Adhyaya 172

Verse 1

श्रीमार्कण्डेय उवाच । अथ ते ऋषयः सर्वे देवाश्चेन्द्रपुरोगमाः । माण्डव्यस्याश्रमे पुण्ये समीयुर्नर्मदातटे

શ્રી માર્કંડેય બોલ્યા—પછી તે બધા ઋષિઓ અને ઇન્દ્ર-પ્રમુખ દેવગણ નર્મદા તટે મाण्डવ્યના પુણ્ય આશ્રમમાં એકત્ર થયા।

Verse 2

शङ्खदुन्दुभिनादेन दीपिकाज्वलनेन च । अप्सरोगीतनादेन नृत्यन्त्यो वारयोषितः

શંખ અને દુન્દુભિના નાદથી, દીપકોના પ્રજ્વલનથી તથા અપ્સરાઓના ગાનધ્વનિથી દિવ્ય સ્ત્રીઓ નૃત્ય કરવા લાગી.

Verse 3

कथानकैः स्तुवत्यन्ये तस्य शूलाग्रधारिणः । अष्टाशीतिसहस्राणि स्नातकानां तपस्विनाम्

અન્યોએ શૂલાગ્રધારી પ્રભુની પવિત્ર કથાઓથી સ્તુતિ કરી; ત્યાં તપસ્વી સ્નાતકો અઠ્ઠ્યાસી હજાર હતા.

Verse 4

समाजे त्रिदशैः सार्द्धं तत्र ते च दिदृक्षया । ब्रह्मविष्णुमहेशानास्तत्र हर्षात्समागताः

તે પવિત્ર સભામાં ત્રિદશો સાથે તેઓ પણ દર્શન-ઇચ્છાથી આવ્યા; હર્ષથી બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને મહેશ ત્યાં પધાર્યા.

Verse 5

मातरो मल्लिकाद्याश्च क्षेत्रपाला विनायकाः । दिक्पाला लोकपालाश्च गङ्गाद्याश्च सरिद्वराः

મલ્લિકા આદિ દિવ્ય માતાઓ આવી; ક્ષેત્રપાલો, વિનાયકો, દિક્પાલ-લોકપાલો તથા ગંગા આદિ શ્રેષ્ઠ નદીઓ પણ આવી પહોંચી.

Verse 6

ऋषिदेवसमाजे तु नित्यं हर्षप्रमोदने । तत्र राजा समायातः पौरजानपदैः सह

ઋષિ-દેવોના સમાજમાં સદા હર્ષ અને પ્રમોદ છવાયેલો હતો; ત્યાં રાજા નગરવાસીઓ અને જનપદવાસીઓ સાથે આવ્યો.

Verse 7

दृष्ट्वा कौतूहलं तत्र व्याकुलीकृतमानसम् । वित्रस्तमनसो भूत्वा भयात्सर्वे समास्थिताः

ત્યાંનું અજાયબીભર્યું કૌતુક અને ગડબડ જોઈ સૌનાં મન વ્યાકુળ થઈ ગયાં. ભયથી હૃદય કંપ્યું અને બધા ત્યાં જ સ્થિર ઊભા રહી ગયા.

Verse 8

तस्मिन्समागमे दिव्ये ब्रह्मविष्ण्वीशमब्रुवन् । भो माण्डव्य महासत्त्व वरदास्तेऽमरैः सह

તે દિવ્ય સમાગમમાં બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને મહેશ બોલ્યા—“હે માંડવ્ય મહાસત્ત્વ! અમે અમરો સાથે તને વરદાન આપવા આવ્યા છીએ.”

Verse 9

अनेककष्टतपसा तव सिद्धिर्भविष्यति । प्रार्थयस्व यथाकामं यस्ते मनसि रोचते

અनेक કષ્ટો સહન કરીને કરેલી તપસ્યાથી તારી સિદ્ધિ પૂર્ણ થશે. તારા મનને જે ગમે તે ઇચ્છા મુજબ માગી લે.

Verse 10

अनादित्यमयं लोकं निर्वषट्कारमाकुलम् । नष्टधर्मं विजानीहि प्रकृतिस्थं कुरुष्व च । अनुग्रहं तु शाण्डिल्याः प्रार्थयाम द्विजोत्तम

“આ લોકને સૂર્યવિહિન, વષટ્કારવિહિન અને વ્યાકુલ જાણો; ધર્મ ક્ષીણ થયો છે—તેને તેની સ્વાભાવિક વ્યવસ્થામાં સ્થાપિત કરો. અને હે દ્વિજોત્તમ, શાંડિલ્યા પર અનુગ્રહ કરવા અમે પ્રાર્થના કરીએ છીએ.”

Verse 11

एष ते कष्टदो राजा समायातस्तवाग्रतः । संभूषयस्व विप्रर्षे जनं देवासुरं गणम्

“જે રાજાએ તને કષ્ટ આપ્યું હતું તે અહીં તારા સમક્ષ આવ્યો છે. હે વિપ્રર્ષિ, હવે દેવો અને અસુરો સહિત આ સમગ્ર ગણનું યથોચિત સન્માન કર.”

