Adhyaya 48

Verse 1

उत्तानपाद उवाच । कस्मिन्स्थानेऽवसद्देव सोऽन्धको दैत्यपुंगवः । सर्वान्देवांश्च निर्जित्य कस्मिन्स्थाने समास्थितः

ઉત્તાનપાદે કહ્યું—હે દેવ! દાનવોમાં શ્રેષ્ઠ એ અંધક કયા સ્થાને વસ્યો? સર્વ દેવોને જીતીને તે હવે કયા સ્થાને સ્થિત છે?

Verse 2

श्रीमहेश उवाच । प्रविष्टो दानवो यत्र कथयामि नराधिप । पाताललोकमाश्रित्य कन्या विध्वंसते तु सः

શ્રીમહેશ બોલ્યા—હે નરાધિપ, તે દાનવ જ્યાં પ્રવેશ્યો છે તે હું કહું છું. પાતાળલોકનો આશ્રય લઈને તે કન્યાઓને પીડાવી વિનાશ કરે છે.

Verse 3

तत्र स्थितं तं विज्ञाय चापमादाय केशवः । व्यसृजद्बाणमाग्नेयं दह्यतामिति चिन्तयन्

ત્યાં તે સ્થિત છે એમ જાણી કેશવે ધનુષ્ય ઉઠાવ્યું અને ‘દહાઈ જાવ’ એમ વિચારી અગ્નેય બાણ છોડ્યું.

Verse 4

दह्यमानोऽग्निना सोऽपि वारुणास्त्रं स संदधे । वारुणास्त्रेण महता आग्नेयं शमितं तदा

અગ્નિથી દહાતો હોવા છતાં તેણે વારુણાસ્ત્ર સંધાન કર્યું; તે મહાન વારુણાસ્ત્રથી ત્યારે અગ્નેય બાણ શમિત થયું.

Verse 5

ततोऽसौ चिन्तयामास केन बाणो विसर्जितः । कस्यैषा पौरुषी शक्तिः को यास्यति यमालयम्

પછી તે વિચારવા લાગ્યો—આ બાણ કોણે છોડ્યું? આ પૌરુષી શક્તિ કોની છે? કોણ યમાલયે જશે?

Verse 6

ततोऽन्धको मृधे क्रुद्धो बाणमार्गेण निर्गतः । स दृष्ट्वा बाणमार्गेण चापहस्तं जनार्दनम्

પછી યુદ્ધમાં ક્રોધિત અંધક બાણના માર્ગે આગળ નીકળ્યો; એ જ બાણપથ અનુસરી તેણે ધનુષધારી જનાર્દનને જોયો.

Verse 7

अन्धक उवाच । न शर्म लप्स्यसे ह्यद्य मया दृष्ट्याभिवीक्षितः । न शक्नोषि तथा गन्तुं नागः शार्दूलदर्शनात्

અંધકે કહ્યું—આજે મારી દૃષ્ટિથી અભિવીક્ષિત થયેલો તું શાંતિ નહીં પામે. વાઘને જોઈ હાથી જેમ આગળ નથી વધતો, તેમ તું પણ જઈ શકશે નહીં.

Verse 8

आगच्छति यथा भक्ष्यं मार्जारस्य च मूषिकः । न शक्नोषि तथा यातुं संस्थितस्त्वं ममाग्रतः

જેમ બિલાડીના ભક્ષ્ય રૂપે ઉંદર આગળ આવે છે, તેમ મારી સામે ઊભેલો તું અહીંથી જઈ શકશે નહીં.

Verse 9

अहं त्वां प्रेषयिष्यामि यममार्गे सुदारुणे । अहमन्वेषयिष्यामि किल यास्यामि ते गृहम्

હું તને યમના અતિ ભયંકર માર્ગે મોકલી દઈશ. નિશ્ચયે હું તારો પીછો કરી તારા ઘેર પણ આવી પહોંચિશ.

Verse 10

उपनीतोऽसि कालेन सङ्ग्रामे मम केशव । ये त्वया निर्जिताः पूर्वं दानवा अप्यनेकशः

હે કેશવ, કાળે જ તને મારા યુદ્ધમાં લાવી ઊભો કર્યો છે—તું અગાઉ અનેક વખત દાનવોના સમૂહોને જીત્યો હતો.

Verse 11

न भवन्ति पुमांसस्ते स्त्रियस्ताश्चैव केशव । परं न शस्त्रसङ्ग्रामं करिष्यामि त्वया सह

હે કેશવ, તું અગાઉ જેમને જીત્યો તેઓ ખરેખર પુરુષ નહોતા—સ્ત્રીઓ સમાન હતા. તેથી હું તારી સાથે શસ્ત્રયુદ્ધ નહીં કરું.

Verse 12

वदतो दानवेन्द्रस्य न चुकोप स केशवः । अयुध्यमानं तं दृष्ट्वा चिन्तयामास दानवः

દાનવોએન્દ્રના વચન સાંભળ્યા છતાં કેશવ ક્રોધિત ન થયા. તેને યુદ્ધ ન કરતાં જોઈ દાનવ મનમાં વિચારવા લાગ્યો—હવે શું કરવું?

