Adhyaya 156

Verse 1

श्रीमार्कण्डेय उवाच । नास्ति लोकेषु तत्तीर्थं पृथिव्यां यन्नरेश्वर । शुक्लतीर्थेन सदृशमुपमानेन गीयते

શ્રી માર્કંડેય બોલ્યા—હે નરેશ્વર, લોકોમાં કે પૃથ્વી પર એવું કોઈ તીર્થ નથી, જે કોઈ પણ ઉપમાનથી શુક્લતીર્થ સમાન ગવાય।

Verse 2

शुक्लतीर्थं महातीर्थं नर्मदायां व्यवस्थितम् । प्रागुदक्प्रवणे देशे मुनिसङ्घनिषेवितम्

શુક્લતીર્થ નર્મદામાં સ્થિત મહાતીર્થ છે; પૂર્વ અને ઉત્તર તરફ ઢાળ ધરાવતા પ્રદેશમાં, મુનિસંઘો દ્વારા સેવિત છે।

Verse 3

वैशाखे च तथा मासि कृष्णपक्षे चतुर्दशी । कैलासादुमया सार्द्धं स्वयमायाति शङ्करः

વૈશાખ માસના કૃષ્ણપક્ષની ચતુર્દશીએ કૈલાસથી ઉમાસહિત સ્વયં શંકર પધારે છે।

Verse 4

मध्याह्नसमये स्नात्वा पश्यत्यात्मानमात्मना । ब्रह्मविष्ण्विन्द्रसहितः शुक्लतीर्थे समाहितः

મધ્યાહ્ને સ્નાન કરીને તે આત્માથી આત્માનું દર્શન કરે છે; બ્રહ્મા-વિષ્ણુ-ઇન્દ્ર સહિત શુક્લતીર્થમાં સમાધિસ્થ રહે છે।

Verse 5

कार्त्तिक्यां तु विशेषेण वैशाख्यां च नरोत्तम । ब्रह्मविष्णुमहादेवान् स्नात्वा पश्यति तद्दिने

હે નરોત્તમ! વિશેષ કરીને કાર્તિકમાં અને વૈશાખમાં પણ, તે જ દિવસે સ્નાન કરીને બ્રહ્મા-વિષ્ણુ-મહાદેવનું દર્શન થાય છે।

Verse 6

देवराजः सुरैः सार्द्धं वायुमार्गव्यवस्थितः । कृष्णपक्षे चतुर्दश्यां स्नात्वा पश्यति शङ्करम्

દેવરાજ ઇન્દ્ર દેવતાઓ સાથે વાયુમાર્ગમાં સ્થિત રહી, કૃષ્ણપક્ષની ચતુર્દશીએ સ્નાન કરીને શંકરનું દર્શન કરે છે।

Verse 7

गन्धर्वाप्सरसो यक्षाः सिद्धविद्याधरोरगाः । तद्दिने तेऽपि देवेशं दृष्ट्वा मुञ्चन्ति किल्बिषम्

ગંધર્વ-અપ્સરા, યક્ષ, સિદ્ધ, વિદ્યાધર અને નાગ પણ—તે દિવસે દેવેશનું દર્શન કરીને પાપકલુષ ત્યજી દે છે।

Verse 8

अर्धयोजनविस्तारं तदर्द्धेनैव चायतम् । शुक्लतीर्थं महापुण्यं महापातकनाशनम्

શુક્લતીર્થનો વિસ્તાર અર્ધ-યોજન છે અને તેની લંબાઈ તેનો અડધો જ છે. આ તીર્થ મહાપુણ્યદાયક છે અને મહાપાતકોનો પણ નાશ કરે છે.

Verse 9

यत्र स्थितैः प्रदृश्यन्ते वृक्षाग्राणि नरोत्तमैः । तत्र स्थिता महापापैर्मुच्यन्ते पूर्वसंचितैः

હે નરોત્તમ! જ્યાં ઊભા રહેનારને વૃક્ષોના શિખરો પણ દેખાય છે, ત્યાં જે નિવાસ કરે છે તે પૂર્વસંચિત મહાપાપોથી મુક્ત થાય છે.

