Adhyaya 54

Verse 1

ईश्वर उवाच । ततश्चानन्तरं राजा जगामोद्वेगमुत्तमम् । कथं यामि गृहं त्वद्य वाराणस्यामहं पुनः

ઈશ્વરે કહ્યું—ત્યારબાદ રાજા અત્યંત ઉદ્વેગમાં પડી ગયો. તેણે કહ્યું—“આજે હું ઘેર કેવી રીતે જાઉં? અને ફરી વારાણસીમાં કેવી રીતે પાછો આવું?”

Verse 2

ब्रह्महत्यासमाविष्टो जुहोम्यग्नौ कलेवरम् । अथवा तस्य वाक्येन तं गच्छाम्याश्रमं प्रति

“બ્રહ્મહત્યાના પાપથી આવૃત થઈને શું હું અગ્નિમાં મારું શરીર હોમ કરી દઉં? કે પછી તેના વચન મુજબ તે આશ્રમ તરફ જાઉં?”

Verse 3

कथयामि यथावृत्तं गत्वा तस्य महामुनेः । एवं संचिन्त्य राजासौ जगामाश्रमसन्निधौ

“તે મહામુનિ પાસે જઈને જે બન્યું છે તે યથાવત્ કહી દઈશ.” એમ વિચારી રાજા આશ્રમની નજીક ગયો.

Verse 4

ऋक्षशृङ्गस्य चास्थीनि गृहीत्वा स नृपोत्तमः । दृष्टिमार्गे स्थितस्तस्य महर्षेर्भावितात्मनः

ઋક્ષશૃંગની અસ્થિઓ લઈને તે ઉત્તમ રાજા, આત્મસંયમી અને શુદ્ધચિત્ત મહર્ષિના દૃષ્ટિપથમાં ઊભો રહ્યો.

Verse 5

दीर्घतपा उवाच । आगच्छ स्वागतं तेऽस्तु आसनेऽत्रोपविश्यताम् । अर्घं ददाम्यहं येन मधुपर्कं सविष्टरम्

દીર્ઘતપા બોલ્યા—“આવો, તમારું સ્વાગત છે. અહીં આ આસન પર બેસો. હું તમને અર્ઘ્ય અર્પણ કરીશ અને સત્કારવિધિ સાથે મધુપર્ક પણ નિવેદન કરીશ.”

Verse 6

चित्रसेन उवाच । अर्घस्यास्य न योग्योऽहं महर्षे नास्मि भाषणे । मृगमध्यस्थितो विप्रस्तव पुत्रो मया हतः

ચિત્રસેને કહ્યું—હે મહર્ષિ, આ અર્ઘ્ય માટે હું યોગ્ય નથી; બોલવા માટે પણ પાત્ર નથી. હે બ્રાહ્મણ, મૃગોની વચ્ચે ઊભેલા તમારા પુત્રને મેં વધ કર્યો છે।

Verse 7

पुत्रघ्नं विद्धि मां विप्र तीव्रदण्डेन दण्डय । मृगभ्रान्त्या हतो विप्र ऋक्षशृङ्गो महातपाः

હે બ્રાહ્મણ, મને પુત્રઘ્ન તરીકે જાણો; કઠોર દંડથી મને દંડિત કરો. હે બ્રાહ્મણ, મૃગ સમજીને મેં તે મહાતપસ્વી ઋક્ષશૃંગને વધ કર્યો।

Verse 8

इति मत्वा मुनिश्रेष्ठ कुरु मे त्वं यथोचितम् । माता तद्वचनं श्रुत्वा गृहान्निष्क्रम्य विह्वला

આવું માનીને, હે મુનિશ્રેષ્ઠ, મારા માટે જે યોગ્ય હોય તે કરો. તે વચન સાંભળી માતા વ્યાકુળ થઈ ઘરમાંથી બહાર નીકળી આવી।

Verse 9

हा हतास्मीत्युवाचेदं पपात धरणीतले । विललाप सुदुःखार्ता पुत्रशोकेन पीडिता

તે ‘હાય, હું હણાઈ ગઈ!’ એમ કહી રડી પડી અને ધરતી પર ઢળી પડી. પુત્રશોકથી પીડિત, અતિ દુઃખમાં તે વિલાપ કરવા લાગી।