Verse 13

द्वन्द्वयुद्धं करिष्यामि निश्चित्य युयुधे नृप । स कृष्णेन पदाक्षिप्तः पतितः पृथिवीतले

“હું દ્વંદ્વયુદ્ધ કરીશ” એમ નક્કી કરીને, હે રાજા, તે લડવા લાગ્યો. પરંતુ કૃષ્ણના પગના પ્રહારે તે ધરતી પર પટકાયો.

Verse 14

मुहूर्तात्स समाश्वस्य उत्थायेदं व्यचिन्तयत् । अशक्तो द्वन्द्वयुद्धाय ततः साम प्रयुक्तवान् । पाणिभ्यां सम्पुटं कृत्वा साष्टाङ्गं प्रणतः शुचिः

થોડી વારમાં તે સંભળી ઊભો થયો અને વિચાર્યું—હું દ્વંદ્વયુદ્ધ માટે અશક્ત છું. તેથી તેણે સામ ઉપાય, વિનયભર્યા વચનોનો આશ્રય લીધો. હાથ જોડીને, શુદ્ધ બની, તેણે સાષ્ટાંગ પ્રણામ કર્યો.

Verse 15

अन्धक उवाच । जय कृष्णाय हरये विष्णवे जिष्णवे नमः । हृषीकेश जगद्धात्रे अच्युताय महात्मने

અંધકે કહ્યું—કૃષ્ણને જય! હરિ, વિષ્ણુ, જિષ્ણુને નમસ્કાર. હે હૃષીકેશ, જગદ્ધાત્રે, હે અચ્યુત મહાત્મા—તમને પ્રણામ.

Verse 16

नमः पङ्कजनाभाय नमः पङ्कजमालिने । जनार्दनाय श्रीशाय श्रीपते पीतवाससे

પંકજનાભને નમસ્કાર, પંકજમાલિને નમસ્કાર. જનાર્દન, શ્રીશ, શ્રીપતિ, પીતવાસ ધારણ કરનાર—તમને પ્રણામ.

Verse 17

गोविन्दाय नमो नित्यं नमो जलधिशायिने । नमः करालवक्त्राय नरसिंहाय नादिने

ગોવિંદને નિત્ય નમસ્કાર; સમુદ્રશાયી પ્રભુને નમસ્કાર. ભયંકર મુખવાળા, ગર્જન કરનાર નરસિંહને પ્રણામ.

Verse 18

शार्ङ्गिणे सितवर्णाय शङ्खचक्रगदाभृते । नमो वामनरूपाय यज्ञरूपाय ते नमः

શારઙ્ગધારી, શ્વેતવર્ણ, શંખ-ચક્ર-ગદા ધારણ કરનાર પ્રભુને નમસ્કાર. વામનરૂપ પ્રભુને નમો; યજ્ઞરૂપ તમને પ્રણામ.

Verse 19

नमो वराहरूपाय क्रान्तलोकत्रयाय च । व्याप्ताशेषदिगन्ताय केशवाय नमोनमः

વરાહરૂપ ધારણ કરનારને નમસ્કાર; ત્રિલોકને વટાવી ગયેલને નમસ્કાર. સર્વ દિશાઓના અંત સુધી વ્યાપ્ત કેશવને વારંવાર પ્રણામ.

Verse 20

वासुदेव नमस्तुभ्यं नमः कैटभनाशिने । लक्ष्म्यालय सुरश्रेष्ठ नमस्ते सुरनायक

હે વાસુદેવ, તમને નમસ્કાર; કૈટભનાશકને નમસ્કાર. લક્ષ્મીનિવાસ, દેવોમાં શ્રેષ્ઠ, હે દેવનાયક, તમને પ્રણામ.

Verse 21

विष्णोर्देवाधिदेवस्य प्रमाणं येऽपि कुर्वते । प्रजापतेर्जगद्धातुस्तेषामपि नमाम्यहम्

જે દેવાધિદેવ વિષ્ણુની મહિમાને પ્રમાણિત કરે છે, તેમને પણ હું નમસ્કાર કરું છું; તેમજ જગદ્ધાતા પ્રજાપતિને માન આપનારને પણ પ્રણામ કરું છું.

