Adhyaya 33

Verse 1

श्रीमार्कण्डेय उवाच । ततो गच्छेत्तु राजेन्द्र अग्नितीर्थमनुत्तमम् । यत्र संनिहितो ह्यग्निर्गतः कामेन मोहितः

શ્રી માર્કંડેયે કહ્યું—પછી, હે રાજેન્દ્ર, અનુત્તમ અગ્નિતીર્થ તરફ જવું જોઈએ; જ્યાં કામથી મોહિત થઈ પૂર્વે આવેલ સ્વયં અગ્નિદેવ સન્નિહિત રહે છે।

Verse 2

युधिष्ठिर उवाच । कथं देवो जगद्धाता कामेन कलुषीकृतः । कथं च नित्यदा वास एकस्थानेषु जायते

યુધિષ્ઠિરે કહ્યું—જગદ્ધાતા દેવ કામથી કેવી રીતે કલુષિત થયા? અને એક જ સ્થાને તેમનો નિત્ય નિવાસ કેવી રીતે થાય છે?

Verse 3

एतत्त्वाश्चर्यमतुलं सर्वलोकेष्वनुत्तमम् । कथयस्व महाभाग परं कौतूहलं मम

આ અતુલ આશ્ચર્ય છે, સર્વ લોકોમાં પણ અનુત્તમ છે. હે મહાભાગ, મારી પરમ કૌતૂહલતા છે—કૃપા કરીને કહો।

Verse 4

श्रीमार्कण्डेय उवाच । साधु साधु महाप्राज्ञ पृष्टः प्रश्नस्त्वयानघ । कथयामि यथापूर्वं श्रुतमेतन्महेश्वरात्

શ્રી માર્કંડેયે કહ્યું—સાધુ, સાધુ! હે મહાપ્રાજ્ઞ, હે અનઘ, તું યોગ્ય પ્રશ્ન પૂછ્યો છે. હું મહેશ્વર પાસેથી પૂર્વે જેમ સાંભળ્યું હતું તેમ જ કહું છું।

Verse 5

आसीत्कृतयुगे राजा नाम्ना दुर्योधनो महान् । हस्त्यश्वरथसम्पूर्णो मेदिनीपरिपालकः

કૃતયુગમાં દુર્યોધન નામે એક મહાન રાજા હતો; તેની સેના હાથી, ઘોડા અને રથોથી પરિપૂર્ણ હતી, તે ધરતીનો પરિપાલક શાસક હતો।

Verse 6

रूपयौवनसम्पन्नं दृष्ट्वा तं पृथिवीपतिम् । दिव्योपभोगसम्पन्नं प्रार्थयामास नर्मदा

રૂપ અને યૌવનથી સંપન્ન, દિવ્ય ભોગ-સમૃદ્ધિથી યુક્ત એવા પૃથ્વીપતિને જોઈ નર્મદાએ તેમને વરરૂપે પ્રાર્થના કરી।

Verse 7

स तु तां चकमे कन्यां त्यक्त्वाऽन्यं प्रमदाजनम् । मुदा परमया युक्तो माहिष्मत्याः पतिर्नृप

માહિષ્મતીના સ્વામી એ રાજાએ અન્ય સ્ત્રીઓને ત્યજી તે કન્યાને જ પ્રેમ કર્યો અને પરમ આનંદથી પરિપૂર્ણ થયો।

Verse 8

रमते स तया सार्द्धं काले वै नृपसत्तम । नर्मदा जनयामास कन्यां पद्मदलेक्षणाम्

સમય જતાં, હે નૃપશ્રેષ્ઠ, તે તેણી સાથે રમતો રહ્યો; અને નર્મદાએ કમળદળ સમાન નેત્રોવાળી કન્યાને જન્મ આપ્યો।

Verse 9

अङ्गप्रत्यङ्गसम्पन्ना यस्माल्लोकेषु विश्रुता । तस्यां पिता च माता च चक्रतुः प्रेमबन्धनम्

અંગ-પ્રત્યંગથી પરિપૂર્ણ હોવાથી તે લોકોમાં પ્રસિદ્ધ થઈ; અને તેના પ્રત્યે પિતા-માતાએ ગાઢ પ્રેમબંધન બાંધ્યું।