Verse 10

पापोपपातकैर्युक्तो नरः स्नात्वा प्रमुच्यते । उपार्जिता विनश्येत भ्रूणहत्यापि दुस्त्यजा

પાપ અને ઉપપાતકોથી યુક્ત મનુષ્ય અહીં સ્નાન કરીને મુક્ત થાય છે. પોતાના કર્મથી ઉપાર્જિત, છૂટવું દુષ્કર એવું ભ્રૂણહત્યાનું પાપ પણ નાશ પામે છે.

Verse 11

यस्मात्तत्रैव देवेश उमया सह तिष्ठति । वैशाख्यां च विशेषेण कैलासादेति शङ्करः

કારણ કે દેવેશ્વર ત્યાં જ ઉમા સાથે નિવાસ કરે છે; અને વિશેષ કરીને વૈશાખ માસમાં શંકર કૈલાસથી ત્યાં આવે છે.

Verse 12

तेन तीर्थं महापुण्यं सर्वपातकनाशनम् । कथितं ब्रह्मणा पूर्वं मया तव तथा नृप

અતએવ આ તીર્થ મહાપુણ્યદાયક અને સર્વપાતકનાશક છે. આ વાત પૂર્વે બ્રહ્માએ કહી હતી; હે નૃપ, એ જ મેં પણ તને જણાવ્યું છે.

Verse 13

रजकेन यथा धौतं वस्त्रं भवति निर्मलम् । तथा तत्र वपुःस्नानं पुरुषस्य भवेच्छुचि

જેમ ધોબી ધોઈને વસ્ત્રને નિર્મળ કરે છે, તેમ ત્યાં દેહસ્નાન કરવાથી પુરુષ શુદ્ધ અને પવિત્ર બને છે।

Verse 14

पूर्वे वयसि पापानि कृत्वा पुष्टानि मानवः । अहोरात्रोषितो भूत्वा शुक्लतीर्थे व्यपोहति

જે મનુષ્ય પૂર્વ વયમાં પાપો કરીને તેમને પોષે છે, તે શુક્લતીર્થમાં એક દિવસ-રાત નિવાસ કરીને તે પાપો દૂર કરે છે।

Verse 15

शुक्लतीर्थे महाराज राकां रेवाजलाञ्जलिम् । कल्पकोटिसहस्राणि दत्त्वा स्युः पितरः शिवाः

હે મહારાજ! શુક્લતીર્થમાં પૂર્ણિમાની રાત્રે રેવા (નર્મદા) જળની અંજલિ અર્પણ કરવાથી, સહસ્ર કરોડ કલ્પોના દાનફળ સમાન પિતૃગણ તૃપ્ત થઈ શિવતુલ્ય શુભ બને છે।

Verse 16

न माता न पिता बन्धुः पतनं नरकार्णवे । उद्धरन्ति यथा पुण्यं शुक्लतीर्थे नरेश्वर

હે નરેશ્વર! નરક-સમુદ્રમાં ડૂબતા મનુષ્યને ન માતા, ન પિતા, ન કોઈ બંધુ ઉદ્ધરી શકે; શુક્લતીર્થનું પુણ્ય જ તેને તેવી રીતે ઉપર ઉઠાવે છે।

Verse 17

तपसा ब्रह्मचर्येण न तां गच्छन्ति सद्गतिम् । शुक्लतीर्थे मृतो जन्तुर्देहत्यागेन यां लभेत्

તપ અને બ્રહ્મચર્યથી પણ લોકો તે સમાન સદ્ગતિ પામતા નથી; શુક્લતીર્થમાં દેહત્યાગ કરીને મરનાર જીવ જે ગતિ મેળવે છે તે અતિ શ્રેષ્ઠ છે।

Verse 18

कार्त्तिकस्य तु मासस्य कृष्णपक्षे चतुर्दशीम् । घृतेन स्नापयेद्देवमुपोष्य प्रयतो नरः