Verse 22

समस्तभूतदेवस्य वासुदेवस्य धीमतः । प्रणामं ये प्रकुर्वन्ति तेषामपि नमाम्यहम्

સમસ્ત ભૂતોમાં નિવાસ કરનાર દિવ્ય પ્રભુ, ધીમાન વાસુદેવને જે પ્રણામ કરે છે, તેમને પણ હું નમન કરું છું।

Verse 23

तस्य यज्ञवराहस्य विष्णोरमिततेजसः । प्रणामं ये प्रकुर्वन्ति तेषामपि नमाम्यहम्

અપરિમિત તેજવાળા તે યજ્ઞ-વરાહ સ્વરૂપ વિષ્ણુને જે પ્રણામ કરે છે, તેમને પણ હું નમન કરું છું।

Verse 24

गुणानां हि निधानाय नमस्तेऽस्तु पुनःपुनः । कारुण्याम्बुनिधे देव सर्वभक्तिप्रियाय च

હે ગુણનિધાન! તમને વારંવાર નમસ્કાર. હે દેવ, કરુણાસાગર અને સર્વ ભક્તોના પ્રિય—તમને નમન।

Verse 25

श्रीभगवानुवाच । तुष्टस्ते दानवेन्द्राहं वरं वृणु यथेप्सितम् । ददामि ते वरं नूनमपि त्रैलोक्यदुर्लभम्

શ્રીભગવાન બોલ્યા—હે દાનવેન્દ્ર! હું તારા પર પ્રસન્ન છું. જેમ ઇચ્છા તેમ વર માગ; ત્રૈલોક્યમાં દુર્લભ હોય તોય હું નિશ્ચયે વર આપીશ।

Verse 26

अन्धक उवाच । यदि तुष्टोऽसि मे देव वरं दास्यसि चेप्सितम् । तदा ददस्व मे देव युद्धं परमशोभनम् । अवद्धस्तपूतो येनाहं लोकान्गन्तास्मि शोभनान्

અંધક બોલ્યો—હે દેવ! જો તમે મારા પર પ્રસન્ન છો અને મારી ઇચ્છિત વરદાન આપશો, તો હે પ્રભુ, મને પરમ શોભન યુદ્ધ આપો; જેના દ્વારા હું બંધનરહિત થઈ, તપથી પવિત્ર બની, તેજસ્વી લોકોમાં જઈ શકું।

Verse 27

श्रीभगवानुवाच । कथं ददामि ते युद्धं तोषितोऽहं त्वया पुनः । न त्वां तु प्रभवेत्कोपः कथं युध्यामि तेऽन्धक

શ્રીભગવાન બોલ્યા—હું તને યુદ્ધ કેવી રીતે આપું? તું મને ફરી પ્રસન્ન કર્યો છે. તારા પ્રત્યે મારો ક્રોધ ઊભો થતો નથી; હે અંધક, તો હું તારી સાથે કેવી રીતે યુદ્ધ કરું?

Verse 28

यदि ते वर्तते बुद्धिर्युद्धं प्रति न संशयः । ततो गच्छस्व युद्धाय देवं प्रति महेश्वरम्

જો તારી બુદ્ધિ યુદ્ધ તરફ જ સ્થિર હોય અને તેમાં કોઈ સંશય ન હોય, તો યુદ્ધ માટે આગળ વધ—દેવ મહેશ્વર પાસે જા.

Verse 29

अन्धक उवाच । न तत्र सिध्यते कार्यं देवं प्रति महेश्वरम्

અંધક બોલ્યો—મહેશ્વર દેવના વિરોધમાં કરેલું કોઈ કાર્ય ત્યાં સિદ્ધ થતું નથી.

Verse 30

श्रीभगवानुवाच । पुत्र त्वं शिखरं गत्वा धूनयस्व बलेन च

શ્રીભગવાન બોલ્યા—પુત્ર, તું શિખર પર જઈને પોતાના બળથી તેને ધ્રુજાવી દે.

Verse 31

विधूते तत्र देवेशः कोपं कर्ता सुदारुणम् । कोपितः शङ्करो रौद्रं युद्धं दास्यति दानव

તે શિખર ધ્રુજતાં જ દેવેશ અતિ ભયંકર ક્રોધ કરશે. ક્રોધિત શંકર, હે દાનવ, તને રૌદ્ર યુદ્ધ આપશે.

Verse 32

विष्णुवाक्यादसौ पापो गतो यत्र महेश्वरः । कैलासशिखरं प्राप्य धुनोति स्म मुहुर्मुहुः

વિષ્ણુના વચનથી તે પાપી જ્યાં મહેશ્વર હતા ત્યાં ગયો. કૈલાસશિખર પર પહોંચી તેણે તે શિખરને વારંવાર ધ્રુજાવી દીધું.

Verse 33

धूनिते तत्र शिखरे कम्पितं भुवनत्रयम् । निपेतुः शिखराग्राणि कम्पमानान्यनेकशः

ત્યાં શિખર ધ્રુજતાં જ ત્રિભુવન કંપી ઊઠ્યું. ભારે કંપનથી અનેક શિખરાગ્રો અનેકવાર તૂટી પડી ગયા.

Verse 34

चत्वारः सागराः क्षिप्रमेकीभूता महीपते । निपेतुरुल्कापाताश्च पादपा अप्यनेकशः

હે મહીપતે! ચારેય સાગરો તુરંત જાણે એકરૂપ થઈ ગયા. ઉલ્કાપાત વરસ્યા અને અનેક વૃક્ષો પણ મૂળসহ ઉખડી પડી ગયા.

