Adhyaya 194

Verse 1

श्रीमार्कण्डेय उवाच । तच्छ्रुत्वानान्तदेवेन विश्वरूपमुदाहृतम् । देवराजस्तथा देवाः परं विस्मयमागताः

શ્રી માર્કંડેયે કહ્યું—અનંતદેવે વિશ્વરૂપનું વર્ણન કર્યું તે સાંભળી દેવરાજ ઇન્દ્ર તથા અન્ય દેવો પરમ આશ્ચર્યમાં પડી ગયા.

Verse 2

दृष्ट्वा चाप्सरसं पुण्यामुर्वशीं कमलाननाम् । संत्रस्तो विस्मितश्चाभूदिन्द्रो राजश्रिया वृतः

કમલમુખી પુણ્ય અપ્સરા ઉર્વશીને જોઈને, રાજશ્રીથી ઘેરાયેલો ઇન્દ્ર પણ ભયથી કંપિત થયો અને વિસ્મયથી ભરાઈ ગયો।

Verse 3

न किंचिदुत्तरं वाक्यमुक्तवाञ्जोषमास्थितः । इति वृत्तान्तभूतं हि नारायणविचेष्टितम्

તેણે જવાબમાં એક શબ્દ પણ ન બોલ્યો અને મૌન ધારણ કર્યું. આ તો નિશ્ચયે નારાયણની દિવ્ય લીલાનું વર્ણનીય વૃત્તાંત છે.

Verse 4

भृगोः खात्यां समुत्पन्ना लक्ष्मीः श्रुत्वा तु वै नृप । वैश्वरूपं परं रूपं विस्मिताचिन्तयत्तदा

હે નૃપ! ભૃગુની પુત્રી ખ્યાતિમાંથી ઉત્પન્ન થયેલી લક્ષ્મીએ તે પરમ વૈશ્વરૂપનું વર્ણન સાંભળી વિસ્મિત થઈ ત્યારે ઊંડું ચિંતન કર્યું.

Verse 5

केनोपायेन स स्यान्मे भर्ता नारायणः प्रभुः । व्रतेन तपसा वापि दानेन नियमेन च

‘કયા ઉપાયથી તે પ્રભુ નારાયણ મારા પતિ બને—વ્રતથી, તપથી, દાનથી, કે નિયમપાલનથી?’

Verse 6

वृद्धानां सेवनेनाथ देवताराधनेन वा । इति चिन्तापरां कन्यां सती ज्ञात्वा युधिष्ठिर

‘અથવા વૃદ્ધોની સેવા દ્વારા, કે દેવતાઓની આરાધના દ્વારા?’—હે યુધિષ્ઠિર! આવી ચિંતામાં લીન થયેલી તે કન્યાને સતી સમજી ગઈ.

Verse 7

प्राह प्राप्तो मया भर्ता शङ्करस्तपसा किल । प्रजापतिश्च गायत्र्या ह्यन्याभिरभिवाञ्छिताः

તેણે કહ્યું—નિશ્ચયે મેં તપસ્યા દ્વારા શંકરને પતિરૂપે પ્રાપ્ત કર્યો; અને ગાયત્રી દ્વારા પ્રજાપતિ પ્રાપ્ત થાય છે—તેમ જ અન્ય સાધનાઓથી અન્ય અભીષ્ટ ફળો પ્રાપ્ત થાય છે।

Verse 8

तपसैव हि ते प्राप्यस्तस्मात्तच्चर सुव्रते । तपस्त्वं हि महच्चोग्रं सर्ववाञ्छितदायकम्

તે તપસ્યા દ્વારા જ પ્રાપ્ત થાય છે; તેથી, હે સુવ્રતે, તે જ આચર. તપ મહાન અને ઉગ્ર છે; તે સર્વ અભીષ્ટ આપે છે।

Verse 9

मार्कण्डेय उवाच । सागरान्तं समासाद्य लक्ष्मीः परपुरंजय । चचार विपुलं कालं तपः परमदुश्चरम्

માર્કંડેયે કહ્યું—હે પરપુરંજય! સમુદ્રના અંતે પહોંચી લક્ષ્મીએ લાંબા સમય સુધી અત્યંત દુષ્કર તપ આચર્યું।

Verse 10

स्थाणुवत्संस्थिता साभूद्दिव्यं वर्षसहस्रकम् । तत इन्द्रादयो देवाः शङ्खचक्रगदाधराः

તે એક હજાર દિવ્ય વર્ષો સુધી સ્તંભની જેમ અચળ ઊભી રહી. ત્યારબાદ શંખ-ચક્ર-ગદા ધારણ કરનાર ઇન્દ્ર આદિ દેવો (ત્યાં) આવ્યા।

Verse 11

भूत्वा जग्मुस्तदर्थं ते सा तु पृष्टवती सुरान् । विश्वरूपं वैष्णवं यत्तद्दर्शयत माचिरम्

તેઓ તે હેતુથી (તે રૂપ ધારણ કરીને) ત્યાં ગયા. પરંતુ તેણીએ દેવોને પૂછ્યું—“વિલંબ ન કરો; તે વૈષ્ણવ વિશ્વરૂપ મને દર્શાવો.”