Verse 10

हा हता पुत्र पुत्रेति करुणं कुररी यथा । विललापातुरा माता क्व गतो मां विहाय वै । मुखं दर्शय चात्मीयं मातरं मां हि मानय

તે ‘હાય, હું હણાઈ ગઈ—પુત્ર, પુત્ર!’ કહી કુરરી પક્ષીની જેમ કરુણ રીતે રડી. વ્યાકુળ માતા વિલાપ કરવા લાગી—‘મને છોડીને તું ક્યાં ગયો? તારો પોતાનો મુખ બતાવ; હું તારી માતા છું, મને માન આપ।’

Verse 11

श्रुताध्ययनसम्पन्नं जपहोमपरायणम् । आगतं त्वां गृहद्वारे कदा द्रक्ष्यामि पुत्रक

હે પુત્ર! શ્રુતિ-અધ્યયનથી સમ્પન્ન, જપ અને હોમમાં પરાયણ—તું અમારા ગૃહદ્વારે આવેલો હું ક્યારે ફરી જોઈશ?

Verse 12

लोकोक्त्या श्रूयते चैतच्चन्दनं किल शीतलम् । पुत्रगात्रपरिष्वङ्गश्चन्दनादपि शीतलः

લોકોક્તિ પ્રમાણે ચંદન શીતળ કહેવાય છે; પરંતુ પુત્રના દેહનું આલિંગન તો ચંદન કરતાં પણ વધુ શીતળ છે.

Verse 13

किं चन्दनेन पीयूपबिन्दुना किं किमिन्दुना

હવે ચંદનથી શું લાભ? અમૃતની એક બુંદથી પણ શું? અને ચંદ્રમા પણ હવે મને શા કામનો?

Verse 14

पुत्रगात्रपरिष्वङ्गपात्रं गात्रं भवेद्यदि

જો આ દેહ પુત્રના અંગોને આલિંગન કરવા યોગ્ય પાત્ર બની જાય—એ જ મારી ઇચ્છા.

Verse 15

परिष्वजितुमिच्छामि त्वामहं पुत्र सुप्रिय । पञ्चत्वमनुयास्यामि त्वद्विहीनाद्य दुःखिता

હે પુત્ર, હે અતિપ્રિય! હું તને આલિંગન કરવા ઇચ્છું છું; આજે તારા વિના દુઃખિત થઈ હું પંચત્વ—મૃત્યુના માર્ગે અનુસરિશ.

Verse 16

एवं विलपती दीना पुत्रशोकेन पीडिता । मूर्छिता विह्वला दीना निपपात महीतले

આ રીતે વિલાપ કરતી તે દીન સ્ત્રી પુત્રશોકથી પીડિત થઈ, મૂર્છિત અને વિહ્વળ બની, નિરાધાર રીતે ધરતી પર પડી ગઈ।

Verse 17

भार्यां च पतितां दृष्ट्वा पुत्रशोकेन पीडिताम् । चुकोप स मुनिस्तत्र चित्रसेनाय भूभृते

પત્નીને ધરતી પર પડી ગયેલી અને પુત્રશોકથી પીડિત જોઈ, તે મુનિ ત્યાં ભૂપતિ રાજા ચિત્રસેન પર ક્રોધિત થયો।

Verse 18

दीर्घतपा उवाच । याहि याहि महापाप मा मुखं दर्शयस्व मे । किं त्वया घातितो विप्रो ह्यकामाच्च सुतो मम

દીર્ઘતપા બોલ્યા—“જાઓ, જાઓ, મહાપાપી! મને તમારું મુખ ન બતાવો. વૈર વિના મારા બ્રાહ્મણ પુત્રને તમે કેમ મારી નાખ્યો?”