Verse 35

उमया सहितो देवो विस्मयं परमं गतः । गाढमालिङ्ग्य गिरिजा देवं वचनमब्रवीत्

ઉમાસહિત દેવ પરમ આશ્ચર્યમાં પડી ગયા. ગિરિજાએ દેવને દૃઢ રીતે આલિંગન કરીને આ વચન કહ્યાં.

Verse 36

किमर्थं कम्पते शैलः किमर्थं कम्पते धरा । किमर्थं कम्पते नागो मर्त्यः पातालमेव च । किं वा युगक्षयो देव तन्ममाख्यातुमर्हसि

આ પર્વત શા માટે કંપે છે? આ ધરા શા માટે ધ્રુજે છે? નાગો, મર્ત્યો અને પાતાળ પણ શા માટે કંપે છે? હે દેવ! શું આ યુગક્ષય છે? કૃપા કરીને મને કહો.

Verse 37

ईश्वर उवाच । कस्यैषा दुर्मतिर्जाता क्षिप्तः सर्पमुखे करः । ललाटे च कृतं वर्म स यास्यति यमालयम्

ઈશ્વરે કહ્યું—આ કોની દુર્મતિ ઊગી કે સર્પના મુખમાં હાથ નાખ્યો અને લલાટે કવચ બાંધ્યું? તે નિશ્ચયે યમાલયે જશે।

Verse 38

कैलासमाश्रितो येन सुप्तोऽहं येन बोधितः । तं वधिष्ये न सन्देहः सम्मुखो वा भवेद्यदि

જેણે કૈલાસનો આશ્રય લઈને મારી નિદ્રા ભંગ કરી મને જગાડ્યો, તેને હું નિઃસંદેહ વધ કરીશ—જો તે મારા સમક્ષ આવે તો।

Verse 39

चिन्तयामास देवेशो ह्यन्धकोऽयं न संशयः । उपायं चिन्तयामास येनासौ वध्यते क्षणात्

દેવેશએ વિચાર્યું—આ તો અંધક જ છે, શંકા નથી. પછી તેણે એવો ઉપાય વિચાર્યો કે જેથી તે શત્રુ ક્ષણમાં જ વધ થાય।

Verse 40

आगताश्च सुराः सर्वे ब्रह्माद्या वसुभिः सह । रथं देवमयं कृत्वा सर्वलक्षणसंयुतम्

બ્રહ્મા આદિ સર્વ દેવો વસુઓ સાથે આવ્યા અને સર્વ શુભ લક્ષણોથી યુક્ત એવો દેવમય રથ રચ્યો।

Verse 41

केचिद्देवाः स्थिताश्चक्रे केचित्तुण्डाग्रपार्श्वयोः । केचिन्नाभ्यां स्थिता देवाः केचिद्धुर्येषु संस्थिताः

કેટલાક દેવો ચક્ર પર સ્થિત થયા, કેટલાક અગ્રભાગ અને બાજુઓ પાસે; કેટલાક દેવો નાભિ-સ્થાને (ધુરા પર) રહ્યા અને કેટલાક યુગ પર સ્થિત થયા।

Verse 42

धुरीषु निश्चलाः केचित्केचिद्यूपेषु संस्थिताः । केचित्स्यन्दनसंस्तम्भाः केचित्स्यन्दनवेष्टकाः

કેટલાક જુઆ પર અચળ રહ્યા, કેટલાક યૂપસ્તંભો પર સ્થિત થયા. કેટલાક રથના આધારસ્તંભ બન્યા અને કેટલાક રથના રક્ષાત્મક વેષ્ટન-બંધન બન્યા।

Verse 43

आमलसारकेऽन्येऽपि अन्येऽपि कलशे स्थिताः । रिपोर्भयंकरं दिव्यं ध्वजमालादिशोभितम्

બીજા કેટલાક આમલસારક (શિખર-આભૂષણ) પર અને બીજા કેટલાક કલશ પર સ્થિત થયા. ધ્વજ અને માળાઓથી શોભિત તે દિવ્ય રથ શત્રુને ભયંકર લાગતો હતો।

Verse 44

रथं देवमयं कृत्वा तमारूढो जगद्गुरुः । निर्ययौ दानवो यत्र कोपाविष्टो महेश्वरः

આ રીતે દેવમય રથ તૈયાર કરીને જગદ્ગુરુ તેમાં આરુઢ થયા. ક્રોધાવેશમાં મહેશ્વર જ્યાં દાનવ હતો ત્યાં તરફ નીકળી પડ્યા।

Verse 45

तिष्ठ तिष्ठेत्युवाचाथ क्व प्रयास्यसि दुर्मते । शरासनं करे गृह्य शरांश्चिक्षेप दानवे

ત્યારે તેમણે કહ્યું—“થંભ, થંભ! હે દુર્મતિ, ક્યાં જઈશ?” હાથમાં ધનુષ્ય લઈને તેમણે દાનવ પર બાણો છોડ્યા।