Verse 12

विलक्षा व्रीडिता देवा गत्वा नारायणं तदा । अब्रुवन् वैश्वरूपं नो शक्ता दर्शयितुं वयम्

ગૂંચવાયેલા અને લજ્જિત દેવો ત્યારે નારાયણ પાસે ગયા અને બોલ્યા— “અમે વૈશ્વરૂપ દર્શાવી શકતા નથી.”

Verse 13

ततो यथेष्टं ते जग्मुः स च विष्णुरचिन्तयत् । उग्ररूपा स्थिता देवी देहं दहति भार्गवी

પછી તેઓ પોતાની ઇચ્છા મુજબ ચાલ્યા ગયા. અને વિષ્ણુએ વિચાર્યું— “ઉગ્રરૂપે સ્થિત ભાર్గવી દેવી તપસ્યાના તાપથી પોતાના દેહને જ દહે છે.”

Verse 14

तां तस्मात्तत्र गत्वाहं वरं दत्त्वा तु वाञ्छितम् । पुनस्तपः करिष्यामि दर्शयिष्यामि वा पुनः । वैष्णवं विश्वरूपं यद्दुर्दश्यं देवदानवैः

અતએવ હું ત્યાં જઈ તેને ઇચ્છિત વર આપીને, પછી ફરી તપ કરું અને દેવ-દાનવોને પણ દુર્દર્શ્ય એવા વૈષ્ણવ વિશ્વરૂપનું પુનઃ દર્શન કરાવું.

Verse 15

मार्कण्डेय उवाच । ततो गत्वा हृषीकेशः सागरान्तस्थितां श्रियम् । प्राह तुष्टोऽस्मि ते देवि वरं वृणु यथेप्सितम्

માર્કંડેયે કહ્યું— ત્યાર પછી હૃષીકેશ સમુદ્રકાંઠે સ્થિત શ્રીદેવી પાસે જઈ પ્રસન્ન થઈ બોલ્યા— “દેવિ, હું તારા પર પ્રસન્ન છું; જેમ ઇચ્છે તેમ વર માગ.”

Verse 16

श्रीरुवाच । यदि तुष्टोऽसि मे देव प्रपन्नाया जनार्दन । तदा दर्शय यद्दृष्टमप्सरोभिस्तवानघ

શ્રી બોલ્યા— “હે દેવ, હે જનાર્દન! શરણાગત મારી ઉપર જો તું પ્રસન્ન હોય, તો હે નિષ્પાપ, અપ્સરાઓએ જે રૂપ જોયું હતું તે મને દર્શાવ.”

Verse 17

विश्वरूपमनन्तं च भूतभावन केशव । गन्धमादनमासाद्य कृतं यच्च तपस्त्वया

હે કેશવ, ભૂતભાવન! મને તમારું વિશ્વરૂપ અને અનંતરૂપ દર્શાવો—ગંધમાદન પહોંચીને તમે જે તપ કર્યું, તેની સાથે જોડાયેલું તે દર્શન।

Verse 18

तद्वदस्व विभो विष्णो न मिथ्या यदि केशव । श्रद्दधामि न चैवाहं रूपस्यास्य कथंचन

અતએવ હે સર્વવ્યાપી વિષ્ણુ, હે કેશવ—જો આ મિથ્યા ન હોય તો મને કહો. મને શ્રદ્ધા છે, છતાં આ રૂપને હું કોઈ રીતે પણ સાચે સમજી શકતો નથી।

Verse 19

बहुभिर्यक्षरक्षोभिर्मायाचारिप्रचारिभिः । छन्दिता मम जानद्भिर्भावमन्तर्गतं हरौ

ઘણા યક્ષો અને રાક્ષસોએ—માયાચારથી ભટકી અને છલ ફેલાવી—મને છેતર્યો; છતાં તેઓ જાણતા હતા કે મારો આંતરિક ભાવ હરિમાં જ સ્થિર છે।

Verse 20

भूत्वा विष्णुस्वरूपास्ते चक्रिणश्च चतुर्भुजाः । सुव्रीडिता गताः सर्वे विश्वरूपो सहायतः

તેઓ વિષ્ણુસમાન સ્વરૂપ ધારણ કરીને—ચક્રધારી, ચતુર્ભુજ બની—મહા લજ્જાથી બધા ચાલ્યા ગયા; અને વિશ્વરૂપ પ્રભુ સહાયક તથા રક્ષક બની રહ્યા।

Verse 21

मार्कण्डेय उवाच । नारायणोऽथ भगवाञ्छङ्खचक्रगदाभृतम् । तया तथोक्तस्तद्रूपं मुक्त्वा वै सुरपूजितम्