Verse 19

ब्रह्महत्या भविष्यन्ति बह्व्यस्ते वसुधाधिप । सकुटुम्बस्य मे त्वं हि मृत्युरेष उपस्थितः

હે વસુધાધિપ! તારા પર અનેક બ્રહ્મહત્યાના પાપો આવશે; મારા સમગ્ર કુટુંબ માટે તું અહીં સాక్షાત્ મૃત્યુરૂપે ઉપસ્થિત થયો છે।

Verse 20

एवमुक्त्वा ततो विप्रो विचिन्त्य च पुनःपुनः । परित्यज्य तदा क्रोधं मुनिभावाज्जगाद ह

આવું કહી તે બ્રાહ્મણ વારંવાર વિચારવા લાગ્યો; પછી ક્રોધ ત્યજી, મુનિભાવથી તેણે ફરી કહ્યું।

Verse 21

दीर्घतपा उवाच । उद्वेगं त्यज भो वत्स दुरुक्तं गदितो मया । पुत्रशोकाभिभूतेन दुःखतप्तेन मानद

દીર્ઘતપા બોલ્યા—હે વત્સ, ઉદ્વેગ ત્યજી દે. પુત્રશોકથી અભિભૂત અને દુઃખથી દગ્ધ થઈ મેં કઠોર વચન કહ્યાં; હે માનદ, મને ક્ષમા કર.

Verse 22

किं करोति नरः प्राज्ञः प्रेर्यमाणः स्वकर्मभिः । प्रागेव हि मनुष्याणां बुद्धिः कर्मानुसारिणी

પોતાના જ કર્મોથી પ્રેરિત થઈ આગળ વધતો પ્રાજ્ઞ મનુષ્ય પણ શું કરી શકે? કારણ કે મનુષ્યોની બુદ્ધિ અને મન કર્માનુસાર ચાલે છે.

Verse 23

अनेनैव विधानेन पञ्चत्वं विहितं मम । हत्यास्तव भविष्यन्ति पूर्वमुक्ता न संशयः

આ જ વિધાનથી મારું પંચત્વ (મૃત્યુ) નિર્ધારિત થયું છે. અને તારા વિષે મેં અગાઉ કહેલી હત્યાઓ નિશ્ચિત થશે—કોઈ સંશય નથી.

Verse 24

ब्रह्मक्षत्रविशां मध्ये शूद्रचण्डालजातिषु । कस्त्वं कथय सत्यं मे कस्माच्च निहतो द्विजः

બ્રાહ્મણ, ક્ષત્રિય, વૈશ્ય અને શૂદ્ર-ચાંડાલ જાતિઓમાં—તું કોણ છે? મને સત્ય કહેજે; અને તે દ્વિજ કયા કારણે મારાયો?

Verse 25

चित्रसेन उवाच । विज्ञापयामि विप्रर्षे क्षन्तव्यं ते ममोपरि । नाहं विप्रोऽस्मि वै तात न वैश्यो न च शूद्रजः

ચિત્રસેન બોલ્યો—હે વિપ્રર્ષિ, હું વિનંતી કરું છું; મારા ઉપર ક્ષમા કરશો. તાત, હું ન બ્રાહ્મણ છું, ન વૈશ્ય, ન શૂદ્રજન્મનો.

Verse 26

न व्याधश्चान्त्यजातो वा क्षत्रियोऽहं महामुने । काशीराजो मृगान् हन्तुमागतो वनमुत्तमम्

હે મહામુને! હું ન તો વ્યાધ છું, ન તો અંત્યજાત; હું ક્ષત્રિય—કાશીનો રાજા—મૃગોનો વધ કરવા આ ઉત્તમ વનમાં આવ્યો છું।

Verse 27

भ्रान्त्या निपातितो ह्येष मृगरूपधरो मुनिः । इदानीं तव पादान्ते संश्रितः पातकान्वितः

ભ્રાંતિથી મેં મૃગરূপ ધારણ કરેલા આ મુનિને પાડી દીધા. હવે પાપભારથી યુક્ત થઈ હું તમારા ચરણોમાં શરણ આવ્યો છું।

Verse 28

किं कर्तव्यं मया विप्र उपायं कथयस्व मे

હે વિપ્ર! મારે શું કરવું? મને એક ઉપાય કહો।

Verse 29

दीर्घतपा उवाच । ब्रह्महत्या न शक्येताप्येका निस्तरितुं प्रभो । दशैका च कथं शक्यास्ताः शृणुष्व नरेश्वर