Verse 12

माण्डव्य उवाच । यदि प्रसन्ना मे देवाः समायाताः सुरैः सह । त्रिकालमत्र तीर्थे च स्थातव्यमृषिभिः सह

માણ્ડવ્ય બોલ્યા—જો દેવગણ મારી ઉપર પ્રસન્ન થઈ દેવતાઓ સાથે અહીં આવ્યા હોય, તો તમે ઋષિઓ સાથે આ તીર્થમાં ત્રિકાળ સુધી નિવાસ કરો।

Verse 13

भवतां तु प्रसादेन रुजा मे शाम्यतां सदा । एवमस्त्विति देवेशा यावज्जल्पन्ति पाण्डव

તમારા પ્રસાદથી મારી પીડા સદાકાળ શમન પામે. તે સાંભળી દેવેશોએ કહ્યું—“એવમસ્તુ”, હે પાંડવ, તેઓ જેટલો સમય બોલતા રહ્યા તેટલો સમય।

Verse 14

तावद्रक्षो गृहीत्वाऽग्रे कन्यां कामप्रमोदिनीम् । उवाच भगवञ्छापं पुरा दत्त्वोर्वशी मम

ત્યારે તે રાક્ષસ કામપ્રમોદિની કન્યાને પકડી આગળ રાખીને બોલ્યો—“ભગવન્, ઉર્વશીએ બહુ પહેલાં મને એક શાપ આપ્યો હતો।”

Verse 15

यदा कन्यां हरे रक्षःशापान्तस्ते भविष्यति । तेन मे गर्हितं कर्म शापेनाकृतबुद्धिना

“જ્યારે રાક્ષસ કન્યાનું હરણ કરશે, ત્યારે તારો શાપ અંત પામશે.” તે શાપથી મારી બુદ્ધિ વિકારગ્રસ્ત થઈ અને હું આ નિંદનીય કર્મમાં પ્રવૃત્ત થયો।

Verse 16

क्षन्तव्यमिति चोक्त्वा च गतश्चादर्शनं पुनः । गते चैव तु सा कन्या दृष्ट्वा पद्मदलेक्षणा

“ક્ષમા કરશો” એમ કહી તે ફરી અદૃશ્ય થઈ ગયો. તે ગયા પછી કમળદલ-નેત્રી તે કન્યા આ બધું જોઈને…

Verse 17

मन्त्रयित्वा सुरैः सर्वैर्दत्ता माण्डव्यधीमते । तां वज्रशूलिकां प्लाव्य पवित्रैर्नर्मदोदकैः

સર્વ દેવતાઓ સાથે મંત્રણા કરીને તે કન્યા વિદ્વાન માંડવ્યને અર્પણ કરવામાં આવી. ત્યારબાદ તે વજ્રશૂલિકાને નર્મદાના પવિત્ર જળથી સ્નાન કરાવાયું.

Verse 18

माण्डव्यमृषिमुत्तार्य जयशब्दादिमङ्गलैः । विवाहयित्वा तां कन्यां माण्डव्यर्षिपुंगवः

‘જય’ શબ્દથી આરંભ થતા મંગલવિધિઓ સાથે માંડવ્ય ઋષિને આગળ લઈ જઈ, ઋષિઓમાં શ્રેષ્ઠ માંડવ્યે તે કન્યાનું વિધિવત્ વિવાહ કર્યું.

Verse 19

अभिवाद्य च तान् सर्वान् दानसन्मानगौरवैः । अथ राजा समीपस्थो रत्नैश्च विविधैरपि

દાન, સન્માન અને ગૌરવપૂર્વક સૌને પ્રણામ કરીને, પછી નજીક ઊભેલા રાજાએ પણ વિવિધ રત્નોથી તેમનો સત્કાર કર્યો.

Verse 20

धिग्वादैर्निन्दितः सर्वैस्तैर्जनैर्भूषितः पुनः । राज्ञा च ब्राह्मणाः सर्वे भूषणाच्छादनाशनैः

જોકે સર્વ લોકોએ ‘ધિક્’ એવા નિંદાવચનો વડે તેને ધિક્કાર્યો હતો, તોય તે ફરી સન્માનિત થયો. અને રાજાએ પણ સર્વ બ્રાહ્મણોને આભૂષણ, વસ્ત્ર અને અન્નથી પૂજ્યા.

Verse 21

सुवर्णकोटिदानेन तुष्टान्कृत्वा क्षमापिताः । वृत्ते विवाह आहूय शाण्डिलीं तामथाब्रवीत्

કરોડો સુવર્ણ દાન કરીને તેમને સંતોષી ક્ષમા પ્રાપ્ત કરી. વિવાહ પૂર્ણ થતાં તેણે તે શાંડિલીને બોલાવીને કહ્યું.

Verse 22

मानयस्व इमान् विप्रान्मोचयस्व दिवाकरम् । अपहृत्य तमो येन कृपा सद्यः प्रवर्तते

આ વિપ્રોનું સન્માન કર; દિવાકરને મુક્ત કર. જેના દ્વારા અંધકાર દૂર થાય, તેવી કૃપા તત્કાળ પ્રવર્તે.