માર્કંડેય બોલ્યા—ત્યારે શંખ-ચક્ર-ગદા ધારણ કરનાર ભગવાન નારાયણ, તેણીએ તેમ કહ્યું ત્યારે, દેવતાઓ દ્વારા પૂજિત તે સ્વરૂપને ત્યજી દીધું।

Verse 22

रूपं परं यथोक्तं वै विश्वरूपमदर्शयत् । दर्शयित्वा वचः प्राह पञ्चरात्रविधानतः

તેમણે કહ્યા મુજબ પરમ સ્વરૂપ—વિશ્વરૂપ—દર્શન કરાવ્યું. તે દર્શાવી પછી પાંચારાત્રવિધાન અનુસાર વચન બોલ્યા.

Verse 23

योऽर्चयिष्यति मां नित्यं स पूज्यः स च पूजितः । धनधान्यसमायुक्तः सर्वभोगसमन्वितः

જે મને નિત્ય અર્ચન કરે છે, તે પૂજ્ય બને છે અને પૂજિત પણ થાય છે. તે ધન-ધાન્યથી સમૃદ્ધ થઈ સર્વ યોગ્ય ભોગ-સુખોથી યુક્ત રહે છે.

Verse 24

मूलं हि सर्वधर्माणां ब्रह्मचर्यं परं तपः । तेनाहं तत्र स्थास्यामि मूलश्रीपतिसंज्ञितः

બ્રહ્મચર્ય સર્વ ધર્મોનું મૂળ છે; એ જ પરમ તપ છે. તેથી હું ત્યાં ‘મૂલશ્રીપતિ’ નામે પ્રસિદ્ધ થઈ નિવાસ કરીશ.

Verse 25

मूलश्रीः प्रोच्यते ब्राह्मी ब्रह्मचर्यस्वरूपिणी । सर्वयोगमयी पुण्या सर्वपापहरी शुभा

‘મૂલશ્રી’ને ‘બ્રાહ્મી’ કહેવામાં આવે છે—તે બ્રહ્મચર્ય-સ્વરૂપિણી છે. તે સર્વયોગમયી, પુણ્યા, શુભા અને સર્વપાપહરી છે.

Verse 26

पतिस्तस्याः प्रभुरहं वरदः प्राणिनां प्रिये । रेवाजले नरः स्नात्वा योऽर्चयेन्मां यतव्रतः

હે પ્રિયે! હું તેનો પતિ અને પ્રભુ છું, પ્રાણીઓને વર આપનાર. જે પુરુષ રેવા-જળમાં સ્નાન કરીને સંયમિત વ્રતથી મારી પૂજા કરે—

Verse 27

मूलश्रीपतिनामानं वाञ्छिते प्राप्नुयात्फलम् । दानानि तत्र यो दद्यान्महादानानि च प्रिये

‘મૂલશ્રીપતિ’ નામના જપથી ઇચ્છિત ફળ પ્રાપ્ત થાય છે. અને જે ત્યાં દાન આપે છે, હે પ્રિયે, તે મહાદાન પણ કરે છે.

Verse 28

सहस्रगुणितं पुण्यमन्यस्थानादवाप्यते । दृष्टं त्वया तत्र देशे सम्यक्चैवावधारितम् । तदर्चित्वा परान् कामानाप्स्यसि त्वं न संशयः

અન્ય સ્થળે મળતા પુણ્યની તુલનામાં ત્યાં પ્રાપ્ત પુણ્ય સહસ્રગણું થાય છે. તું તે દેશ જોયો છે અને યોગ્ય રીતે સમજી લીધો છે. ત્યાં તેની આરાધના કરીને તું પરમ કામનાઓ પ્રાપ્ત કરીશ—શંકા નથી.

Verse 29

वरं वृणीष्व देवेशि वाञ्छितं दुर्लभं सुरैः । दुर्गसंसारकान्तारपतितैः परमेश्वरि

હે દેવેશી, દેવોને પણ દુર્લભ એવું ઇચ્છિત વર પસંદ કર. હે પરમેશ્વરી, દુર્ગમ સંસાર-કાન્તારમાં પડેલાઓ માટે (તારક કૃપા આપ).

Verse 30

श्रीरुवाच । नारायण जगद्धातर्नारायण जगत्पते । नारायण परब्रह्म नारायणपरायण

શ્રીએ કહ્યું—હે નારાયણ, જગતના ધારક; હે નારાયણ, જગતના પતિ; હે નારાયણ, પરબ્રહ્મ—હું નારાયણને જ પરમ આશ્રય માનું છું.

Verse 31

प्रसीद पाहि मां भक्त्या सम्यक्सर्गे नियोजय । प्रियो ह्यसि प्रियाहं ते यथा स्यां तत्तथा कुरु

પ્રસન્ન થાઓ; ભક્તિથી મારી રક્ષા કરો અને સૃષ્ટિના ક્રમમાં મને યોગ્ય રીતે નિયુક્ત કરો. તમે મને પ્રિય છો અને હું તમને પ્રિયા છું—એથી જેમ હું હોવી જોઈએ તેમ કરો.