દીર્ઘતપા બોલ્યા—હે પ્રભો! એક બ્રહ્મહત્યાનું પણ નिस्तાર કરવું દુષ્કર છે; તો દસનું કેવી રીતે થશે? હે નરેશ્વર, સાંભળો।

Verse 30

चत्वारो मे सुता राजन् सभार्या मातृपूर्वकाः । मया सह न जीवन्ति ऋक्षशृङ्गस्य कारणे

હે રાજન! મારા ચાર પુત્રો—પત્નીઓ સહિત, અને તેમની માતા સહિત—ઋક્ષશૃંગના કારણે મારી સાથે રહેતા નથી।

Verse 31

उपायं शोभनं तात कथयिष्ये शृणुष्व तम् । शक्रोऽपि यदि तं कर्तुं सुखोपायं नरेश्वर

વત્સ, હું તને એક ઉત્તમ ઉપાય કહું છું—તે સાંભળ. હે નરેશ્વર, શક્ર (ઇન્દ્ર) પણ જો તેને કરે, તો તે પણ તેને સરળ ઉપાય જ લાગશે.

Verse 32

सकुटुम्बं समस्तं मां दाहयित्वानले नृप । अस्थीनि नर्मदातोये शूलभेदे विनिक्षिप

હે નૃપ, મને મારા સમગ્ર કુટુંબসহ અગ્નિમાં દાહ કર. પછી મારી અસ્થિઓ નર્મદાના જળમાં, શૂલભેદ તીર્થમાં, નિક્ષેપ કર.

Verse 33

नर्मदादक्षिणे कूले शूलभेदं हि विश्रुतम् । सर्वपापहरं तीर्थं सर्वदुःखघ्नमुत्तमम्

નર્મદાના દક્ષિણ કાંઠે ‘શૂલભેદ’ નામે પ્રસિદ્ધ તીર્થ છે—તે ઉત્તમ તીર્થ સર્વ પાપો હરે છે અને સર્વ દુઃખોનો નાશ કરે છે.

Verse 34

शुचिर्भूत्वा ममास्थीनि तत्र तीर्थे विनिक्षिप । मोक्ष्यसे सर्वपापैस्त्वं मम वाक्यान्न संशयः

શુચિ બનીને તે તીર્થમાં મારી અસ્થિઓ નિક્ષેપ કર. મારા વચનથી તું સર્વ પાપોથી મુક્ત થશ—એમાં શંકા નથી.

Verse 35

राजोवाच । आदेशो दीयतां तात करिष्यामि न संशयः । समस्तं मेऽस्ति यत्किंचिद्राज्यं कोशः सुहृत्सुताः

રાજાએ કહ્યું: તાત, આજ્ઞા આપો; હું નિઃસંદેહ કરીશ. મારી પાસે જે કંઈ છે—રાજ્ય, કોષ, મિત્ર અને પુત્રો—બધું (તમારા આદેશ માટે) છે.

Verse 36

तवाधीनं महाविप्र प्रयच्छामि प्रसीद मे । परस्परं विवदतोर्विप्र राज्ञोस्तदा नृप

હે મહાવિપ્ર! હું પોતાને તમારા અધિકારાધીન અર્પણ કરું છું; મારા પર પ્રસન્ન થાઓ. ત્યારબાદ, હે નૃપ, તે સમયે બ્રાહ્મણ અને રાજા પરસ્પર વિવાદ કરતાં સંવાદમાં પ્રવૃત્ત થયા.

Verse 37

स्फुटित्वा हृदयं शीघ्रं मुनिभार्या मृता तदा । पुत्रशोकसमाविष्टा निर्जीवा पतिता क्षितौ

ત્યારે મુનિની પત્ની પુત્રશોકથી વ્યાકુળ થઈ, હૃદય ફાટી જતાં તરત જ મૃત્યુ પામી અને નિર્જીવ બની ધરા પર પડી ગઈ.