Verse 23

ऋषीणां वचनं श्रुत्वा शाण्डिली दुःखिताब्रवीत् । उदितेऽर्के तु मे भर्ता मृत्युं यास्यति भो द्विजाः

ઋષિઓનાં વચન સાંભળી શાંડિલી દુઃખિત થઈ બોલી—હે દ્વિજગણ! સૂર્ય ઉગતાં જ મારો પતિ નિશ્ચયે મૃત્યુને પામશે.

Verse 24

तं कथं मोचयामीह ह्यात्मनोऽनिष्टसिद्धये । क्रियाप्रवर्तनाच्चाद्य किं कार्यं मे महर्षयः

મારા માટે અનિષ્ટ સિદ્ધ ન થાય તેમ, હું તેને અહીં કેવી રીતે મુક્ત કરું? અને ક્રિયા (વિધિ)થી જ પ્રવૃત્તિ થાય છે—હે મહર્ષિઓ, હવે હું શું કરું?

Verse 25

निःपुंसी स्त्री ह्यनाथाहं भवामि भवतो मतम् । तिष्ठ त्वमन्धकारे तु नेच्छामि रविणोदयम्

મારો પતિ નષ્ટ થાય તો હું નિરાધાર, અનાથ સ્ત્રી બની જાઉં—આ જ તમારો મત છે. તેથી તું અંધકારમાં જ રહે; મને રવિનો ઉદય નથી ઇચ્છિત.

Verse 26

तेन वाक्येन ते सर्वे देवासुरमहर्षयः । शिरःसंचालनाः सर्वे साधु साध्विति चाब्रुवन्

તે વચન સાંભળી દેવો, અસુરો અને મહર્ષિઓ—સર્વે શિર હલાવી સંમતિ આપીને બોલ્યા—“સાધુ! સાધુ!”

Verse 27

पतिव्रते महाभागे शृणु वाक्यं तपोधने । मन्यसे यदि नः सर्वान्कुरुष्व वचनं च यत्

હે પતિવ્રતા, હે મહાભાગ્યવતી, હે તપોધને! અમારું વચન સાંભળ. જો તું અમને સર્વને સ્વીકારે, તો અમે કહીએ તે પ્રમાણે કર.

Verse 28

शाण्डिल्युवाच । येन मे न मरेद्भर्ता येन सत्यं मुनेर्वचः । तत्कुरुध्वं विचार्याशु येन संवर्धते सुखम्

શાંડિલ્યા બોલ્યા—જેનાથી મારા પતિનું મરણ ન થાય અને મુનિનું વચન સત્ય રહે, તે ઉપાયને ત્વરિત વિચાર કરીને કરો; જેથી સુખ-કલ્યાણ વધે.

Verse 29

तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा स्वप्नावस्थाकृतो हृषिः । अन्तर्हितो मुहूर्तं च शाण्डिल्याश्च प्रपश्य ताम्

તેણીના વચન સાંભળીને મુનિ જાણે સ્વપ્નાવસ્થામાં મૂકાયા હોય તેમ હર્ષિત થયા. પછી તેઓ ક્ષણમાત્ર માટે અદૃશ્ય થયા, અને શાંડિલ્યા તેમને જોતાં રહી.

Verse 30

पुनरादाय ते सर्वे कृत्वा निर्व्रणसत्तनुं स्नापितो नर्मदातोये शाण्डिल्यायै समर्पितः

પછી તેઓ સૌએ તેને ફરી ઉઠાવી, તેના શરીરને નિર્વ્રણ અને સ્વસ્થ બનાવી દીધું. નર્મદાના જળમાં સ્નાન કરાવી તેને શાંડિલ્યાને સોંપી દીધો.

Verse 31

ततः सा हृष्टमनसा पतिं दृष्ट्वा तु तैजसम् । प्रणम्य तानृषीन् देवान् विमलार्कं जगत्कृतम्

ત્યારે તે હર્ષિત મનથી તેજસ્વી પતિને જોઈ, તે ઋષિઓ અને દેવતાઓને પ્રણામ કરી, જગતના કર્તા-ધર્તા નિર્મળ સૂર્યદેવને પણ નમસ્કાર કરવા લાગી.

Verse 32

क्रियाप्रवर्तिताः सर्वे देवगन्धर्वमानुषाः । हृष्टतुष्टा गताः सर्वे स्वमाश्रमपदं महत्

તે ક્રિયાવિધિથી પ્રેરિત થઈ દેવો, ગંધર્વો અને મનુષ્યો—બધા હર્ષિત અને તૃપ્ત થઈ પોતાના-પોતાના મહાન આશ્રમ-ધામે ગયા.

Verse 33

पतिव्रता स्वभर्त्रा सा मासमेवाश्रमे स्थिता । माण्डव्येनाप्यनुज्ञाता ययौ नत्वा स्वमाश्रमम्

એ પતિવ્રતા સ્ત્રી પોતાના પતિ સાથે આશ્રમમાં એક માસ રહી. પછી માંડવ્યની પણ અનુમતિ મેળવી નમસ્કાર કરીને પોતાના આશ્રમ તરફ ગઈ.