Verse 32

गृहं धर्मार्थकामानां कारणं देव संमतम् । तदास्थायाश्रमं पुण्यं मां श्रेयसि नियोजय

હે દેવ! ગૃહસ્થાશ્રમ ધર્મ, અર્થ અને કામનું કારણ—દેવસંમમત—છે. તેથી તે પુણ્ય આશ્રમ સ્થાપી મને પરમ શ્રેયના માર્ગે નિયોજિત કરો.

Verse 33

नारायण उवाच । नारायणगिरा देवि विज्ञप्तोऽस्मि यतस्त्वया । नारायणगिरिर्नाम तेन मेऽत्र भविष्यति

નારાયણ બોલ્યા—હે દેવી! તું ‘નારાયણ’ નામોચ્ચાર સાથે મને વિનંતી કરી છે; તેથી અહીં મારા નામે ‘નારાયણગિરિ’ નામનો પવિત્ર પર્વત થશે.

Verse 34

नारायणस्मृतौ याति दुरितं जन्मकोटिजम् । यस्माद्गिरति तस्माच्च गिरिरित्येव शब्दितम्

નારાયણસ્મરણથી કરોડો જન્મોમાં સંગ્રહિત પાપ નાશ પામે છે. અને કારણ કે આ (પર્વત) તે દુરિતને ‘ગિરતિ’—અર્થાત્ ગળી જાય છે—એથી તેને ‘ગિરિ’ કહે છે.

Verse 35

तस्मात्सर्वाश्रयो देवि गिरिः पर्वतराङ्भवेत् । सुरासुरमनुष्याणां यथाहमपि चाश्रयः

અતએવ, હે દેવી! આ ગિરિ સર્વનો આશ્રય બની પર્વતોમાં શ્રેષ્ઠ થશે—જેમ હું પણ દેવ, અસુર અને મનુષ્યોનો આશ્રય છું.

Verse 36

य एतत्पूजयिष्यन्ति मण्डलस्थं परं मम । नारायणगिरिर्नाम देवरूपं शुभेक्षणे

હે શુભેક્ષણે! જે આ પવિત્ર મંડળમાં સ્થિત મારા પરમ સ્વરૂપની પૂજા કરશે, તે ‘નારાયણગિરિ’ નામના આ દેવરૂપ તીર્થનું જ આરાધન કરશે.

Verse 37

ते दिव्यज्ञानसम्पन्ना दिव्यदेहविचेष्टिताः । दिव्यं लोकमवाप्स्यन्ति दिव्यभोगसमन्विताः

તેઓ દિવ્ય જ્ઞાનથી સંપન્ન અને દિવ્ય દેહની શક્તિઓથી યુક્ત થઈ, દિવ્ય ભોગો સહિત દિવ્ય લોકને પ્રાપ્ત કરશે।

Verse 38

मार्कण्डेय उवाच । तयोरेवं संवदतोर्देवा इन्द्रपुरोगमाः । समागता वनोद्देशं सागरान्ते महर्षयः

માર્કંડેયે કહ્યું—તેઓ બંને આમ સંવાદ કરતા હતા ત્યારે, ઇન્દ્રને અગ્રે રાખીને દેવગણ, હે મહર્ષિઓ, સમુદ્રકાંઠાના વનપ્રદેશમાં આવી પહોંચ્યા।

Verse 39

ततो भृगुं देवराजो नारायणविचिन्तितम् । वव्रे ज्ञात्वा तु तत्कन्यां धर्मात्मा स ददौ च ताम्

પછી દેવરાજે નારાયણ દ્વારા મનોભાવિત ભૃગુને વર તરીકે પસંદ કર્યો. આ જાણીને તે ધર્માત્માએ પોતાની કન્યાને તેને વિવાહમાં અર્પણ કરી।

Verse 40

धर्मोऽपि विधिवद्वत्स विवाहं समकारयत् । देवदेवस्य राजर्षे देवतार्थे समाहितः

અને ધર્મે પણ, હે વત્સ, વિધિપૂર્વક વિવાહ સંપન્ન કરાવ્યો—હે રાજર્ષિ—દેવતાઓના હિત અને દેવદેવના કાર્યમાં એકાગ્ર રહીને।

Verse 41

युधिष्ठिर उवाच । धर्मो विवाहमकरोद्विधिवद्यत्त्वयोदितम् । को विधिस्तत्र का दत्ता दक्षिणा भृगुणापि च

યુધિષ્ઠિરે કહ્યું—તમે કહ્યું કે ધર્મે વિધિપૂર્વક વિવાહ કરાવ્યો. ત્યાંની વિધિ શું હતી, અને ભૃગુએ પણ કઈ દક્ષિણા આપી?