Verse 38

पुत्राश्च मातृशोकेन सर्वे पञ्चत्वमागताः । स्नुषाश्चैव तदा सर्वा मृताश्च सह भर्तृभिः

માતાના શોકથી પુત્રો પણ બધા મૃત્યુને પામ્યા. એ જ સમયે બધી સ્નુષાઓ પણ પોતાના પતિઓ સાથે મૃત્યુ પામી.

Verse 39

पञ्चत्वं च गताः सर्वे मुनिमुख्या नृपोत्तम । विप्रानाह्वापयामास ये तत्राश्रमवासिनः

હે નૃપોત્તમ! જ્યારે બધા પઞ્ચત્વને પામ્યા, ત્યારે મુનિઓમાં શ્રેષ્ઠે ત્યાં આશ્રમમાં વસતા બ્રાહ્મણોને બોલાવ્યા.

Verse 40

तेभ्यो निवेदयामास यथावृत्तं नृपोत्तमः । स तैस्तदाभ्यनुज्ञातः काष्ठान्यादाय यत्नतः

નૃપોત્તમે તેમને જે કંઈ બન્યું હતું તે બધું નિવેદન કર્યું. તેમની અનુમતિ મળતાં તેણે પ્રયત્નપૂર્વક કાષ્ઠ (ચિતાના લાકડા) એકત્ર કર્યા.

Verse 41

दाहं संचयनं चक्रे चित्रसेनो महीपतिः । ऋक्षशृङ्गादिसर्वेषां गृहीत्वास्थीनि यत्नतः

મહીપતિ ચિત્રસેને દાહસંસ્કાર અને અસ્થિસંચય કર્યો; પછી ઋક્ષશૃંગ આદિ સર્વનાં અસ્થિઓ યત્નપૂર્વક એકત્ર કરી આગળ વધ્યો.

Verse 42

याम्याशां प्रस्थितो राजा पादचारी महीपते । न शक्नोति यदा गन्तुं छायामाश्रित्य तिष्ठति

હે મહીપતે, રાજા દક્ષિણ દિશા તરફ પગપાળા નીકળ્યો; જ્યારે આગળ જઈ શક્યો નહિ, ત્યારે છાંયાનો આશ્રય લઈને ઊભો રહ્યો.

Verse 43

विश्रम्य च पुनर्गच्छेद्भाराक्रान्तो महीपतिः । सचैलं कुरुते स्नानं मुक्त्वास्थीनि पदे पदे

ભારથી દબાયેલો મહીપતિ થોડો વિશ્રામ લઈ ફરી આગળ વધતો; વસ્ત્રসহ સ્નાન કરતો અને ચાલતાં ચાલતાં પગલે પગલે અસ્થિઓ છોડતો જતો.

Verse 44

पिबेज्जलं निराहारः स गच्छन् दक्षिणामुखः । अचिरेणैव कालेन संगतो नर्मदातटम्

તે નિરાહાર રહી માત્ર જળ પીતો દક્ષિણમુખે ચાલ્યો; અને થોડા જ સમયમાં નર્મદા નદીના તટે પહોંચી ગયો.

Verse 45

आश्रमस्थान् द्विजान् दृष्ट्वा पप्रच्छ पृथिवीपतिः

આશ્રમમાં નિવાસ કરતા દ્વિજોને જોઈ પૃથ્વીપતિએ તેમને પ્રશ્ન કર્યો.

Verse 46

चित्रसेन उवाच । कथ्यतां शूलभेदस्य मार्गं मे द्विजसत्तमाः । येन यामि महाभागाः स्वकार्यार्थस्य सिद्धये

ચિત્રસેન બોલ્યો—હે દ્વિજશ્રેષ્ઠો, મને શૂલભેદનો માર્ગ કહો. હે મહાભાગ્યો, જે પથેથી જઈને મારું કાર્ય સિદ્ધ થાય.

Verse 47

मुनय ऊचुः । इतः क्रोशान्तरादर्वाक्तीर्थं परमशोभनम् । नर्मदादक्षिणे कूले ततो द्रक्ष्यसि नान्यथा

મુનિઓએ કહ્યું—અહીંથી એક ક્રોશની અંદર પરમ શોભન ‘અર્વાક-તીર્થ’ છે. નર્મદાના દક્ષિણ કાંઠે તું તેને નિશ્ચયે જ જોઈશ; અન્યથા નહીં.