Verse 34

गतेषु तेषु सर्वेषु स्थापयामास चाच्युतम् । माण्डव्येश्वरनामानं नारायण इति स्मृतम्

બધા ગયા પછી તેણે ત્યાં અચ્યુત ભગવાનની પ્રતિષ્ઠા કરી—નારાયણ તરીકે સ્મરણીય અને ‘માંડવ્યેશ્વર’ નામે પ્રસિદ્ધ.

Verse 35

दिव्यं वर्षसहस्रं तु पूजयामास भारत । गतोऽसावृषिसङ्घैश्च सहितोऽमरपर्वतम्

હે ભારત! તેણે ત્યાં દિવ્ય એક હજાર વર્ષ સુધી પૂજન કર્યું. પછી ઋષિસમૂહ સાથે અમરપર્વત તરફ પ્રસ્થાન કર્યું.

Verse 36

तपस्तपन्तौ तौ तत्र ह्यद्यापि किल भारत । भ्रातरौ संयतात्मानौ ध्यायतः परमं पदम्

હે ભારત! તે બે ભાઈઓ ત્યાં તપ કરતા આજે પણ, એમ કહેવાય છે, નિવાસ કરે છે—આત્મસંયમથી પરમ પદનું ધ્યાન કરતાં.

Verse 37

तत्र तीर्थे तु यः स्नात्वा तर्पयेत्पितृदेवताः । पितरस्तस्य तृप्यन्ति पिण्डदानाद्दशाब्दिकम्

જે તે તીર્થમાં સ્નાન કરીને પિતૃદેવતાઓને તર્પણ કરે છે, તેના પિતૃઓ દસ વર્ષ પિંડદાન કર્યાના સમાન તૃપ્ત થાય છે।

Verse 38

देवगृहे तु पक्षादौ यः करोति विलेपनम् । गोदानशतसाहस्रे दत्ते भवति यत्फलम्

જે દેવાલયમાં પક્ષના આરંભે પવિત્ર વિલેપન કરે છે, તેને એક લાખ ગોદાન આપ્યાના સમાન ફળ મળે છે।

Verse 39

उपलेपनेन द्विगुणमर्चने तु चतुर्गुणम् । दीपप्रज्वलने पुण्यमष्टधा परिकीर्तितम्

ઉપલેપનથી પુણ્ય દ્વિગુણ થાય છે, અર્ચનથી ચતુર્ગુણ; અને દીપ પ્રજ્વલનથી પુણ્ય અષ્ટગુણ કહેવાયું છે।

Verse 40

दिव्यनेत्रधरो भूत्वा त्रैलोक्ये सचराचरे । दध्ना मधुघृतैर्देवं पयसा नर्मदोदकैः

દિવ્ય દૃષ્ટિ ધારણ કરીને, ત્રિલોકના ચરાચરમાં વ્યાપ્ત દેવને દહીં, મધ, ઘી, દૂધ તથા નર્મદાજળથી સ્નાન કરાવવો।

Verse 41

स्नपनं ये प्रकुर्वन्ति पुष्पमालाविलेपनैः । येऽर्चयन्ति विरूपाक्षं देवं नारायणं हरिम्

જે પુષ્પમાળા અને પવિત્ર વિલેપન સાથે દેવનું સ્નાપન કરે છે, અને જે વિરূপાક્ષ, નારાયણ, હરિ એવા દેવનું અર્ચન કરે છે,

Verse 42

तेऽपि दिव्यविमानेन क्रीडन्ते कल्पसंख्यया । दीपाष्टकं तु यः कुर्यादष्टमीं च चतुर्दशीम्

તેઓ પણ દિવ્ય વિમાને કલ્પસંખ્યાકાળ સુધી ક્રીડા કરે છે. અને જે અષ્ટમી તથા ચતુર્દશીએ આઠ દીપ અર્પે છે—

Verse 43

एकादश्यां तु कृष्णस्य न पश्यन्ति यमं तु ते । फलैर्नानाविधैः शुभ्रैर्यः कुर्याल्लिङ्गपूरणम्

કૃષ્ણપક્ષની એકાદશીએ તેઓ યમને નથી જોતા. અને જે અનેક પ્રકારના શુદ્ધ ફળોથી લિંગપૂરણ (પૂર્ણ અર્પણ) કરે છે—

Verse 44

तेऽपि यान्ति विमानेन सिद्धचारणसेविताः । घण्टा चैव पताका च विमाने पुष्पमालिका

તેઓ પણ સિદ્ધો અને ચારણોની સેવાથી યુક્ત થઈ વિમાને જાય છે. તે વિમાનમાં ઘંટા, પતાકા અને પુષ્પમાલા હોય છે—

Verse 45

वादित्राणि यथार्हाणि प्रान्ते च गच्छते शिवम् । देवालयं तु यः कुर्याद्वैष्णवं माण्डवेश्वरम्

યોગ્ય વાદ્યોના નાદ સાથે જીવનના અંતે તે શિવને પ્રાપ્ત થાય છે. અને જે માંડવેશ્વરમાં વૈષ્ણવ દેવાલય સ્થાપે છે—

Verse 46

स्वर्गे वसति धर्मात्मा यावदाभूतसम्प्लवम् । माण्डव्यनारायणाख्ये विप्रान् भोजयतेऽग्रतः