Verse 42

विवाहयज्ञे समभूत्स्रुक्स्रुवग्रहणे च कः । ऋत्विजः के सदस्याश्च तस्यासन् द्विजसत्तम

તે વિવાહ-યજ્ઞમાં સ્રુક્ અને સ્રુવ ગ્રહણનું કાર્ય કોણે કર્યું? ત્યાંના ઋત્વિજ કોણ હતા અને વિદ્વાન સભ્ય કોણ હતા, હે દ્વિજશ્રેષ્ઠ?

Verse 43

किं तस्यावभृथं त्वासीत्तत्सर्वं वद विस्तरात् । त्वद्वाक्यामृतपानेन तृप्तिर्मम न विद्यते

તે યજ્ઞનું અવભૃથ-સ્નાન કેવું હતું? તે બધું વિસ્તારે કહો. તમારા વચનામૃતનું પાન કરીને પણ મારી તૃપ્તિ થતી નથી.

Verse 44

मार्कण्डेय उवाच । नारायणविवाहस्य यज्ञस्य च युधिष्ठिर । तपसस्तस्य देवस्य सम्यगाचरणस्य च

માર્કંડેય બોલ્યા—હે યુધિષ્ઠિર! નારાયણના વિવાહ અને તે યજ્ઞ વિષે, તેમજ તે દિવ્ય પુરુષના તપ અને સમ્યક્ આચરણ વિષે (સાંભળ).

Verse 45

वक्तुं समर्थो न गुणान्ब्रह्मापि परमेश्वरः । तथाप्युद्देशतो वच्मि शृणु भूत्वा समाहितः

તેના ગુણોનું પૂર્ણ વર્ણન કરવા પરમેશ્વર બ્રહ્મા પણ સમર્થ નથી. છતાં હું સંકેતરૂપે સંક્ષેપમાં કહું છું; એકાગ્ર ચિત્તે સાંભળો.

Verse 46

ब्रह्मा सप्तर्षयस्तत्र स्रुक्स्रुवग्रहणे रताः । अग्नीञ्जुहुविरे राजन्वेदिर्धात्री ससागरा

ત્યાં બ્રહ્મા અને સપ્તર્ષિઓ સ્રુક્–સ્રુવ ગ્રહણમાં તત્પર હતા. હે રાજન! તેમણે અગ્નિઓમાં આહુતિ અર્પી; સમુદ્રો સહિત ધરતી જ વેદી બની.

Verse 47

ददुः समुद्रा रत्नानि ब्रह्मर्षिभ्यो नृपोत्तम । धनदोऽपि ददौ वित्तं सर्वब्राह्मणवाञ्छितम्

હે નૃપોત્તમ! સમુદ્રોએ બ્રહ્મર્ષિઓને રત્નો અર્પ્યાં; અને ધનદ કુબેરએ પણ બ્રાહ્મણોને ઇચ્છિત સર્વ ધન આપ્યું।

Verse 48

विश्वकर्माऽपि देवानां ब्रह्मर्षीणां परंतप । वेश्मानि सुविचित्राणि सर्वरत्नमयानि च

હે પરંતપ! વિશ્વકર્માએ દેવો અને બ્રહ્મર્ષિઓ માટે અતિ વિચિત્ર, સર્વરત્નમય મહેલો પણ રચ્યા।

Verse 49

कृत्वा प्रदर्शयामास देवेन्द्राय यशस्विने । शतक्रतुस्ततो विप्रान्कापिष्ठलपुरोगमान्

એ રીતે કરીને તેણે યશસ્વી દેવೇಂದ್ರ ઇન્દ્રને તે દર્શાવ્યું; ત્યારબાદ શતક્રતુ ઇન્દ્રએ કાપિષ્ઠલના આગેવાનવાળા વિપ્રોને તે બતાવ્યું।

Verse 50

शौनकादींश्च पप्रच्छ बष्कलाञ्छागलानपि । आत्रेयानपि राजेन्द्र वृणुध्वमभिवाञ्छितम्

હે રાજેન્દ્ર! તેણે શૌનક આદિ, બષ્કલ, છાગલ તથા આત્રેયોને પૂછ્યું—“તમને અભિવાંછિત હોય તે પસંદ કરો।”

Verse 51

दृष्ट्वा ते चित्ररत्नानि प्राहुः सर्वेश्वरेश्वरम् । देवानां च ऋषीणां च सङ्गमोऽयं सुपुण्यकृत्

તે અદ્ભુત રત્નો જોઈ તેઓ સર્વેશ્વરેશ્વરને બોલ્યા—“દેવો અને ઋષિઓનો આ સંગમ પરમ પુણ્યપ્રદ છે।”

Verse 52

अस्मिन्पुण्ये सुरेशान वस्तुं वाञ्छामहे सदा । शतक्रतुः प्राह पुनर्वासो वात्र भविष्यति । सत्यधर्मरता यूयं यावत्कालं भविष्यथ

હે દેવેશ! આ પુણ્યસ્થાને અમે સદા નિવાસ કરવા ઇચ્છીએ છીએ. શતક્રતુએ ફરી કહ્યું—જ્યાં સુધી તમે સત્ય અને ધર્મમાં રત રહેશો, ત્યાં સુધી અહીં તમારો વારંવાર નિવાસ થશે.