Verse 46

दानवेऽधिष्ठिते युद्धे शरैश्चिछेद सायकान् । शरासनेण तत्रैव अन्धकश्छादितस्तदा

દાનવ યુદ્ધમાં અડગ રહ્યો ત્યારે તેણે પોતાના બાણોથી તેના પ્રક્ષેપાસ્ત્રો કાપી નાખ્યા. ત્યારે ત્યાં જ અંધક ધનુષ્ય-બાણોની વર્ષાથી ઢંકાઈ ગયો, જાણે અદૃશ્ય થયો।

Verse 47

न तत्र दृश्यते सूर्यो नाकाशं न च चन्द्रमाः । आग्नेयमस्त्रं व्यसृजद्दानवोऽपि शिवं प्रति

ત્યાં સૂર્ય દેખાતો ન હતો, ન આકાશ, ન ચંદ્રમા. ત્યારે દાનવે પણ શિવ પ્રત્યે આગ્નેયાસ્ત્ર છોડ્યું.

Verse 48

। अध्याय

“અધ્યાય”—હસ્તપ્રત પરંપરામાં અધ્યાય-સમાપ્તિ/વિભાગ દર્શાવતું સૂચક પદ.

Verse 49

ततो देवाधिदेवोऽसौ वारुणास्त्रमयोऽजयत् । वारुणास्त्रेण निमिषादाग्नेयं नाशितं तदा

ત્યારે દેવાધિદેવ એવા પ્રભુએ વારુણાસ્ત્ર પ્રગટ કરી વિજય મેળવ્યો. વારુણાસ્ત્રથી ક્ષણમાં જ આગ્નેયાસ્ત્ર નાશ પામ્યું.

Verse 50

दानवेन तदा मुक्तं वायव्यास्त्रं रणाजिरे । वारुणं च गतं तात वायव्यास्त्रविनाशितम्

ત્યારે યુદ્ધભૂમિમાં દાનવે વાયવ્યાસ્ત્ર છોડ્યું. હે તાત! વાયવ્યાસ્ત્રથી વારુણાસ્ત્ર પણ નિષ્પ્રભ થઈ નાશ પામ્યું.

Verse 51

देवो व्यसर्जयत्सार्पं क्रोधाविष्टेन चेतसा । मारुतं नाशितं बाणैः सर्पैस्तत्र न संशयः

ક્રોધાવેશિત ચિત્તે દેવે સર્પાસ્ત્ર છોડ્યું. તે સર્પસમાન બાણોથી મારુતબળ નાશ પામ્યું—એમાં સંશય નથી.

Verse 52

दानवेन ततो मुक्तं गरुडास्त्रं च लीलया । गारुडास्त्रं च तद्दृष्ट्वा सार्पं नैव व्यदृश्यत

ત્યારે દાનવે લીલાભાવે ગરુડાસ્ત્ર છોડ્યું. તે ગારુડાસ્ત્ર દેખાતાં જ સાર્પાસ્ત્ર ફરી દેખાયું નહીં.

Verse 53

ततो देवाधिदेवेन नारसिंहं विसर्जितम् । नारसिंहास्त्रबाणेन गारुडास्त्रं प्रशामितम्

પછી દેવાધિદેવે નારસિંહશક્તિ પ્રક્ષેપ કરી. નારસિંહાસ્ત્રના બાણથી ગારુડાસ્ત્ર શાંત થઈ વિરામ પામ્યું.

Verse 54

अस्त्रमस्त्रेण शम्येत न बाध्येत परस्परम् । महद्युद्धमभूत्तातसुरासुरभयंकरम्

અસ્ત્રનું શમન અસ્ત્રથી જ થાય; તે પરસ્પર તરત જ એકબીજાને દબાવી શકતા નથી. ત્યારે, પ્રિય, દેવો અને અસુરો બંનેને ભયંકર એવું મહાયુદ્ધ ઊભું થયું.

Verse 55

चक्रनालीकनाराचैस्तोमरैः खड्गमुद्गरैः । वत्सदन्तैस्तथा भल्लैः कर्णिकारैश्च शोभनैः

ચક્ર, નાળીકા, નારાચ, તોમર, ખડ્ગ અને મુદગર; તેમજ વત્સદંત શસ્ત્રો, ભલ્લ બાણો અને શોભન કર્ણિકાર શરોથી.

Verse 56

एवं न शक्यते हन्तुं दानवो विविधायुधैः । तदा ज्वालाकरालाश्च खड्गनाराचतोमराः

આ રીતે અનેક પ્રકારના આયુધોથી પણ દાનવનો વધ શક્ય ન થયો. ત્યારે જ્વાલામય, ભયંકર ખડ્ગ, નારાચ અને તોમર પ્રગટ થયા.

