Adhyaya 137
આ અધ્યાયમાં માર્કંડેય મુનિ રાજાને તીર્થ-ઉપદેશ આપે છે અને નર્મદાના ઉત્તર કાંઠે આવેલ પરમ શૈવ તીર્થ ‘કર્કટેશ્વર’નું માહાત્મ્ય વર્ણવે છે. આ સ્થાન પાપનાશક ગણાય છે. વિધિપૂર્વક સ્નાન કરીને જે શિવપૂજન કરે છે, તેને મૃત્યુ પછી રુદ્રલોક તરફ અપરિવર્તનીય ગતિ પ્રાપ્ત થાય છે. મુનિ કહે છે કે આ તીર્થની મહિમા સંપૂર્ણ રીતે સંક્ષેપમાં કહી શકાતી નથી; છતાં મુખ્ય સિદ્ધાંત જણાવે છે—અહીં કરેલું શુભ કે અશુભ કર્મ ‘અક્ષય’ બની જાય છે, એટલે પવિત્ર ક્ષેત્રમાં કર્મફળની સ્થાયિત્વશક્તિ વિશેષ વધે છે. વાલખિલ્ય ઋષિઓ અને મરીચિ-સંબંધિત તપસ્વીઓ સ્વેચ્છાએ અહીં નિવાસ કરીને આનંદ કરે છે; દેવી નારાયણી પણ અહીં ઘોર તપસ્યા સતત કરે છે. અંતે પિતૃતર્પણનું વિધાન—જે અહીં સ્નાન કરીને તર્પણ કરે છે, તે બાર વર્ષ સુધી પિતૃઓને તૃપ્ત કરે છે. આમ વ્યક્તિગત મુક્તિ, ધર્માચરણ અને વંશકર્તવ્ય એક જ તીર્થકર્મમાં એકત્ર થાય છે.
Shlokas
Verse 1
मार्कण्डेय उवाच । धर्मपुत्र ततो गच्छेत्कर्कटेश्वरमुत्तमम् । उत्तरे नर्मदाकूले सर्वपापक्षयंकरम्
માર્કંડેયે કહ્યું—હે ધર્મપુત્ર! ત્યારબાદ ઉત્તર નર્મદા-કાંઠે સ્થિત, સર્વ પાપનો ક્ષય કરનાર પરમ કર્કટેશ્વર પાસે જવું જોઈએ।
Verse 2
तत्र स्नात्वा विधानेन यस्तु पूजयते शिवम् । अनिवर्तिका गतिस्तस्य रुद्रलोकादसंशयम्
ત્યાં વિધાનપૂર્વક સ્નાન કરીને જે શિવની પૂજા કરે છે, તેની ગતિ અનાવર્ત થાય છે; તે નિઃસંદેહ રુદ્રલોકને પ્રાપ્ત કરે છે।
Verse 3
तस्य तीर्थस्य माहात्म्यं पुराणे यच्छ्रुतं मया । न तद्वर्णयितुं शक्यं संक्षेपेण वदाम्यतः
તે તીર્થનું માહાત્મ્ય, પુરાણોમાં મેં જેમ સાંભળ્યું છે, તેમ યથાર્થ વર્ણવી શકાતું નથી; તેથી હું તેને સંક્ષેપમાં કહું છું।
Verse 4
तत्र तीर्थे तु यः कुर्यात्किंचित्कर्म शुभाशुभम् । हर्षान्मदान्महाराज तत्सर्वं जायतेऽक्षयम्
તે તીર્થમાં જે કોઈ થોડું પણ શુભ કે અશુભ કર્મ કરે, હે મહારાજ, હર્ષથી કે પ્રમાદથી કરેલું તે સર્વ અક્ષય ફળ આપનારું બને છે.
Verse 5
तत्र तीर्थे तपस्तप्त्वा वालखिल्या मरीचयः । रमन्तेऽद्यापि लोकेषु स्वेच्छया कुरुनन्दन
તે તીર્થમાં તપ કરીને વાલખિલ્ય અને મરીચિગણ, હે કુરુનંદન, આજેય પોતાની ઇચ્છાથી લોકોમાં વિહરી આનંદ કરે છે.
Verse 6
तत्रस्थास्तन्न जानन्ति नराज्ञानबहिष्कृताः । शरीरस्थमिवात्मानमक्षयं ज्योतिरव्ययम्
ત્યાં વસનારાઓ તે તત્ત્વ જાણતા નથી, કારણ કે તેઓ અજ્ઞાનથી દૂર ઠેલાયા છે; જેમ દેહમાં રહેલા આત્માને—અક્ષય, અવ્યય જ્યોતિને—પણ ઓળખતા નથી.
Verse 7
तत्र तीर्थे नृपश्रेष्ठ देवी नारायणी पुरा । अद्यापि तपते घोरं तपो यावत्किलार्बुदम्
તે તીર્થમાં, હે નૃપશ્રેષ્ઠ, દેવી નારાયણીએ પૂર્વે ઘોર તપ કર્યું હતું; અને આજેય અર્બુદ-પર્યંત કાળ સુધી ઉગ્ર તપ કરે છે.
Verse 8
तत्र तीर्थे तु यः स्नात्वा तर्पयेत्पितृदेवताः । तस्य ते द्वादशाब्दानि तृप्तिं यान्ति पितामहाः
તે તીર્થમાં જે સ્નાન કરીને પિતૃદેવતાઓને તર્પણ કરે છે, તેના પિતામહો બાર વર્ષ સુધી તૃપ્ત રહે છે.
Verse 137
। अध्याय
ઇતિ અધ્યાય સમાપ્ત.