Verse 53

मार्कण्डेय उवाच । पृष्टं यद्राजशार्दूल के मखे होत्रिणोऽभवन् । तत्प्रोच्यमानमधुना शृणु भूत्वा समाहितः

માર્કંડેય બોલ્યા—હે રાજશાર્દૂલ! તે યજ્ઞમાં કોણ હોતૃ ઋત્વિજ હતા, એવું તું પૂછ્યું. હવે હું તે કહું છું; એકાગ્ર ચિત્તે સાંભળ.

Verse 54

सनत्कुमारप्रमुखाः सदस्यास्तस्य चाभवन् । औद्गात्रमत्र्यङ्गिरसौ मरीचिश्च चकार ह

તે યજ્ઞસભામાં સનત્કુમાર વગેરે સભ્ય હતા. ઉદગાતા કર્મ અત્રિ અને અંગિરસે કર્યું, અને મરીચિએ પણ કર્યું.

Verse 55

हौत्रं धर्मवसिष्ठौ च ब्रह्मत्वं सनको मुनिः । षट्त्रिंशद्ग्रामसाहस्रं प्रादात्तेभ्यः शतक्रतुः

હોતૃ કર્મ ધર્મ અને વસિષ્ઠે કર્યું, અને બ્રહ્મત્વનું પદ મુનિ સનકે ધારણ કર્યું. શતક્રતુએ તેમને છત્રીસ હજાર ગામો દાનમાં આપ્યાં.

Verse 56

लक्ष्मीर्भर्त्रा च संयुक्ताभवत्तत्कृतवान्प्रभुः । ब्रह्मणो जुह्वतो वह्निं यावद्देशस्थितैः सुरैः

તે કર્મથી પ્રભુએ આ સિદ્ધિ કરી—લક્ષ્મી પોતાના ભર્તા સાથે સંયુક્ત થઈ. અને બ્રહ્મા જ્યારે આહુતિ અર્પણ કરતા હતા, ત્યારે પ્રદેશપ્રદેશમાં સ્થિત દેવોએ તે પવિત્ર અગ્નિને સાક્ષીરૂપે જોયો.

Verse 57

दृष्टं ललाटं देशोऽसौ ललाट इति संज्ञितः । स देशः श्रीपतेः क्षेत्रपुण्यं देवर्षिसेवितम्

એ પ્રદેશ લલાટ સમાન દેખાયો, તેથી તેનું નામ ‘લલાટ’ પ્રસિદ્ધ થયું. તે ભૂમિ શ્રીપતિનું પુણ્યક્ષેત્ર છે, દેવો અને ઋષિઓ દ્વારા સેવિત।

Verse 58

सर्वाश्चर्यमयं दिव्यं दिव्यसिद्धिसमन्वितम् । ब्राह्मणानां ततः पङ्क्तिं निवेशयितुमुद्यता

ત્યાં સર્વત્ર આશ્ચર્યમય, દિવ્ય અને દિવ્ય સિદ્ધિઓથી યુક્ત વાતાવરણ હતું. ત્યારબાદ તેઓ બ્રાહ્મણોને પંક્તિમાં બેસાડવા તૈયાર થયા।

Verse 59

लक्ष्मीः श्रीपतिनामानमाह देवं वचस्तदा श्रीरुवाच । य एते ब्राह्मणाः शिष्या भृग्वादीनां यतव्रताः

ત્યારે લક્ષ્મીએ શ્રીપતિ નામના દેવને સંબોધીને કહ્યું—“આ બ્રાહ્મણો ભૃગુ વગેરે ઋષિઓના શિષ્યો છે અને યતવ્રતમાં સ્થિર છે।”

Verse 60

तान्निवेशयितुमिच्छामि त्वत्प्रसादादधोक्षज । मरीच्यादयः सुरेन्द्रेण स्थापिता गरुडध्वज

હે અધોક્ષજ! તમારા પ્રસાદથી હું તેમને અહીં સ્થાપિત કરવા ઇચ્છું છું. હે ગરુડધ્વજ! મરીચિ વગેરે ઋષિઓ સુરೇಂದ್ರ દ્વારા તેમના સ્થાનોમાં સ્થાપિત થયા હતા।

Verse 61

नैष्ठिकव्रतिनो विप्रा बहवोऽत्र यतव्रताः । प्राजापत्ये व्रते ब्राह्मे केचिदत्र व्यवस्थिताः । तानहं स्थापयिष्यामि त्वत्प्रसादादधोक्षज

