम् । इह लोके परे चैव तत्सर्वं जायतेऽक्षयम्

હે રાજેન્દ્ર, તે તીર્થમાં—શુભ કાર્ય હોય કે અશુભ—તેનું ફળ ઇહલોક અને પરલોક બંનેમાં અક્ષય બની રહે છે.

Verse 41

तत्र तीर्थे तु यः कश्चित्प्राणत्यागं करिष्यति । शास्त्रयुक्तेन विधिना स गच्छेच्छिवमन्दिरम्

તે તીર્થમાં જે કોઈ શાસ્ત્રોક્ત વિધિ પ્રમાણે પ્રાણત્યાગ કરે છે, તે શિવમંદિર એટલે શિવલોકને પ્રાપ્ત કરે છે।

Verse 42

कल्पमेकं वसित्वा तु देवगन्धर्वपूजितः । अत्र भारतवर्षे तु जायते विमले कुले

એક કલ્પ સુધી નિવાસ કરીને દેવો અને ગંધર્વોથી પૂજિત થઈ, પછી તે આ ભારતવર્ષમાં નિર્મળ અને શ્રેષ્ઠ કુળમાં જન્મ લે છે।

Verse 43

वेदवेदाङ्गतत्त्वज्ञः सर्वव्याधिविवर्जितः । जीवेद्वर्षशतं साग्रं पुत्रपौत्रसमन्वितः

તે વેદ અને વેદાંગોના તત્ત્વનો જ્ઞાતા, સર્વ રોગોથી રહિત, પુત્ર-પૌત્રોથી યુક્ત, પૂરાં સો વર્ષથી પણ વધુ જીવે છે।

Verse 44

इदं ते कथितं राजन्स्कन्दतीर्थस्य सम्भवम् । धन्यं यशस्यमायुष्यं सर्वदुःखघ्नमुत्तमम् । सर्वपापहरं पुण्यं देवदेवेन भाषितम्

હે રાજન, સ્કંદતીર્થની ઉત્પત્તિ અને મહિમા મેં તને કહી. આ પરમ ઉત્તમ છે—ધન્યતા, યશ અને આયુષ્ય આપનારું, સર્વ દુઃખનો નાશ કરનારું, સર્વ પાપ હરનારું પુણ્ય—દેવોના દેવ દ્વારા કહેલું છે।

Verse 111

। अध्याय

અધ્યાયસમાપ્તિ—આ અધ્યાય પૂર્ણ થયો.