Verse 10

कालेनातिसुदीर्घेण यौवनस्था वराङ्गना । प्रार्थ्यमानापि राजन्वै नात्मानं दातुमिच्छति

અતિ દીર્ઘ કાળ પછી તે શ્રેષ્ઠ કન્યા યૌવનસ્થ થઈ; છતાં, હે રાજન, માંગવામાં આવી હોવા છતાં તે પોતાને વિવાહમાં આપવા ઇચ્છતી ન હતી।

Verse 11

ततोऽन्यदिवसे वह्निर्द्विजरूपो महातपाः । राजानं प्रार्थयामास रहो गत्वा शनैः शनैः

પછી બીજા દિવસે મહાતપસ્વી વહ્નિદેવ બ્રાહ્મણરૂપ ધારણ કરીને રાજા પાસે ગયા અને એકાંતમાં ધીમે ધીમે પોતાની વિનંતી રજૂ કરી।

Verse 12

भोभो रघुकुलश्रेष्ठ द्विजोऽहं मन्दसन्ततिः । दरिद्रो ह्यसहायश्च भार्यार्थे वरयामि ताम्

“ઓ હો રઘુકુલશ્રેષ્ઠ! હું મન્દ વંશનો એક દ્વિજ છું—દરિદ્ર અને નિરાધાર. પત્ની માટે હું તેણીનો હાથ માગું છું.”

Verse 13

कन्या सुदर्शना नाम रूपेणाप्रतिमा भुवि । तां ददस्व महाभाग वर्धते तव मन्दिरे

સુદર્શનાં નામની એક કન્યા છે, રૂપમાં પૃથ્વી પર અપ્રતિમા. હે મહાભાગ! તેને મને આપો; તે તમારા મહેલમાં જ ઉછરી રહી છે.

Verse 14

ब्रह्मचर्येण निर्विण्ण एकाकी कामपीडितः । याचमानस्य मे तात प्रसादं कर्तुमर्हसि

બ્રહ્મચર્યથી હું કંટાળી ગયો છું, એકલો છું અને કામથી પીડિત છું. હે તાત! હું યાચના કરું છું; મારા પર કૃપા કરવી તમને યોગ્ય છે.

Verse 15

राजोवाच । नाहं द्रव्यविहीनस्य असवर्णस्य कर्हिचित् । दास्यामि स्वां सुतां शुभ्रां गम्यतां द्विजपुंगव

રાજાએ કહ્યું—“ધનવિહિન અને અસવર્ણને હું ક્યારેય મારી શુભ્ર પુત્રી આપું નહીં. હે દ્વિજપુંગવ! તમે જઈ આવો.”

Verse 16

एवमुक्तस्तदा वह्निः परां पीडामुपागतः । न किंचिदुक्त्वा राजानं तत्रैवान्तरधीयत

આ રીતે કહ્યે ત્યારે વહ્નિ (અગ્નિ) પરમ પીડામાં પડ્યો. રાજાને કશું ન કહી તે ત્યાં જ અંતર્ધાન થયો.

Verse 17

गते चादर्शनं विप्रे राजा मन्त्रिपुरोहितैः । मन्त्रयित्वाथ काले तु तुष्टो मखमुखे स्थितः

જ્યારે તે વિપ્ર દૃષ્ટિથી અદૃશ્ય થયો, ત્યારે રાજાએ મંત્રીઓ અને પુરોહિતો સાથે વિચારવિમર્શ કર્યો; અને યોગ્ય સમયે સંતોષ પામી યજ્ઞના પ્રવેશદ્વારે ઊભો રહ્યો.

Verse 18

यजतश्च मखे भक्त्या ब्राह्मणैः सह भारत । ततश्चादर्शनं वह्निः सर्वेषां पश्यतामगात्

હે ભારત! તે બ્રાહ્મણો સાથે ભક્તિપૂર્વક યજ્ઞ કરી રહ્યો હતો, ત્યારે સૌના જોતા જોતા વહ્નિ (અગ્નિ) અદૃશ્ય થઈ ગયો.

