Adhyaya 177
આ અધ્યાયમાં માર્કંડેય યुधિષ્ઠિરને ભૂતીશ્વર તીર્થનું માહાત્મ્ય સમજાવે છે. કહેવામાં આવે છે કે આ તીર્થનું માત્ર દર્શન પણ પાપક્ષય કરે છે; શૂલધારી શિવે અહીં ઉદ્ધૂલન (ભસ્મલેપન) કર્યું હોવાથી તેનું નામ ‘ભૂતીશ્વર’ પડ્યું. પુષ્ય-સંબંધિત જન્મનક્ષત્રના દિવસે તથા અમાવાસ્યાએ અહીં સ્નાન કરવાથી પિતૃઓનો વિશેષ ઉદ્ધાર થાય છે, એવી ફળશ્રુતિ છે. પછી અંગ-ગુન્ઠન/ભસ્મધારણનું ફળક્રમ આવે છે—શરીર પર જેટલા ભસ્મકણ ચોંટે તેટલો દીર્ઘકાળ શિવલોકમાં માન-સત્કાર મળે છે. ભસ્મસ્નાનને શ્રેષ્ઠ શુદ્ધિકર્મ કહી સ્નાનોનું વર્ગીકરણ કરવામાં આવે છે—આગ્નેય, વારુણ, બ્રાહ્મ્ય, વાયવ્ય અને દિવ્ય. આગ્નેય એટલે ભસ્મસ્નાન, વારુણ એટલે જલાવગાહન, બ્રાહ્મ્ય ‘આપો હિ ષ્ઠા’ મંત્રથી, વાયવ્ય ગોધૂળિથી, અને દિવ્ય સૂર્યદર્શન સમયે સ્નાન—ગંગાસ્નાન સમાન પુણ્યદાયક. અંતે સ્નાન અને ઈશાનપૂજા બાહ્ય-આંતરિક શુદ્ધિ આપે છે; જપ પાપશોધક છે અને ધ્યાન અનંત તરફ લઈ જાય છે—એવો ઉપદેશ છે. શિવસ્તોત્રમાં નિરાકાર પરમ તત્ત્વનું સ્તવન છે, અને ભૂતીશ્વરે સ્નાનનું ફળ અશ્વમેધ યજ્ઞના પુણ્ય સમાન કહેવાયું છે.
Shlokas
Verse 1
श्रीमार्कण्डेय उवाच । भूतीश्वरं ततो गच्छेत्सर्वतीर्थेष्वनुत्तमम् । दर्शनादेव राजेन्द्र यस्य पापं प्रणश्यति
શ્રી માર્કંડેયે કહ્યું—પછી સર્વ તીર્થોમાં અનुत્તમ એવા ભૂતીશ્વર પાસે જવું જોઈએ. હે રાજેન્દ્ર, જેના માત્ર દર્શનથી પાપ નાશ પામે છે।
Verse 2
तत्र स्थाने पुरा पार्थ देवदेवेन शूलिना । उद्धूलनं कृतं गात्रे तेन भूतीश्वरं तु तत्
હે પાર્થ, એ જ સ્થાને પ્રાચીનકાળે દેવોના દેવ શૂલધારી ભગવાને પોતાના અંગ પર ભસ્મનું ઉદ્ધૂલન કર્યું; તેથી તે સ્થાન ‘ભૂતીશ્વર’ કહેવાયું।
Verse 3
पुष्ये वा जन्मनक्षत्रे अमावास्यां विशेषतः । भूतीश्वरे नरः स्नात्वा कुलकोटिं समुद्धरेत्
વિશેષ કરીને અમાવાસ્યાએ—અથવા પુષ્ય નક્ષત્રે, કે પોતાના જન્મનક્ષત્રના દિવસે—ભૂતીશ્વરમાં સ્નાન કરનાર મનુષ્ય એક કરોડ કુળોનું ઉદ્ધાર કરે છે।
Verse 4
तत्र स्थाने तु यो भक्त्या कुरुते ह्यङ्गगुण्ठनम् । तस्य यत्फलमुद्दिष्टं तच्छृणुष्व नराधिप