Verse 57

वृषाङ्केन विमुक्तास्तु समरे दानवं प्रति । न संस्पृशन्ति शस्त्राणि गात्रं गौडवधूरिव

વૃષધ્વજ ભગવાને સમરમાં દાનવ સામે છોડેલા શસ્ત્રો તેના અંગને સ્પર્શ પણ ન કરી શક્યા—જેમ કુલીન ગૌડવધૂ પરપુરુષના સ્પર્શથી અસ્પૃશ્ય રહે છે।

Verse 58

आयुधानि ततस्त्यक्त्वा बाहुयुद्धमुपस्थितौ । करं करेण संगृह्य प्रहरन्तौ स्वमुष्टिभिः । रणप्रयोगैर्युध्यन्तौ युयुधाते शिवान्धकौ

પછી બંનેએ શસ્ત્રો ત્યજીને બાહુયુદ્ધ સ્વીકાર્યું. હાથમાં હાથ પકડી, પોતાની મુઠ્ઠીઓથી પ્રહાર કરતાં અને રણપ્રયોગો અપનાવતા શિવ અને અંધક યુદ્ધ કરતા રહ્યા।

Verse 59

श्रीमार्कण्डेय उवाच । अन्धकं प्रति देवेशश्चिन्तयामास निग्रहम् । हनिष्यामि न सन्देहो दुष्टात्मानं न संशयः

શ્રી માર્કંડેયે કહ્યું—દેવેશ અંધકના નિગ્રહનો નિશ્ચય કર્યો. ‘આ દुष્ટાત્માને હું સંહાર કરીશ—એમાં ન સંદેહ, ન સંશય’ એમ।

Verse 60

स शिवेन यदा क्षिप्तः पतितः पृथिवीतले । ऊर्ध्वबाहुरधोवक्त्रो दानवो नृपसत्तम

હે નૃપશ્રેષ્ઠ! શિવે જ્યારે તે દાનવને ફેંકી દીધો, ત્યારે તે ધરતી પર પટકાયો—બાહુ ઉપર, મુખ નીચે.

Verse 61

क्रोधाविष्टेन देवेशः सङ्ग्रामे देवशत्रुणा । कक्षयोः कुहरे क्षिप्त्वा बन्धेनाक्रम्य पीडितः

યુદ્ધમાં દેવશત્રુએ ક્રોધાવિષ્ટ દેવેશ પર આક્રમણ કર્યું. તેને બગલના ખોખામાં ધકેલી, બંધનોથી બાંધી દબાવતાં તે પીડિત થયો।

Verse 62

निस्पन्दश्चाभवद्देवो मूर्च्छायुक्तो महेश्वरः । मूर्च्छापन्नं तु तं ज्ञात्वा चिन्तयामास दानवः

મહેશ્વર દેવ મૂર્છાથી આવૃત થઈ નિસ્પંદ બન્યા. તેમને મૂર્છિત જાણીને દાનવ મનમાં વિચાર કરવા લાગ્યો.

Verse 63

हाहा कष्टं कृतं मेऽद्य दुष्कृतं पापकर्मणा । किं करोमि कथं कर्म कस्मिन्स्थाने तु मोचये

હાય હાય! આજે પાપકર્મથી મેં અતિ ભયંકર દુષ્કૃત્ય કર્યું. હવે હું શું કરું, કેવી રીતે વર્તું, અને કયા સ્થાને આ પાપથી મુક્તિ મેળવું?

Verse 64

गृहीत्वा देवमुत्सङ्गे गतः कैलासपर्वतम् । शय्यायां शङ्करं न्यस्य निर्ययौ दैत्यराट्ततः

દેવને ગોદમાં ઉઠાવી તે કૈલાસ પર્વત પર ગયો. શય્યા પર શંકરને સુવડાવી દૈત્યરાજ પછી બહાર નીકળી ગયો.

Verse 65

शय्यायां पतितो देवः प्रपेदे वेदनां ततः । तावद्ददर्श चात्मानं स्वकीयभवनस्थितम्

શય્યા પર પડેલા દેવે ત્યારે વેદના અનુભવી. એ જ ક્ષણે તેમણે પોતાને જાણે પોતાના જ ભવનમાં સ્થિત જોયા.

Verse 66

पराभवः कृतो मद्यं कथं तेन दुरात्मना । क्रोधवेगसमाविष्टो निर्ययौ दानवं प्रति

“એ દુષ્ટાત્માએ મને આ અપમાન કેવી રીતે કર્યું?” ક્રોધના વેગથી આવૃત થઈ તેઓ દાનવ તરફ નીકળી પડ્યા.