અહીં ઘણા વિપ્રો નૈષ્ઠિક વ્રતવાળા અને સંયમી છે. કેટલાક પ્રાજાપત્ય વ્રતમાં, કેટલાક બ્રાહ્મ-વ્રતમાં સ્થિત છે. હે અધોક્ષજ! તમારા પ્રસાદથી હું તેમને યથોચિત અહીં સ્થાપિત કરીશ।

Verse 62

मार्कण्डेय उवाच । ततः कौतूहलधरो भगवान्वृषभध्वजः । पप्रच्छ व्रतिनः सर्वान्वृत्तिभेदे व्यवस्थितान्

માર્કંડેયે કહ્યું—પછી કૌતૂહલથી પરિપૂર્ણ ભગવાન વૃષભધ્વજે, વિવિધ જીવનવૃત્તિ અને આચરણમાં સ્થિત સર્વ વ્રતધારીઓને પૂછપરછ કરી।

Verse 63

नारदोऽपि महादेवमुपेत्य च सतीपतिम् । प्राह कृष्णाजिनधरो नैष्ठिका ब्राह्मणा ह्यमी

નારદ પણ સતીપતિ મહાદેવને મળવા જઈ, કૃષ્ણાજિન ધારણ કરીને બોલ્યા—“આ બ્રાહ્મણો નિશ્ચયે નૈષ્ઠિક છે, જીવનભરનાં વ્રતમાં દૃઢ છે।”

Verse 64

अमी कार्याः सुवस्त्रेण छन्नगुह्या द्विजोत्तमाः । प्राजापत्याश्चतुर्विंशसहस्राणि नरेश्वर

આ શ્રેષ્ઠ દ્વિજોને સારા વસ્ત્રો આપવાં જોઈએ અને ગુપ્તાંગો યોગ્ય રીતે ઢંકાયેલા રહે. પ્રાજાપત્ય નિયમ પાળનારાં એ ચોવીસ હજાર છે, હે નરેશ્વર।

Verse 65

ब्रह्मचर्यव्रतस्थानां व्रतब्रह्मविचारिणाम् । द्वादशैषां सहस्राणि सन्ति वै वृषभध्वज

અને બ્રહ્મચર્ય વ્રતમાં સ્થિત, વ્રતધર્મ તથા બ્રહ્મવિચાર કરનારાં એ બાર હજાર છે, હે વૃષભધ્વજ।

Verse 66

नारदस्य वचः श्रुत्वा देवा देवर्षयोऽपि च । साधु साध्वित्यमन्यन्त नोचुः केचन किंचन

નારદના વચન સાંભળી દેવો અને દેવર્ષિઓ પણ “સાધુ, સાધુ” કહીને અનુમોદન કરવા લાગ્યા; કોઈએ પણ કોઈ વાંધો ન ઉઠાવ્યો।

Verse 67

समाह्वयत्ततो लक्ष्मीस्तान् विप्रान् भक्तिसंयुता । उवाच चरणान्गृह्य प्रसादः क्रियतां मयि

પછી ભક્તિથી યુક્ત લક્ષ્મીએ તે વિપ્રોને બોલાવ્યા અને તેમના ચરણ પકડીને કહ્યું— “મારા પર પ્રસન્ન થાઓ, મને કૃપા કરો।”

Verse 68

षट्त्रिंशच्च सहस्राणि वेश्मनामत्र संस्थितिः । विश्वकर्मकृतानां तु तेषु तिष्ठन्तु वोऽखिलाः

અહીં છત્રીસ હજાર ગૃહોમાં નિવાસની વ્યવસ્થા છે. વિશ્વકર્માએ બનાવેલા તે ઘરોમાં તમે સૌ નિવાસ કરો।

Verse 69

ते तथेति प्रतिज्ञाय स्थिताः संप्रीतमानसाः । धनधान्यसमृद्धाश्च वाञ्छितप्राप्तिलक्षणाः । सर्वकामसमृद्धाश्च ह्यनारम्भेषु कर्मणाम्

તેઓ “તથાસ્તુ” કહી પ્રતિજ્ઞા કરીને પ્રસન્ન મનથી ત્યાં રહ્યા. ધન-ધાન્યથી સમૃદ્ધ થયા, ઇચ્છિત ફળપ્રાપ્તિના લક્ષણવાળા થયા, અને વિશેષ પ્રયત્ન કર્યા વિના સર્વ કામનાઓથી પરિપૂર્ણ થયા।

Verse 70

इति संस्थाप्य तान् विप्रान् सा स्थिता पर्यपालयत् । चतुर्धा तु स्थितो विष्णुः श्रिया देव्याः प्रिये रतः

આ રીતે તે વિપ્રોને સ્થાપિત કરીને તે ત્યાં રહી તેમની રક્ષા-પાલન કરતી રહી. અને વિષ્ણુ પણ દેવી શ્રીના પ્રિય સાન્નિધ્યમાં રમીને ચતુર્વિધ રૂપે ત્યાં સ્થિત રહ્યો।

Verse 71

एवं वैवाहिकमखे निवृत्ते ऋषयस्तु तम् । ऊचुश्चावभृथस्नानं कुत्र कुर्मो जनार्दन

આ રીતે વૈવાહિક યજ્ઞ પૂર્ણ થતાં ઋષિઓએ જનાર્દનને કહ્યું— “હે જનાર્દન, અવભૃથ-સ્નાન અમે ક્યાં કરીએ?”