ધર્માત્મા મહાપ્રલય સુધી સ્વર્ગમાં વસે છે. માંડવ્ય-નારાયણ નામના પવિત્ર સ્થાને તે સર્વપ્રથમ બ્રાહ્મણોને ભોજન કરાવે છે—

Verse 47

एकस्मिन् भोजिते विप्रे कोटिर्भवति भोजिता । आश्विने मासि सम्प्राप्ते शुक्लपक्षे चतुर्दशीम्

એક બ્રાહ્મણને ભોજન કરાવવાથી પણ તે જાણે કરોડ બ્રાહ્મણોને ભોજન કરાવ્યા સમાન ફળ આપે છે. આશ્વિન માસ આવે ત્યારે શુક્લપક્ષની ચતુર્દશી તિથિએ—આ સમય એવો પુણ્ય માટે પરમ પ્રભાવશાળી કહેવાયો છે.

Verse 48

कृतोपवासनियमो रात्रौ जागरणेन च । दीपमालां चतुर्दिक्षु पूजां कृत्वा तु शक्तितः

ઉપવાસનો નિયમ ધારણ કરીને અને રાત્રે જાગરણ કરીને, ચારેય દિશામાં દીપમાળાની પંક્તિ ગોઠવી, પોતાની શક્તિ મુજબ પૂજા કરવી જોઈએ.

Verse 49

नारी वा पुरुषो वापि नृत्यगीतप्रवादनैः । प्रभाते विमले सूर्ये स्नानादिकविधिं नृप

સ્ત્રી હોય કે પુરુષ, નૃત્ય-ગીત અને વાદ્યના નાદ સાથે (ઉત્સવ કરે); પછી પ્રભાતે નિર્મળ સૂર્ય ઉગે ત્યારે, હે રાજન, સ્નાનાદિ વિધિ કરવી જોઈએ.

Verse 50

अभिनिर्वर्त्य मौनेन पश्यते देवमीदृशम् । सर्वपापविनिर्मुक्तो रुद्रलोके महीयते

મૌન સાથે વ્રતનું સમાપન કરીને, તે એવા દેવનું દર્શન કરે છે; સર્વ પાપોથી મુક્ત થઈ, રુદ્રલોકમાં મહિમાવાન બને છે.

Verse 51

अथवा मार्गशीर्षे च चैत्रवैशाखयोरपि । श्रावणे वा महाराज सर्वकालेऽथवापि च

અથવા માર્ગશીર્ષમાં, તેમજ ચૈત્ર અને વૈશાખમાં પણ; અથવા શ્રાવણમાં, હે મહારાજ—અથવા કોઈપણ કાળે—આ પવિત્ર અનુષ્ઠાન કરી શકાય, કારણ કે તીર્થની મહિમા કદી ક્ષીણ થતી નથી.

Verse 52

शिवरात्रिसमं पुण्यमित्येवं शिवभाषितम् । वाजपेयाश्वमेधाभ्यां फलं भवति नान्यथा

“શિવરાત્રિ સમાન પુણ્ય છે”—એવું સ્વયં શિવે કહ્યું છે. તેનું ફળ વાજપેય અને અશ્વમેધ યજ્ઞોના ફળ સમાન છે; નિશ્ચયે, અન્યથા નથી।

Verse 53

दुर्भगा दुःखिता वन्ध्या दरिद्रा च मृतप्रजा । स्नाति रुद्रघटैर्या स्त्री सर्वान्कामानवाप्नुयात्

દુર્ભાગ્યવતી, દુઃખિત, વંધ્યા, દરિદ્રા અથવા મૃતપ્રજા સ્ત્રી—જો તે રુદ્રઘટોથી સ્નાન કરે, તો તે સર્વ ઇચ્છિત કામનાઓ પ્રાપ્ત કરે છે।

Verse 54

कृमिकीटपतङ्गाश्च तस्मिंस्तीर्थे तु ये मृताः । स्वर्गं प्रयान्ति ते सर्वे दिव्यरूपधरा नृप

હે નૃપ! તે તીર્થમાં જે કૃમિ, કીટ અને પતંગ વગેરે મરે છે, તેઓ બધા સ્વર્ગે જાય છે અને દિવ્ય રૂપ ધારણ કરે છે।

Verse 55

अनाशके जलेऽग्नौ तु ये मृता व्याधिपीडिताः । अनिवर्तिका गतिस्तेषां रुद्रलोके ह्यसंशयम्

રોગથી પીડિત થઈ ત્યાં અનશનમાં, જળમાં અથવા અગ્નિમાં જે મરે છે—તેમની ગતિ અપરિવર્તનીય છે; તેઓ નિઃસંદેહ રુદ્રલોકને પામે છે।

Verse 56

नित्यं नमति यो राज शिवनारायणावुभौ । गोदानफलमाप्नोति तस्य तीर्थप्रभावतः

હે રાજન! જે નિત્ય શિવ અને નારાયણ—બન્નેને નમસ્કાર કરે છે, તે તે તીર્થના પ્રભાવથી ગોદાનનું ફળ પામે છે।