Verse 19

विप्रा दुर्मनसो भूत्वा गता राज्ञो हि मन्दिरम् । वह्निनाशं विमनसो राजानमिदमब्रुवन्

બ્રાહ્મણો દુઃખિત થઈ રાજાના મહેલમાં ગયા. પવિત્ર અગ્નિ નાશ પામતાં વ્યાકુળ થઈ તેમણે રાજાને આ વચન કહ્યું.

Verse 20

ब्राह्मणा ऊचुः । दुर्योधन महाराज श्रूयतां महदद्भुतम् । न श्रुतं न च दृष्टं वा कौतुकं नृपपुंगव

બ્રાહ્મણોએ કહ્યું—હે મહારાજ દુર્યોધન! એક મહાન અદ્ભુત વાત સાંભળો. હે નૃપપુંગવ! આવું આશ્ચર્ય ન કદી સાંભળ્યું, ન કદી જોયું.

Verse 21

अग्निकार्यप्रवृत्तानां सर्वेषां विधिवन्नृप । केनापि हेतुना वह्निर्दृश्यते न ज्वलत्युत

હે નૃપ! સર્વે વિધિપૂર્વક અગ્નિકાર્યમાં પ્રવૃત્ત છે; છતાં કોઈ કારણસર અગ્નિ દેખાય છે, પરંતુ પ્રજ્વલિત થતી નથી.

Verse 22

तच्छ्रुत्वा विप्रियं घोरं राजा विप्रमुखाच्च्युतम् । आसनात्पतितो भूमौ छिन्नमूल इव द्रुमः

બ્રાહ્મણના મુખેથી તે ઘોર અને અપ્રિય સમાચાર સાંભળીને રાજા આસન પરથી ધરતી પર પડી ગયો, જાણે મૂળથી કપાયેલો વૃક્ષ.

Verse 23

आश्वस्य च मुहूर्तेन उन्मत्त इव संस्तदा । निरीक्ष्य च दिशः सर्वा इदं वचनमब्रवीत्

ક્ષણમાત્ર સંભળી તે ઉન્મત્ત સમાન ઊભો થયો; સર્વ દિશાઓ તરફ નજર કરી પછી આ વચન બોલ્યો.

Verse 24

किमेतदाश्चर्यपरमिति भोभो द्विजोत्तमाः । कथ्यतां कारणं सर्वं शास्त्रदृष्ट्या विभाव्य च

“આ શું પરમ આશ્ચર્ય છે? હે દ્વિજોત્તમો, શાસ્ત્રદૃષ્ટિથી વિચાર કરીને સમગ્ર કારણ કહો.”

Verse 25

मम वा दुष्कृतं किंचिदुताहो भवतामिह । येन नष्टोऽग्निशालायां हुतभुक्केन हेतुना

“મારા તરફથી કોઈ દુષ્કૃત થયું છે કે શું, અથવા આપ સૌ તરફથી અહીં કોઈ દોષ છે—જેના કારણે અગ્નિશાળામાં હુતભુક્ (અગ્નિદેવ) અદૃશ્ય થયા? આ કયા હેતુથી થયું?”

Verse 26

मन्त्रच्छिद्रमथान्यद्वा नैव किंचिददक्षिणम् । क्रियाहीनं कृतं वाथ केन वह्निर्न दृश्यते

મંત્રોમાં કોઈ છિદ્ર છે કે બીજો કોઈ દોષ? યોગ્ય દક્ષિણા વિના કંઈ કરાયું છે કે ક્રિયાવિધિ વિના થયું છે? કયા કારણે અગ્નિ દેખાતી નથી?

Verse 27

अन्नहीनो दहेद्राष्ट्रं मन्त्रहीनस्तु ऋत्विजः । दातारं दक्षिणाहीनो नास्ति यज्ञसमो रिपुः

અન્નહીન યજ્ઞ રાજ્યને દહાવી શકે; મંત્રહીન ઋત્વિજ યજ્ઞને નષ્ટ કરે; અને દક્ષિણા ન હોય તો દાતા-યજમાનને હાનિ થાય. દોષયુક્ત યજ્ઞ સમો શત્રુ નથી.