તે સ્થાને જે ભક્તિપૂર્વક ભસ્મથી અંગગુન્થન (અંગલેપન/આવરણ) કરે છે, તેના માટે જે ફળ નિર્દિષ્ટ છે તે સાંભળ, હે નરાધિપ।
Verse 5
यावन्तो भूतिकणिका गात्रे लग्नाः शिवालये । तावद्वर्षसहस्राणि शिवलोके महीयते
શિવાલયમાં શરીર પર જેટલા ભસ્મકણો ચોંટે છે, તેટલા સહસ્ર વર્ષો સુધી તે શિવલોકમાં પૂજિત થાય છે।
Verse 6
सर्वेषामेव स्नानानां भस्मस्नानं परं स्मृतम् । पुराणैरृषिभिः प्रोक्तं सर्वशास्त्रेष्वनुत्तमम्
બધા સ્નાનોમાં ભસ્મસ્નાન પરમ માનવામાં આવ્યું છે; પુરાણો અને ઋષિઓએ કહેલું, સર્વ શાસ્ત્રોમાં અનુત્તમ છે।
Verse 7
एककालं द्विकालं वा त्रिकालं चापि यः सदा । स्नानं करोति चाग्नेयं पापं तस्य प्रणश्यति
જે સદા આગ્નેય સ્નાન એક વખત, બે વખત અથવા ત્રણ વખત પણ કરે છે, તેનું પાપ નાશ પામે છે।
Verse 8
दिव्यस्नानाद्वरं स्नानं वायव्यं भरतर्षभ । वायव्यादुत्तमं ब्राह्म्यं वरं ब्राह्म्यात्तु वारुणम्
હે ભરતશ્રેષ્ઠ! દિવ્યસ્નાન કરતાં વાયવ્યસ્નાન શ્રેષ્ઠ છે; વાયવ્ય કરતાં બ્રાહ્મ્યસ્નાન ઉત્તમ છે, અને બ્રાહ્મ્ય કરતાં વારુણસ્નાન વધુ શ્રેષ્ઠ છે।
Verse 9
आग्नेयं वारुणाच्छ्रेष्ठं यस्मादुक्तं स्वयम्भुवा । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन ह्याग्नेयं स्नानमाचरेत्
આગ્નેય સ્નાન વારુણ સ્નાન કરતાં શ્રેષ્ઠ છે, કારણ કે તે સ્વયંભૂ બ્રહ્માએ ઉપદેશ્યું છે. તેથી સર્વ પ્રયત્નથી આગ્નેય સ્નાનનું આચરણ કરવું જોઈએ.
Verse 10
युधिष्ठिर उवाच । आग्नेयं वारुणं ब्राह्म्यं वायव्यं दिव्यमेव च । किमुक्तं श्रोतुमिच्छामि परं कौतूहलं हि मे
યુધિષ્ઠિર બોલ્યા—આગ્નેય, વારુણ, બ્રાહ્મ્ય, વાયવ્ય અને દિવ્ય સ્નાન—એ વિષે શું ઉપદેશ છે? મને સાંભળવું છે, કારણ કે મારી કૌતૂહલતા બહુ છે.
Verse 11
मार्कण्डेय उवाच । आग्नेयं भस्मना स्नानमवगाह्य च वारुणम् । आपोहिष्ठेति च ब्राह्म्यं वायव्यं गोरजः स्मृतम्
માર્કંડેય બોલ્યા—આગ્નેય સ્નાન પવિત્ર ભસ્મથી થાય છે; વારુણ સ્નાન જળમાં અવગાહનથી. ‘આપો હિષ્ઠા…’ મંત્રજપ બ્રાહ્મ્ય સ્નાન છે; અને વાયવ્ય સ્નાન ગોરજ, એટલે ગાયના ખુરની ધૂળ, એમ સ્મૃત છે.