Verse 57

देवालये तु राजेन्द्र यश्च कुर्यात्प्रदक्षिणाम् । प्रदक्षिणीकृता तेन ससागरधरा धरा

હે રાજેન્દ્ર! જે દેવાલયમાં પ્રદક્ષિણા કરે છે, તેણે સાગરો સહિત સમગ્ર ધરતીની જ પ્રદક્ષિણા કરી હોય તેમ થાય છે।

Verse 58

सार्द्धं शतं च तीर्थानि मल्लिकाभवनाद्बहिः । तस्य तीर्थप्रमाणं तु विस्तरं राजसत्तम

હે રાજસત્તમ! મલ્લિકાભવનની બહાર સવા સો (દેઢસો) તીર્થો છે; હવે તે તીર્થનું પ્રમાણ અને વિસ્તાર વિગતે સાંભળો।

Verse 59

सूत्रेण वेष्टयेत्क्षेत्रमथवा शिवमन्दिरम् । अथवा शिवलिङ्गं च तस्य पुण्यफलं शृणु

જો કોઈ સૂત્ર (ધાગા) વડે ક્ષેત્રને, અથવા શિવમંદિરને, કે શિવલિંગને પણ વળી ઘેરી દે, તો તે કર્મનું પુણ્યફળ સાંભળો।

Verse 60

जम्बूद्वीपश्च कृतस्नश्च शाल्मली कुशक्रौञ्चकौ । शाकपुष्करगोमेदैः सप्तद्वीपा वसुंधरा

જંબૂદ્વીપ, કૃતસ્ન, શાલ્મલી, કુશ અને ક્રૌંચ, તેમજ શાક, પુષ્કર અને ગોમેદ—આ રીતે વસુંધરા સાત દ્વીપોથી રચાયેલી છે।

Verse 61

भूषिता तेन राजेन्द्र सशैलवनकानना । रेवायां दक्षिणे भागे शिवक्षेत्रात्समीपतः

હે રાજેન્દ્ર! પર્વતો, વનો અને કાનનોથી શોભિત એવી આ ધરા રેવા નદીના દક્ષિણ ભાગે, શિવક્ષેત્રની નજીક સ્થિત છે।

Verse 62

देवखातं महापुण्यं निर्मितं त्रिदशैरपि । तस्मिन् यः कुरुते स्नानं मुच्यते सर्वपातकैः

દેવખાત નામનું આ મહાપુણ્યદાયક કુંડ ત્રિદશ દેવોએ પણ રચ્યું છે. તેમાં જે સ્નાન કરે છે તે સર્વ પાતકોથી મુક્ત થાય છે.

Verse 63

पूर्णिमायाममावस्यां व्यतीपातेऽर्कसंक्रमे । श्राद्धं च संग्रहे कुर्यात्स गच्छेत्परमां गतिम्

પૂર્ણિમા, અમાવાસ્યા, વ્યતીપાત અને સૂર્યસંક્રમણ સમયે તે પવિત્ર સંગમસ્થાને શ્રાદ્ધ કરવું જોઈએ; તેમ કરનાર પરમ ગતિ પામે છે.

Verse 64

देवखाते त्रयो देवा ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः । तिष्ठन्ति ऋषिभिः सार्द्धं पितृदेवगणैः सह

દેવખાતમાં બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને મહેશ્વર—આ ત્રિદેવ ઋષિઓ સાથે તથા પિતૃગણ અને દેવગણની સંગતમાં નિવાસ કરે છે.

Verse 65

तत्र तीर्थेऽश्विने मासि चतुर्दश्यां विशेषतः । वायुमार्गे स्थितः शक्रस्तिष्ठते दैवतैः सह

તે તીર્થમાં, ખાસ કરીને આશ્વિન માસની ચતુર્દશીએ, વાયુમાર્ગે (અંતરિક્ષમાં) સ્થિત શક્ર (ઇન્દ્ર) અન્ય દેવતાઓ સાથે ત્યાં સ્થિર રહે છે.

Verse 66

पृथिव्यां यानि तीर्थानि सरितः सागरास्तथा । विंशति तानि सर्वाणि देवखाते दिनद्वयम्

પૃથ્વી પરનાં સર્વ તીર્થો—નદીઓ અને સાગરો સહિત—એ બધાં વીસ, જાણે બે દિવસ માટે દેવખાતમાં એકત્ર હાજર થાય છે.

Verse 67

गयाशिरे च यत्पुण्यं प्रयागे मकरकण्टके । प्रयागे सोमतीर्थे च तत्पुण्यं माण्डवेश्वरे

ગયાશિરે જે પુણ્ય છે, પ્રયાગના મકરકણ્ટકે જે, અને પ્રયાગના સોમતીર્થે જે પુણ્ય—એ જ પુણ્ય માંડવેશ્વરે પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 68

पट्टबन्धेन यत्पुण्यं मात्रायां लकुलेश्वरे । आश्विन्यामश्विनीयोगे तत्पुण्यं माण्डवेश्वरे

માત્રામાં લકુલેશ્વરે પટ્ટબંધ વિધિથી જે પુણ્ય થાય છે, અને આશ્વિન માસમાં અશ્વિનીયોગ સમયે જે પુણ્ય મળે છે—એ જ પુણ્ય માંડવેશ્વરે પણ પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 69

उज्जयिन्यां महाकाले वाराणस्यां त्रिपुष्करे । संनिहत्यां रविग्रस्ते माण्डव्याख्ये सनातनम्

ઉજ્જયિનીમાં મહાકાલ, વારાણસીમાં ત્રિપુષ્કર, સન્નિહત્યા અને રવિગ્રસ્ત, તેમજ માંડવ્ય નામનું સનાતન ક્ષેત્ર—આ સર્વની પાવન મહિમા (અહીં) પ્રખ્યાત છે.