Verse 28

ब्राह्मणा ऊचुः । न मन्त्रहीना हि वयं न च राजन्व्रतैस्तथा । द्रव्येण च न हीनस्त्वमन्यत्पापं विचिन्त्यताम्

બ્રાહ્મણોએ કહ્યું—હે રાજન, અમે મંત્રહીન નથી, વ્રત-નિયમોમાં પણ ખોટ નથી. તમે પણ દ્રવ્યથી હીન નથી. તેથી અન્ય કોઈ પાપદોષને કારણ માની વિચારો.

Verse 29

राजोवाच । तथापि यूयं सहिता उपायं चिन्तयन्त्विति । येन श्रेयो भवेन्नित्यमिह लोके परत्र च

રાજાએ કહ્યું—તથાપિ તમે સૌ મળીને કોઈ ઉપાય વિચારો, જેથી આ લોકમાં અને પરલોકમાં પણ સદાકાળ શ્રેય થાય.

Verse 30

एवमुक्तास्ततः सर्वे ब्राह्मणाः कृतनिश्चयाः । निराहाराः स्थिताः शर्वे यत्र नष्टो हुताशनः

આ રીતે કહ્યા પછી, બધા બ્રાહ્મણો દૃઢ નિશ્ચય કરીને, નિરાહાર રહી, જ્યાં હુતાશન (યજ્ઞાગ્નિ) અદૃશ્ય થયો હતો તે જ સ્થાને ઊભા રહ્યા.

Verse 31

ततः स्वप्ने महातेजा हुतभुग्ब्राह्मणांस्तदा । उवाच श्रूयतां सर्वैर्मम नाशस्य कारणम्

પછી સ્વપ્નમાં મહાતેજસ્વી હુતભુક્ (અગ્નિ) એ બ્રાહ્મણોને કહ્યું—“તમામે મારા અદૃશ્ય થવાનું કારણ સાંભળો।”

Verse 32

प्रार्थितोऽयं मया राजा सुतां दातुं न चेच्छति । तेन नष्टोऽग्निशरणादहं भो द्विजसत्तमाः

“મેં આ રાજાને પોતાની પુત્રી આપવા વિનંતી કરી, પરંતુ તે ઇચ્છતો નથી. તેથી, હે દ્વિજશ્રેષ્ઠો, હું અગ્નિશરણમાંથી અદૃશ્ય થયો છું।”

Verse 33

। अध्याय

અધ્યાય (અધ્યાય-ચિહ્ન).

Verse 34

तच्छ्रुत्वा वचनं विप्रा वैश्वानरमुखोद्गतम् । विस्मयोत्फुल्लनयना राजानमिदमब्रुवन्

વૈશ્વાનર (અગ્નિ) ના મુખમાંથી નીકળેલું તે વચન સાંભળી, આશ્ચર્યથી ફાટેલી આંખોવાળા બ્રાહ્મણોએ રાજાને આ રીતે કહ્યું।

Verse 35

भवतो मतमाज्ञाय सर्वे गत्वाग्निमन्दिरम् । निराहाराः स्थिता रात्रौ पश्यामो जातवेदसम्

તમારો અભિપ્રાય જાણી અમે બધા અગ્નિમંદિરે જઈશું; ઉપવાસ રાખીને રાત્રિભર ત્યાં રહી જાતવેદસ્ (અગ્નિદેવ) ના દર્શન કરીશું।

Verse 36

तेनोक्ताः स्वसुतां चेत्तु राजा मे दातुमिच्छति । ततोऽस्य भूयोऽपि गृहे ज्वलेऽहं नान्यथा द्विजाः

તેણે તેઓને કહ્યું: 'હે બ્રાહ્મણો! જો રાજા પોતાની પુત્રી મને આપવા ઈચ્છતા હોય, તો જ હું તેમના ઘરમાં ફરી પ્રજ્વલિત થઈશ, અન્યથા નહીં.'

Verse 37

एवं ज्ञात्वा महाराज स्वसुतां दातुमर्हसि

હે મહારાજ! આ જાણીને, તમારે તમારી પુત્રીનું દાન કરવું જોઈએ.