Verse 67

आयसीं लगुडीं गृह्य प्रभुर्भारसहस्रजाम् । दानवं च ततो दृष्ट्वा प्राक्षिपत्तस्य मूर्धनि

લોખંડની ગદા હાથમાં લઈને, સહસ્ર ભાર સમ ભારે પ્રભુએ દાનવને જોઈ તેને તેના મસ્તક પર ફેંકી દીધી।

Verse 68

खड्गेन ताडयामास दानवः प्रहसन्रणे । देवेनाथस्मृतं चास्त्रं कौच्छेराख्यं महाहवे

રણમાં હસતો દાનવ ખડ્ગથી પ્રહાર કરવા લાગ્યો; ત્યારે તે મહાયુદ્ધમાં દેવે ‘કૌચ્છેર’ નામનું અસ્ત્ર સ્મર્યું।

Verse 69

दीप्यमानं समुत्सृज्य हृदये ताडितः क्षणात् । ततः स ताडितस्तेन रुधिरोद्गारमुद्वमन्

જ્વલંત વસ્તુને ફેંકી દેતાં જ તે ક્ષણમાં હૃદયમાં આઘાત પામ્યો; અને તે પ્રહારે વિદ્ધ થઈ રક્તનો પ્રવાહ ઉગાળવા લાગ્યો।

Verse 70

पतितोऽधोमुखो भूत्वा ततः शूलेन भेदितः । पुनश्च देवदेवेन शूलेन द्विदलीकृतः

તે અધોમુખ પડી ગયો; પછી ત્રિશૂલથી ભેદાયો, અને ફરી દેવોના દેવએ ત્રિશૂલથી તેને બે ભાગમાં ચીરી નાખ્યો।

Verse 71

शूलाग्रेऽसौ स्थितः पापो भ्रान्तवांश्चक्रवत्तदा । ये ये भूम्यां पतन्ति स्म तत्कायाद्रक्तबिन्दवः

ત્રિશૂલના અગ્ર પર સ્થિત તે પાપી ત્યારે ચક્રની જેમ ફરવા લાગ્યો; અને તેના દેહમાંથી જે જે રક્તબિંદુ ભૂમિ પર પડતા હતા—

Verse 72

ते ते सर्वे समुत्तस्थुर्दानवाः शास्त्रपाणयः । व्याकुलस्तु ततो देवो दानवेन तरस्विना

ત્યારે તેઓ બધા દાનવો શસ્ત્ર હાથમાં લઈને ઊભા થયા. તે ઝડપી અને પ્રબળ દાનવથી દેવ વ્યાકુળ થયા.

Verse 73

देवेनाथ स्मृता दुर्गा चामुण्डा भीषणानना । आयाता भीषणाकारा नानायुधविराजिता

ત્યારે દેવે ભયાનક મુખવાળી ચામુંડા-દુર્ગાનું સ્મરણ કર્યું. તે ભયંકર આકાર ધારણ કરીને, અનેક શસ્ત્રોથી દીપ્ત થઈ આવી પહોંચી.

Verse 74

महादंष्ट्रा महाकाया पिङ्गाक्षी लम्बकर्णिका । आदेशो दीयतां देव को यास्यति यमालयम्

‘મહાદંષ્ટ્રા, મહાકાયા, પિંગાક્ષી, લાંબકર્ણિકા—આદેશ આપો, હે દેવ! કોણ યમાલયે જશે?’

Verse 75

ईश्वर उवाच । पिबास्य रुधिरं भद्रे यथेष्टं दानवस्य च । निपतद्रुधिरं भूमौ दुर्गे गृह्णीष्व माचिरम्

ઈશ્વરે કહ્યું—‘ભદ્રે! આ દાનવનું રક્ત મનગમતું પી લે. અને જે રક્ત ભૂમિ પર પડે, હે દુર્ગે, તે વિલંબ વિના ગ્રહણ કર.’

Verse 76

निहन्मि दानवं यावत्साहाय्यं कुरु सुन्दरि । एवमुक्ता तु सा दुर्गा पपौ च रुधिरं ततः

‘હું દાનવનો વધ કરું ત્યાં સુધી, હે સુન્દરી, સહાય કર.’ એમ કહ્યે પછી દુર્ગાએ ત્યારે તેનું રક્ત પી લીધું.

Verse 77

निहता दानवाः सर्वे देवेशेन सहस्रशः । अन्धकोऽपि च तान् दृष्ट्वा दानवानवनिं गतान् । ततो वाग्भिः प्रतुष्टाव देवदेवं महेश्वरम्

દેવોના સ્વામીએ સહસ્રોની સંખ્યામાં સર્વ દાનવોનો સંહાર કર્યો. અંધક પણ તે દાનવોને ધરતી પર પડેલા જોઈ, ત્યાર પછી વાણીથી દેવદેવ મહેશ્વરની સ્તુતિ કરવા લાગ્યો.

Verse 78

अन्धक उवाच । जयस्व देवदेवेश उमार्धार्धाशरीरधृक् । नमस्ते देवदेवेश सर्वाय त्रिगुणात्मने

અંધકે કહ્યું— જય હો, હે દેવદેવેશ! તમે ઉમાના અર્ધભાગને પોતાના શરીરરૂપે ધારણ કરો છો. હે દેવદેવેશ, ત્રિગુણાત્મક સર્વસ્વરૂપ તમને નમસ્કાર.

Verse 79

वृषभासनमारूढ शशाङ्ककृतशेखर । जय खट्वाङ्गहस्ताय गङ्गाधर नमोऽस्तु ते

વૃષભાસન પર આરૂઢ, શશાંકને શિરોમણિરૂપે ધારણ કરનાર! ખટ્વાંગ હસ્તધારી તમને જય હો. હે ગંગાધર, તમને નમસ્કાર.