Verse 70

इति ज्ञात्वा महाराज सर्वतीर्थेषु चोत्तमम् । पित्ःन्देवान् समभ्यर्च्य स्नानदानादिपूजनैः

હે મહારાજ! આ સર્વ તીર્થોમાં ઉત્તમ છે એમ જાણી, ત્યાં સ્નાન, દાન વગેરે પૂજનકર્મોથી પિતૃઓ અને દેવતાઓની વિધિપૂર્વક આરાધના કરવી જોઈએ.

Verse 71

चतुर्दश्यां निराहारः स्थितो भूत्वा शुचिव्रतः । पूजयेत्परया भक्त्या रात्रौ जागरणे शिवम्

ચતુર્દશીએ નિરાહાર રહી, સ્થિરચિત્ત અને શુચિવ્રત ધારણ કરીને, રાત્રિ જાગરણમાં પરમ ભક્તિથી શિવની પૂજા કરવી જોઈએ.

Verse 72

स्नानैश्च विविधैर्देवं पुष्पागरुविलेपनैः । प्रभाते पौर्णमास्यां तु स्नानादिविधितर्पणैः

વિવિધ પ્રકારના પવિત્ર સ્નાનો તથા પુષ્પ અને અગરુ-લેપન જેવા સુગંધિત અર્પણોથી દેવનું પૂજન કરવું. પૌર્ણિમાના પ્રભાતે સ્નાન કરીને વિધિપૂર્વક તર્પણાદિ કર્મ પણ કરવું.

Verse 73

श्राद्धेन हव्यकव्येन शिवपूजार्चनेन च । अग्निष्टोमादियज्ञैश्च विधिवच्चाप्तदक्षिणैः

હવ્ય-કવ્ય સહિતના શ્રાદ્ધથી, શિવની પૂજા-અર્ચનાથી, તેમજ અગ્નિષ્ટોમ વગેરે યજ્ઞો વિધિપૂર્વક અને યથોચિત દક્ષિણાસહ પૂર્ણ કરવાથી (પુણ્ય પ્રાપ્ત થાય છે).

Verse 74

धौतपापो विशुद्धात्मा फलते फलमुत्तमम् । गोसहस्रप्रदानेन दत्तं भवति भारत

જેના પાપ ધોવાઈ ગયા અને અંતઃકરણ શુદ્ધ થયું, તે ઉત્તમ ફળ પામે છે. હે ભારત, આ તો જાણે હજાર ગાયોનું દાન કર્યાનું ફળ બની જાય છે.

Verse 75

स्नानाद्यैर्विधिवत्तत्र तद्दिने शिवसन्निधौ । हिरण्यं वृषभं धेनुं भूमिं गोमिथुनं हयम्

ત્યાં સ્નાનાદિ વિધિપૂર્વક કરીને, એ જ દિવસે શિવસન્નિધિમાં સોનું, વૃષભ, ધેનુ, ભૂમિ, ગો-યુગલ અને અશ્વનું દાન કરવું જોઈએ.

Verse 76

शिवमुद्दिश्य वै वस्त्रयुग्मे दद्यात्सुरूपिणे । पादुकोपानहौ छत्रं भाजनं रक्तवाससी

શિવને ઉદ્દેશીને સુપાત્ર અને સુરૂપ વ્યક્તિને વસ્ત્રયુગ્મ દાન આપવું. તેમજ પાદુકા-ઉપાનહ, છત્ર, ભોજનપાત્ર અને લાલ વસ્ત્ર પણ આપવું.

Verse 77

होमं जाप्यं तथा दानमक्षयं सर्वमेव तत् । ऋचमेकां तु ऋग्वेदे यजुर्वेदे यजुस्तथा

હોમ, જપ અને દાન—આ બધું અક્ષય બને છે. ઋગ્વેદમાંથી એક ઋચા અને યજુર્વેદમાંથી એક યજુસ્-મંત્રનો જપ કરવો જોઈએ.

Verse 78

सामैकं सामवेदे तु जपेद्देवाग्रसंस्थितः । सम्यग्वेदफलं तस्य भवेद्वै नात्र संशयः

સામવેદનું એક સામ, દેવોના અગ્રસ્થાને (પરમ દેવના સમક્ષ) ઊભા રહી જપવું જોઈએ; તેને વેદનું પૂર્ણ ફળ મળે છે—એમાં શંકા નથી.

Verse 79

गायत्रीजाप्यमात्रस्तु वेदत्रयफलं लभेत् । कुलकोटिशतं साग्रं लभते तु शिवार्चनात्

માત્ર ગાયત્રી-જપથી ત્રિવેદનું ફળ મળે છે; અને શિવાર્ચનાથી પોતાના કુળના સો કરોડ લોકોનું પણ પૂર્ણ કલ્યાણ તથા ઉદ્ધાર થાય છે.