Verse 12
सूर्ये दृष्टे तु यत्स्नानं गङ्गातोयेन तत्समम् । तत्स्नानं पञ्चमं प्रोक्तं दिव्यं पाण्डवसत्तम
સૂર્યના દર્શન થતાં જ જે સ્નાન થાય છે, તે ગંગાજળથી સ્નાન સમાન છે. હે પાંડવશ્રેષ્ઠ, તે પঞ্চમ—દિવ્ય સ્નાન કહેવાયું છે.
Verse 13
तस्मात्सर्वप्रयत्नेन स्नात्वा भूतीश्वरे तु यः । पूजयेद्देवमीशानं स बाह्याभ्यन्तरः शुचिः
અતએવ જે સર્વ પ્રયત્નથી ભૂતીશ્વરમાં સ્નાન કરીને ઈશાન દેવની પૂજા કરે છે, તે બહારથી અને અંદરથી શુદ્ધ બને છે.
Verse 14
तत्र स्थाने तु ये नित्यं ध्यायन्ति परमं पदम् । सूक्ष्मं चातीन्द्रियं नित्यं ते धन्या नात्र संशयः
તે પવિત્ર સ્થાને જે નિત્ય સૂક્ષ્મ અને ઇન્દ્રિયાતીત પરમ પદનું ધ્યાન કરે છે, તે નિશ્ચયે ધન્ય છે; તેમાં સંશય નથી।
Verse 15
मुक्तितीर्थं तु तत्तीर्थं सर्वतीर्थेष्वनुत्तमम् । दर्शनादेव यस्यैव पापं याति महत्क्षयम्
એ તીર્થ ‘મુક્તિતીર્થ’ તરીકે પ્રસિદ્ધ છે, સર્વ તીર્થોમાં અનुत્તમ; તેના માત્ર દર્શનથી જ પાપનો મહાન ક્ષય થાય છે।
Verse 16
जायते पूजया राज्यं तत्र स्तुत्वा महेश्वरम् । जपेन पापसंशुद्धिर्ध्यानेनानन्त्यमश्नुते
ત્યાં પૂજાથી રાજ્યસંપત્તિ પ્રાપ્ત થાય છે, અને મહેશ્વરની સ્તુતિથી શુભ સિદ્ધિ મળે છે। જપથી પાપશુદ્ધિ, ધ્યાનથી અનંતની પ્રાપ્તિ થાય છે।
Verse 17
ॐ ज्योतिः स्वरूपमनादिमध्यमनुत्पाद्यमानमनुचार्यमाणाक्षरम् । सर्वभूतस्थितं शिवं सर्वयोगेश्वरं सर्वलोकेश्वरं मोहशोकहीनं महाज्ञानगम्यम्
ઓં—હું જ્યોતિઃસ્વરૂપ શિવને નમસ્કાર કરું છું; જે આદિ-મધ્ય રહિત, અજન્મા અને અક્ષય છે; સર્વભૂતોમાં સ્થિત, સર્વયોગેશ્વર અને સર્વલોકેશ્વર છે; મોહ-શોકથી રહિત અને મહાજ્ઞાનથી ગમ્ય છે।
Verse 18
तत्र तीर्थे तु यो गत्वा स्नानं कुर्यान्नरेश्वर । अश्वमेधस्य यज्ञस्य फलं प्राप्नोति मानवः । एवम्भूतं न जानन्ति मोक्षापेक्षणिका नराः
હે નરેશ્વર! જે તે તીર્થમાં જઈ સ્નાન કરે છે, તે અશ્વમેધ યજ્ઞનું ફળ પામે છે. છતાં મોક્ષની ઇચ્છા ધરાવનારા લોકો આવું તત્ત્વ જાણતા નથી।
Verse 177
अध्याय
અધ્યાય—ગ્રંથમાં અધ્યાય-વિભાગ દર્શાવતું કોલોફન પદ।