કાર્તિક માસના કૃષ્ણપક્ષની ચતુર્દશીએ વ્રતી પુરુષ ઉપવાસ કરીને, ભક્તિપૂર્વક ઘીથી દેવનો અભિષેક કરે।

Verse 19

स्नात्वा प्रभाते रेवायां दद्यात्सघृतकम्बलम् । सहिरण्यं यथाशक्ति देवमुद्दिश्य शङ्करं

પ્રભાતે રેવા નદીમાં સ્નાન કરીને, પોતાની શક્તિ મુજબ ઘી સાથે કમ્બળ અને સોનું શંકર દેવને અર્પણરૂપે દાન કરવું।

Verse 20

देवस्य पूरणं कुर्याद्घृतेन घृतकम्बलम् । स गच्छति महातेजाः शिवलोकं मृतो नरः

દેવ માટે નિર્ધારિત પూరણ કરવું—ઘીથી ઘૃતકમ્બળ અર્પણ કરવું; એવો મહાતેજસ્વી પુરુષ મૃત્યુ પછી શિવલોકને પામે છે।

Verse 21

एकविंशकुलोपेतो यावदाभूतसम्प्लवम् । शुक्लतीर्थे नरः स्नात्वा ह्युमां रुद्रं च योऽर्चयेत्

શુક્લતીર્થમાં સ્નાન કરીને જે ઉમા અને રુદ્રની પૂજા કરે છે, તે એકવીસ કુળોને ઉદ્ધાર કરનારું પુણ્ય પામે છે, જે પ્રલય સુધી ટકે છે।

Verse 22

गन्धपुष्पादिधूपैश्च सोऽश्वमेधफलं लभेत् । मासोपवासं यः कुर्यात्तत्र तीर्थे नरेश्वर

સુગંધ, પુષ્પ અને ધૂપ વગેરે વડે પૂજન કરવાથી તે અશ્વમેધ યજ્ઞનું ફળ પામે છે. હે નરેશ્વર, જે તે તીર્થમાં માસોપવાસ કરે છે તેને એવું પુણ્ય મળે છે।

Verse 23

मुच्यते स महत्पापैः सप्तजन्मसुसंचितैः । उष्ट्रीक्षीरमविक्षीरं नवश्राद्धे च भोजनम्

તે સાત જન્મોમાં સંચિત મહાપાપોથી મુક્ત થાય છે—જેમ કે ઊંટણીનું દૂધ, ભેંસ/ઘેટાંનું દૂધ પીવું અને ‘નવશ્રાદ્ધ’માં ભોજન કરવું।

Verse 24

वृषलीगमनं चैव तथाभक्ष्यस्य भक्षणम् । अविक्रयेऽनृते पापं माहिषेऽयाज्ययाजके

વૃષલી સાથે ગમન, અભક્ષ્યનું ભક્ષણ, અપ્રામાણિક વેપાર અને અસત્યથી ઉપજતું પાપ, તેમજ મહિષ-યાગ અને અયાજ્ય માટે યાજન કરવાના દોષ—આ બધાથી પણ શુદ્ધિ થાય છે।

Verse 25

वार्द्धुष्ये पङ्क्तिगरदे देवब्राह्मणदूषके । एवमादीनि पापानि तथान्यान्यपि भारत

હે ભારત! જીવનોપાર્જન અને સમૃદ્ધિમાં હાનિ કરવાનું પાપ, પંક્તિગરદ (ભોજનપંક્તિને દૂષિત કરવું), દેવ અને બ્રાહ્મણોની નિંદા—આવા તથા અન્ય અનેક પાપો અહીં જણાવાયા છે।

Verse 26

चान्द्रायणेन नश्यन्ति शुक्लतीर्थे न संशयः । शुक्लतीर्थे तु यः स्नात्वा तर्पयेत्पितृदेवताः