Verse 48

ऋषिवाक्येन राजासौ शीघ्रं गत्वा नरेश्वरः । स ददर्श ततः शीघ्रं बहुद्विजसमाकुलम्

ઋષિઓના વચન મુજબ તે નરેશ્વર રાજા ઝડપથી ગયો. અને તરત જ તેણે અનેક દ્વિજોથી ભરેલું સ્થાન જોયું.

Verse 49

बहुद्रुमलताकीर्णं बहुपुष्पोपशोभितम् । ऋक्षसिंहसमाकीर्णं नानाव्रतधरैः शुभैः

તે સ્થાન અનેક વૃક્ષો અને લતાઓથી ભરેલું, બહુ પুষ્પોથી શોભિત હતું; રીંછ અને સિંહોથી પણ ભરેલું, તેમજ નાનાવ્રત ધારણ કરનાર શુભ તપસ્વીઓથી સમાકુલ હતું.

Verse 50

एकपादास्थिताः केचिदपरे सूर्यदृष्टयः । एकाङ्गुष्ठ स्थिताः केचिदूर्ध्वबाहुस्थिताः परे

કેટલાક એક પગ પર ઊભા હતા, કેટલાક સૂર્ય તરફ દૃષ્ટિ સ્થિર રાખતા હતા. કેટલાક એક જ અંગૂઠા પર સ્થિત હતા, અને કેટલાક ઊર્ધ્વબાહુ કરીને ઊભા હતા.

Verse 51

दिनैकभोजनाः केचित्केचित्कन्दफलाशनाः । त्रिरात्रभोजनाः केचित्पराकव्रतिनोऽपरे

કેટલાંક દિવસમાં એકવાર જ ભોજન કરતા; કેટલાંક કંદ-મૂળ અને ફળ પર જીવતા. કેટલાંક ત્રણ રાત્રિએ એકવાર ભોજન કરતા; અને અન્ય કેટલાંક પરાક વ્રતનું અનુષ્ઠાન કરતા.

Verse 52

चान्द्रायणरताः केचित्केचित्पक्षोपवासिनः । मासोपवासिनः केचित्केचिदृत्वन्तपारणाः

કેટલાંક ચાન્દ્રાયણ વ્રતમાં રત હતા; કેટલાંક પખવાડિયાનો ઉપવાસ કરતા. કેટલાંક આખો મહિનો ઉપવાસ કરતા; અને કેટલાંક ઋતુના અંતે જ પારણું કરતા.

Verse 53

योगाभ्यासरताः केचित्केचिद्ध्यायन्ति तत्पदम् । शीर्णपर्णाशिनः केचित्केचिच्च कटुकाशनाः

કેટલાંક યોગાભ્યાસમાં રત હતા; કેટલાંક તે પરમ પદનું ધ્યાન કરતા. કેટલાંક સૂકાં પાંદડાં ખાતા; અને કેટલાંક કટુ આહાર પર જીવતા—આ રીતે તેઓ નિયત તપમાં સ્થિત હતા.

Verse 54

। अध्याय

“અધ્યાય”—આ અધ્યાય-ચિહ્ન (સમાપ્તિ/પરિવર્તન સૂચક) છે.

Verse 55

एवंविधान् द्विजान् दृष्ट्वा जानुभ्यामवनिं गतः । प्रणम्य शिरसा राजन्राजा वचनमब्रवीत्

આવા દ્વિજોને જોઈ રાજા ઘૂંટણીએ પડી ધરતી પર નમ્યો. મસ્તક નમાવી પ્રણામ કરીને, હે રાજન, રાજાએ આ વચનો કહ્યાં.