Verse 80

स्नाने दाने तथा श्राद्धे जागरे गीतवादिते । अनिवर्तिका गतिस्तस्य शिवलोकात्कदाचन

સ્નાન, દાન, શ્રાદ્ધ, રાત્રિ-જાગરણ અને વાદ્યসহ ભજન-કીર્તનથી તેની ગતિ અનિવર્તનીય બને છે; તે શિવલોકમાંથી કદી પાછો ફરતો નથી.

Verse 81

कालेन महताविष्टो मर्त्यलोके समाविशेत् । राजा भवति मेधावी सर्वव्याधिविवर्जितः

દીર્ઘ સમય પછી જો તે ફરી મર્ત્યલોકમાં પ્રવેશે, તો તે રાજા બને છે—મેધાવી અને સર્વ રોગોથી રહિત.

Verse 82

जीवेद्वर्षशतं साग्रं पुत्रपौत्रधनान्वितः । तच्च तीर्थं पुनः स्मृत्वा लीयमानो महेश्वरे

તે પુત્ર‑પૌત્ર અને ધનથી યુક્ત થઈ સો વર્ષથી પણ વધુ જીવે છે; અને તે તીર્થનું ફરી સ્મરણ કરીને અંતે મહેશ્વરમાં લીન થાય છે.

Verse 83

उपास्ते यस्तु वै सन्ध्यां तस्मिंस्तीर्थे च पर्वणि । साङ्गोपाङ्गैश्चतुर्वेदैर्लभते फलमुत्तमम्

જે તે તીર્થમાં પર્વદિને સંધ્યા‑ઉપાસના કરે છે, તે સाङ्गોપाङ्ग ચતુર્વેદાધ્યયન સમાન ઉત્તમ ફળ પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 84

तत्र सर्वं शिवक्षेत्राच्छरपातं समन्ततः । न संचरेद्भयोद्विग्ना ब्रह्महत्या नराधिप

હે નરાધિપ! ત્યાં શિવક્ષેત્રની ચારે બાજુ બાણ પડ્યા જેટલા અંતર સુધી, ભયથી કંપતી બ્રહ્મહત્યાનું પાપ પણ સંચરે નહીં.

Verse 85

यत्र तत्र स्थितो वृक्षान् पश्यते तीर्थतत्परः । विविधैः पातकैर्मुक्तो मुच्यते नात्र संशयः

તીર્થમાં તત્પર યાત્રિક જ્યાં ક્યાંય ઊભો રહી ત્યાંના વૃક્ષોનું દર્શન કરે છે, તે વિવિધ પાતકોથી મુક્ત થાય છે—એમાં સંશય નથી.

Verse 86

श्वभ्री तत्र महाराज जलमध्ये प्रदृश्यते । कथानिका पुराणोक्ता वानरी तीर्थसेवनात्

હે મહારાજ! ત્યાં જળના મધ્યમાં ‘શ્વભ્રી’ નામનું એક કુંડ દેખાય છે. પુરાણમાં કહેલી કથા મુજબ, એક વાનરીએ તીર્થસેવાથી શુદ્ધિ પામી.

Verse 87

तत्र कूपो महाराज तिष्ठते देवनिर्मितः । शिवस्य पश्चिमे भागे शिवक्षेत्रमनुत्तमम्

ત્યાં, હે મહારાજ, દેવોએ નિર્મિત કરેલો એક કૂવો સ્થિત છે. શિવના પશ્ચિમ ભાગે અનુત્તમ શિવક્ષેત્ર છે.

Verse 88

वृषोत्सर्गं तु यः कुर्यात्तस्मिंस्तीर्थे नराधिप । क्रीडन्ति पितरस्तस्य स्वर्गलोके यदृच्छया

હે નરાધિપ! જે તે તીર્થમાં વૃષોત્સર્ગ કરે છે, તેના પિતૃઓ સ્વર્ગલોકમાં યથેચ્છ ક્રીડા કરે છે.

Verse 89

अगम्यागमने पापमयाज्ययाजने कृते । स्तेयाच्च ब्रह्मगोहत्यागुरुघाताच्च पातकम् । तत्सर्वं नश्यते पापं वृषोत्सर्गे कृते तु वै

અગમ્યગમન, અયાજ્ય માટે યજ્ઞ કરાવવો, ચોરી, બ્રાહ્મણહત્યા, ગોહત્યા અને ગુરુઘાતથી જે પાતક થાય—વૃષોત્સર્ગ કરવાથી તે સર્વ પાપ નાશ પામે છે.

Verse 90

माण्डव्यतीर्थमाहात्म्यं यः शृणोति समाधिना । मुच्यते सर्वपापेभ्यो नात्र कार्या विचारणा

જે સમાધિભાવથી માંડવ્યતીર્થનું માહાત્મ્ય સાંભળે છે, તે સર્વ પાપોથી મુક્ત થાય છે; અહીં વિચાર કરવાની જરૂર નથી.

Verse 172

अध्याय

‘અધ્યાય’—આ અધ્યાયની સમાપ્તિ અથવા પરિવર્તન દર્શાવતું પદ છે.