Verse 38

राजोवाच । भवतां तस्य वा कार्यं देवस्य वचनं हृदि । समयं कर्तुमिच्छामि कन्यादाने ह्यनुत्तमम्

રાજા બોલ્યા: 'તમારું કે તે દેવનું વચન મારા હૃદયમાં છે. આ ઉત્તમ કન્યાદાનમાં હું એક શરત રાખવા ઈચ્છું છું.'

Verse 39

मम संनिहितो नित्यं गृहे तिष्ठतु पावकः । ददामि रुचिरापाङ्गीं नान्यथा करवाणि वै

'પાવક (અગ્નિ) મારા ઘરમાં સદાય નિવાસ કરે. હું સુંદર નેત્રોવાળી કન્યા આપું છું; હું આનાથી વિપરીત કશું કરીશ નહીં.'

Verse 40

एवं ते ब्राह्मणाः श्रुत्वा तथाग्निं प्राप्य सत्वरम् । कथयित्वा विवाहेन योजयामासुराशु वै

આ સાંભળીને તે બ્રાહ્મણોએ સત્વરે અગ્નિ પાસે જઈ, વાત જણાવીને, તુરંત વિવાહનું આયોજન કર્યું.

Verse 41

सुदर्शनाया लाभेन परितुष्टो हुताशनः । ज्वलते सन्निधौ नित्यं माहिष्मत्यां युधिष्ठिर

સુદર્શનાનું લાભ મળતાં પ્રસન્ન થયેલો હુતાશન (અગ્નિદેવ), હે યુધિષ્ઠિર, માહિષ્મતીમાં સદા સન્નિધિમાં જ્વલિત રહે છે।

Verse 42

ततः प्रभृति तत्तीर्थमग्नितीर्थं प्रचक्षते । ये तत्र पक्षसन्धौ तु स्नानदानैस्तु भाविताः

ત્યાંથી તે તીર્થ ‘અગ્નિતીર્થ’ તરીકે ઓળખાયું। જે ત્યાં પક્ષસંધિના કાળે સ્નાન અને દાન કરે છે, તેઓ તે કર્મોથી શુદ્ધ અને પુણ્યસમૃદ્ધ બને છે।

Verse 43

तर्पयन्ति पितॄन् देवांस्तेऽश्वमेधफलैर्युताः । सुवर्णं ये प्रयच्छन्ति तस्मिंस्तीर्थे नराधिप

હે નરાધિપ! જે તે તીર્થમાં પિતૃઓ અને દેવોને તર્પણ કરે છે, તેઓ અશ્વમેધ યજ્ઞના ફળ સમાન પુણ્ય પામે છે; અને જે ત્યાં સુવર્ણ દાન કરે છે, તેઓ પણ એ જ પુણ્યથી યુક્ત થાય છે।

Verse 44

पृथ्वीदानफलं तत्र जायते नात्र संशयः । अनाशकं तु यः कुर्यात्तस्मिंस्तीर्थे नराधिप

હે નરાધિપ! ત્યાં ભૂમિદાનનું ફળ નિશ્ચિત રીતે પ્રાપ્ત થાય છે, તેમાં સંશય નથી। અને જે તે તીર્થમાં અનાશક વ્રત (અન્નત્યાગ ઉપવાસ) કરે છે, તે પણ મહાપુણ્યનો ભાગી બને છે।

Verse 45

स मृतो ह्यग्निलोके तु क्रीडते सुरपूजितः । एष ते ह्यग्नितीर्थस्य सम्भवः कथितो मया

તે મરણ પછી અગ્નિલોકમાં દેવતાઓ દ્વારા પૂજિત થઈ ક્રીડા કરે છે। હે નરાધિપ! આ રીતે મેં તને અગ્નિતીર્થની ઉત્પત્તિનું વર્ણન કહ્યું છે।

Verse 46

सर्वपापहरः पुण्यः श्रुतमात्रो नरोत्तम । धन्यः पापहरो नित्यमित्येवं शङ्करोऽब्रवीत्

હે નરોત્તમ! આ પરમ પુણ્ય છે; માત્ર શ્રવણથી જ સર્વ પાપોનો નાશ કરે છે. આ ધન્ય છે, નિત્ય પાપહર છે—એમ શંકર (શિવ) બોલ્યા.