Verse 56

चित्रसेन उवाच । कस्मिन्देशे च तत्तीर्थं सत्यं कथयत द्विजाः । येनाभिवाञ्छिता सिद्धिः सफला मे भविष्यति

ચિત્રસેને કહ્યું—તે તીર્થ કયા દેશમાં છે? હે દ્વિજોઃ સત્ય કહી દો, જેથી મારી અભિલષિત સિદ્ધિ નિશ્ચયે સફળ થાય।

Verse 57

ऋषय ऊचुः । धन्वन्तरशतं गच्छ भृगुतुङ्गस्य मूर्धनि । कुण्डं द्रक्ष्यसि तत्पूर्णं विस्तीर्णं पयसा शिवम्

ઋષિઓએ કહ્યું—ભૃગুতુંગના શિખર પર સો ધન્વંતર જા; ત્યાં તું પવિત્ર જળથી પરિપૂર્ણ, વિસ્તૃત અને શિવમંગલ કુંડ જોશે।

Verse 58

तेषां तद्वचनं श्रुत्वा गतः कुण्डस्य सन्निधौ । दृष्ट्वा चैव तु तत्तीर्थं भ्रान्तिर्जाता नृपस्य वै

તેમનું વચન સાંભળી તે કુંડની નજીક ગયો. પરંતુ તે તીર્થ જોઈને રાજાને ખરેખર ભ્રમ થયો।

Verse 59

ततो विस्मयमापन्नश्चिन्तयन्वै मुहुर्मुहुः । आकाशस्थं ददर्शासौ सामिषं कुररं नृपः

પછી તે આશ્ચર્યમાં પડી વારંવાર વિચારવા લાગ્યો. ત્યારે રાજાએ આકાશમાં માંસ ધરાવતો એક કુરર પક્ષી જોયો।

Verse 60

भ्रममाणं गृहीताहिं वध्यमानं निरामिषैः । परस्परं च युयुधुः सर्वेऽप्यामिषकाङ्क्षया

તે ચક્કર મારતો સાપ પકડી રાખ્યો હતો અને માંસ વિનાના બીજા પક્ષીઓ તેને મારતા હતા. માંસની લાલસાથી પ્રેરાઈ તેઓ બધા પરસ્પર લડતા હતા।

Verse 61

हतश्चञ्चुप्रहारेण स ततः पतितोऽंभसि । शूलेन शूलिना यत्र भूभागो भेदितः पुरा

ચાંચના પ્રહારે હત થઈ તે તરત જ જળમાં પડી ગયો—એ જ સ્થાને જ્યાં પ્રાચીન કાળે ત્રિશૂલધારી શિવે પોતાના ત્રિશૂલથી ભૂમિ ભેદી ને વિદારી હતી।

Verse 62

तत्तीर्थस्य प्रभावेण स सद्यः पुरुषोऽभवत् । विमानस्थं ददर्शासौ पुमांसं दिव्यरूपिणम्

તે તીર્થના પ્રભાવથી તે તત્કાળ મનુષ્ય બની ગયો. અને રાજાએ દિવ્ય તેજસ્વી રૂપવાળા પુરુષને વિમાનમાં સ્થિત જોયો।

Verse 63

गन्धर्वाप्सरसो यक्षास्तं यान्तं तुष्टुवुर्दिवि । अप्सरोगीयमाने तु गते सूर्यस्य मूर्धनि । चित्रसेनस्ततस्तस्मिन्नाश्चर्यं परमं गतः

તે પ્રસ્થાન કરતો હતો ત્યારે આકાશમાં ગંધર્વો, અપ્સરાઓ અને યક્ષોએ તેની સ્તુતિ કરી. અપ્સરાઓના ગાન વચ્ચે અને સૂર્ય મધ્યાહ્ને શિખરે સ્થિત હોય ત્યારે, રાજા ચિત્રસેન પરમ આશ્ચર્યમાં ડૂબી ગયો।

Verse 64

ऋषिणा कथितं यद्वत्तद्वत्तीर्थं न संशयः । हृष्टरोमाभवद्दृष्ट्वा प्रभावं तीर्थसम्भवम्

‘ઋષિએ જેમ કહ્યું હતું તેમ જ આ તીર્થ છે—કોઈ સંશય નથી.’ તીર્થજન્ય પ્રભાવ જોઈ તેના રોમ રોમાંચિત થઈ ઊભા થયા।