Verse 72

इति श्रुत्वा तु वचनं श्रीपतिः पादपङ्कजात् । मुमोच जाह्नवीतोयं रेवामध्यगमं शुचि

આ વચન સાંભળી શ્રીપતિએ પોતાના પાદપંકજમાંથી પવિત્ર જાહ્નવી (ગંગા)નું જળ મુક્ત કર્યું; તે નિર્મળ ધારા રેવાના મધ્યમાં વહેતી પહોંચી।

Verse 73

हरेः पादोदकं दृष्ट्वा निःसृतं मुनयस्तु ते । विस्मिताः समपद्यन्त जानन्तस्तस्य गौरवम्

હરિના પાદોદકને બહાર નીકળતું જોઈ તે મુનિઓ તેની મહિમા જાણીને અતિ વિસ્મિત થઈ ગયા।

Verse 74

रुद्रेण सहिताः सर्वे देवता ऋषयस्तथा । संकथा विस्मिताश्चक्रुर्विधुन्वन्तः शिरांसि च

રુદ્ર સાથે બધા દેવતાઓ અને ઋષિઓ આશ્ચર્યમાં પરસ્પર વાતચીત કરવા લાગ્યા અને વિસ્મયથી માથાં હલાવતાં રહ્યા।

Verse 75

ऋषय ऊचुः । ब्रूहि शम्भो किमत्रायं अकस्माद्वारिसम्भवः । विष्णोः पादाम्बुजोत्थश्च सम्मोहकरणः परः

ઋષિઓએ કહ્યું—હે શંભો, અહીં અચાનક આ જળ કેવી રીતે ઉત્પન્ન થયું? અને તે વિષ್ಣુના પાદપંકજમાંથી કેવી રીતે નીકળ્યું, જે સૌને આશ્ચર્ય અને પવિત્ર મોહમાં મૂકી રહ્યું છે?

Verse 76

ईश्वर उवाच । पादोदकमिदं विष्णोरहं जानामि वै सुराः । दशाश्वमेधावभृथैः स्नानमत्रातिरिच्यते

ઈશ્વરે કહ્યું—હે દેવો, હું જાણું છું કે આ નિશ્ચયે વિષ್ಣુનું પાદોદક છે. અહીં સ્નાન કરવું દસ અશ્વમેધ યજ્ઞોના અવભૃથ-સ્નાનના પુણ્યથી પણ અધિક છે।

Verse 77

युष्माभिः श्रीपतिः पूज्यः स्नानं चावभृथं कुतः । भविष्यतीति तेनाशु इदं वोऽर्थे विनिर्मितम्

તમારે શ્રીપતિની પૂજા કરવી છે; તો અલગ અવભૃથ-સ્નાનની શું જરૂર? આ જરૂરી પડશે એમ જાણીને તેમણે તમારા હિતાર્થે તત્કાળ આ વ્યવસ્થા રચી।

Verse 78

स्नात्वात्र त्रिदशेशाना यत्फलं सम्प्रपद्यते । वक्तुं न केनचिद्याति ततः किमुत्तरं वचः

હે દેવેશ્વરો! અહીં સ્નાનથી જે ફળ પ્રાપ્ત થાય છે તે કોઈ પણ યોગ્ય રીતે કહી શકતું નથી; જ્યારે તે વાણીથી પરે છે, તો પછી વધુ શું કહેવું?

Verse 79

मार्कण्डेय उवाच । एवमुक्त्वा तु ते सर्वे स्नानं कृत्वा यथागतम् । जग्मुर्देवा महेशानपुरोगा भरतर्षभ

માર્કંડેયે કહ્યું—આમ કહી તેઓ સર્વે સ્નાન કરીને, જેમ આવ્યા હતા તેમ જ પાછા ગયા; હે ભરતશ્રેષ્ઠ! મહેશાન (શિવ) આગળ રહી દેવતાઓ પ્રસ્થાન કર્યા।

Verse 80

ब्राह्मणाश्च ततः सर्वे स्ववेश्मान्येव भेजिरे । देवतीर्थे महाराज सर्वपापप्रणाशने

પછી બધા બ્રાહ્મણો પણ, હે મહારાજ, પોતાના પોતાના ઘરોમાં પરત ગયા—દેવતીર્થમાં (સ્નાન/દર્શન કરીને), જે સર્વ પાપોનો નાશ કરનાર છે।

Verse 194

अध्याय

અધ્યાય. (પાઠ-શીર્ષક)