Verse 80

नमो डमरुहस्ताय नमः कपालमालिने । स्मरदेहविनाशाय महेशाय नमोऽस्तु ते

ડમરુ હસ્તધારીને નમસ્કાર, કપાલમાળા ધારણ કરનારને નમસ્કાર. સ્મરદેહનો વિનાશ કરનાર મહેશને નમસ્કાર હો.

Verse 81

पूष्णो दन्तनिपाताय गणनाथाय ते नमः । जय स्वरूपदेहाय अरूपबहुरूपिणे

પૂષાના દાંત પાડી દેનાર ગણનાથને નમસ્કાર. સ્વરૂપમય દેહધારી—અરૂપ રહીને પણ બહુરૂપ ધારણ કરનાર—તમને જય હો.

Verse 82

उत्तमाङ्गविनाशाय विरिञ्चेरपि शङ्कर । श्मशानवासिने नित्यं नित्यं भैरवरूपिणे

હે શંકર! વિરિંચિ (બ્રહ્મા)ના પણ ઉત્તમ અંગ (મસ્તક)નો વિનાશ કરનાર, શ્મશાનવાસી, નિત્ય નિત્ય ભૈરવરૂપે પ્રગટ થનાર—તમને નમસ્કાર.

Verse 83

त्वं सर्वगोऽसि त्वं कर्ता त्वं हर्ता नान्य एव च । त्वं भूमिस्त्वं दिशश्चैव त्वं गुरुर्भार्गवस्तथा

તમે સર્વવ્યાપી છો; તમે જ કર્તા છો; તમે જ હર્તા (સંહારક) છો—તમારા સિવાય બીજો કોઈ નથી. તમે જ ભૂમિ છો, તમે જ દિશાઓ છો; અને તમે જ ગુરુ—ભાર్గવ પણ છો.

Verse 84

सौरिस्त्वं देवदेवेश भूमिपुत्रस्तथैव च । ऋक्षग्रहादिकं सर्वं यद्दृश्यं तत्त्वमेव च

હે દેવદેવેશ! તમે શૌરી પણ છો અને ભૂમિપુત્ર પણ છો. નક્ષત્રો, ગ્રહો વગેરે જે કંઈ દેખાય છે—તે સર્વ તત્ત્વ ખરેખર તમે જ છો.

Verse 85

एवं स्तुतिं तदा कृत्वा देवं प्रति स दानवः । संहताभ्यां तु पाणिभ्यां प्रणनाम महेश्वरम्

આ રીતે દેવની સ્તુતિ કરીને તે દાનવે બંને હાથ જોડીને મહેશ્વરને પ્રણામ કર્યા.

Verse 86

ईश्वर उवाच । साधु साधु महासत्त्व वरं याचस्व दानव । दाताहं याचकस्त्वं हि ददामीह यथेप्सितम्

ઈશ્વરે કહ્યું—“સાધુ, સાધુ, હે મહાસત્ત્વ! હે દાનવ, વર માગ. દાતા હું છું અને યાચક તું છે; અહીં તારી ઇચ્છા મુજબ આપું છું.”

Verse 87

अन्धक उवाच । यदि तुष्टोऽसि देवेश यदि देयो वरो मम । तदात्मसदृशोऽहं ते कर्तव्यो नापरो वरः

અંધકે કહ્યું—હે દેવેશ! જો તમે પ્રસન્ન હો અને મને વર આપવો હોય, તો મને તમારા સ્વભાવ સમાન બનાવો; આ સિવાય બીજો કોઈ વર મને નથી જોઈએ।

Verse 88

भस्मी जटी त्रिनेत्री च त्रिशूली च चतुर्भुजः । व्याघ्रचर्मोत्तरीयश्च नागयज्ञोपवीतकः

(મને) ભસ્મલિપ્ત, જટાધારી, ત્રિનેત્ર, ત્રિશૂલધારી, ચતુર્ભુજ; વ્યાઘ્રચર્મને ઉત્તરીય રૂપે ધારણ કરનાર અને નાગને યજ્ઞોપવીત રૂપે ધારણ કરનાર બનાવો।

Verse 89

एतदिच्छाम्यहं सर्वं यदि तुष्टो महेश्वर

હે મહેશ્વર! જો તમે પ્રસન્ન હો, તો હું આ બધું ઇચ્છું છું।

Verse 90

ईश्वर उवाच । ददामि ते वरं ह्यद्य यस्त्वया याचितोऽनघ । गणेषु मे स्थितः पुत्र भृङ्गीशस्त्वं भविष्यसि

ઈશ્વરે કહ્યું—હે નિષ્પાપ! આજે તું માગેલો વર હું તને આપું છું. પુત્ર, મારા ગણોમાં સ્થિત થઈ તું ભૃંગીશ બનશે।