Verse 65

ममाद्य दिवसो धन्यो यस्मादत्र समागतः । अस्थीनि भूमौ निक्षिप्य स्नानं कृत्वा यथाविधि

‘આજ મારો દિવસ ધન્ય છે, કારણ કે હું અહીં આવ્યો છું.’ અસ્થિઓને ભૂમિ પર મૂકી તેણે વિધિપૂર્વક સ્નાન કર્યું।

Verse 66

तिलमिश्रेण तोयेनातर्पयत्पितृदेवताः । गृह्यास्थीनि ततो राजा चिक्षेपान्तर्जले तदा

તિલમિશ્રિત જળથી તેણે પિતૃદેવતાઓને તર્પણ અર્પણ કર્યું. ત્યારબાદ રાજાએ અસ્થિઓ ઉઠાવી તે જ સમયે જળમાં વિસર્જિત કરી દીધી.

Verse 67

क्षणमेकं ततो वीक्ष्य राजोर्द्ध्ववदनः स्थितः । तान् ददर्श पुनः सर्वान् दिव्यरूपधराञ्छुभान्

ક્ષણમાત્ર જોઈ રાજા ઊર્ધ્વમુખે ઊભો રહ્યો. પછી તેણે ફરી બધાને જોયા—શુભ, તેજસ્વી અને દિવ્યરૂપ ધારણ કરેલા।

Verse 68

दिव्यवस्त्रैश्च संवीतान् दिव्याभरणभूषितान् । विमानैर्विविधैर्दिव्यैरप्सरोगणसेवितैः

તેઓ દિવ્ય વસ્ત્રોથી આવૃત અને સ્વર્ગીય આભૂષણોથી અલંકૃત હતા; અનેક પ્રકારના દિવ્ય વિમાનોમાં, અપ્સરાગણોની સેવામાં આસનસ્થ હતા.

Verse 69

पृथग्भूतांश्च तान् सर्वान् विमानेषु व्यवस्थितान् । उत्पत्तिवत्समालोक्य राजा संहर्षी सोऽभवत्

તેમને સૌને અલગ અલગ, પોતાના પોતાના વિમાનોમાં સ્થિત—જાણે હમણાં જ પ્રગટ થયા હોય તેમ—જોઈ રાજા હર્ષથી પરિપૂર્ણ થયો.

Verse 70

ऋषिर्विमानमारूढश्चित्रसेनमथाब्रवीत् । भोभोः साधो महाराज चित्रसेन महीपते

પછી ઋષિ વિમાનમાં આરૂઢ થઈ ચિત્રસેનને બોલ્યા—“ભો ભો સાધો! હે મહારાજ ચિત્રસેન, હે મહીપતે!”

Verse 71

त्वत्प्रसादान्नृपश्रेष्ठ गतिर्दिव्या ममेदृषी । जातेयं यत्त्वया कार्यं कृतं परमशोभनम्

હે નૃપશ્રેષ્ઠ! તમારા પ્રસાદથી મને આ દિવ્ય ગતિ પ્રાપ્ત થઈ. તમે કરેલું કાર્ય પરમ શોભન અને મહાપુણ્યમય છે.

Verse 72

स्वसुतोऽपि न शक्नोति पित्ःणां कर्तुमीदृशम् । मदीयवचनात्तात निष्पापस्त्वं भविष्यसि

પોતાનો પુત્ર પણ પિતૃઓ માટે આવી સેવા કરી શકતો નથી. પરંતુ હે તાત! મારા વચનથી તું નિષ્પાપ બનશે.

Verse 73

फलं प्राप्स्यसि राजेन्द्र कामिकं मनसेप्सितम् । आशीर्वादांस्ततो दत्त्वा चित्रसेनाय धीमते । स्वर्गं जगाम ससुतस्ततो दीर्घतपा मुनिः

હે રાજેન્દ્ર! તારા મનને ઇચ્છિત એવું કામ્ય ફળ તું પ્રાપ્ત કરશ. એમ કહી ધીમાન ચિત્રસેનને આશીર્વાદ આપી, દીર્ઘ તપ કરનાર મુનિ પોતાના પુત્રসহ સ્વર્ગે ગયા.