શુક્લતીર્થમાં ચાન્દ્રાયણ વ્રતથી તે (પાપ) નાશ પામે છે—એમાં સંશય નથી. અને જે શુક્લતીર્થમાં સ્નાન કરીને પિતૃઓ તથા દેવતાઓને તર્પણ કરે—

Verse 27

तस्य ते द्वादशाब्दानि तृप्तिं यान्ति सुतर्पिताः । पादुकोपानहौ छत्रं शय्यामासनमेव च

તેના માટે તે પિતૃઓ સુતર્પિત થઈ બાર વર્ષ સુધી તૃપ્ત રહે છે. (દાનમાં) પાદુકા-ઉપાનહ, છત્ર, શય્યા અને આસન પણ આપવાં।

Verse 28

सुवर्णं धनधान्यं च श्राद्धं युक्तहलं तथा । अन्नं पानीयसंहितं तस्मिंस्तीर्थे ददन्ति ये

જે તે તીર્થમાં સુવર્ણ, ધન-ધાન્ય દાન કરે છે, શ્રાદ્ધ કરે છે, જોડાણો સહિત હળ તથા પાણી સહિત અન્નદાન આપે છે—

Verse 29

हृष्टाः पुष्टा मृता यान्ति शिवलोकं न संशयः । तत्र तीर्थे तु यो भक्त्या शिवमुद्दिश्य भारत

તેઓ હર્ષિત અને પુષ્ટ બની દેહ ત્યાગે છે અને મૃત્યુ પછી શિવલોકને પામે છે—એમાં સંશય નથી. અને હે ભારત, જે તે તીર્થમાં ભક્તિપૂર્વક શિવને ઉદ્દેશીને—

Verse 30

भिक्षामात्रं तथान्नं ये तेऽपि स्वर्यान्ति वै नराः । यज्विनां व्रतिनां चैव तत्र तीर्थनिवासिनाम्

જે માત્ર ભિક્ષામાત્ર અને અન્નદાન કરે છે, તે પુરુષો પણ સ્વર્ગે જાય છે. વિશેષ કરીને તે તીર્થમાં નિવાસ કરનારા યજ્ઞકર્તા અને વ્રતધારીઓને—

Verse 31

अपि वालाग्रमात्रं हि दत्तं भवति चाक्षयम् । अग्निप्रवेशं यः कुर्याच्छुक्लतीर्थे समाहितः

વાળના અગ્રભાગ જેટલું દાન પણ આપ્યું હોય તો તે અક્ષય બને છે. અને જે સમાહિત ચિત્તે શુક્લતીર્થમાં અગ્નિપ્રવેશ કરે—

Verse 32

रागद्वेषविनिर्मुक्तो हृदि ध्यात्वा जनार्दनम् । सर्वकामसुसम्पूर्णः स गच्छेद्वारुणं पुरम्

રાગ-દ્વેષથી મુક્ત થઈ, હૃદયમાં જનાર્દનનું ધ્યાન કરીને, સર્વ કામનાઓથી સુસંપન્ન બની, તે વરુણના પુરમાં જાય છે.

Verse 33

न रोगो न जरा तत्र यत्र देवोऽंभसां पतिः । अनाशकं तु यः कुर्यात्तस्मिंस्तीर्थे युधिष्ठिर

જ્યાં જળોના અધિપતિ દેવ વરુણ નિવાસ કરે છે, ત્યાં ન રોગ છે ન જરા. અને હે યુધિષ્ઠિર, જે તે તીર્થમાં અનાશક વ્રત કરે છે—

Verse 34

अनिवर्तिका गतिस्तस्य रुद्रलोकादसंशयम् । अवशः स्ववशो वापि जन्तुस्तत्क्षेत्रमण्डले

તેની ગતિ અનિવર્તનીય બની જાય છે—નિઃસંદેહ રુદ્રલોકમાંથી પણ. તે વિવશ હોય કે સ્વવશ, તે ક્ષેત્રમંડળની અંદર જે કોઈ જીવ હોય—

Verse 35

मृतः स तु न सन्देहो रुद्रस्यानुचरो भवेत् । शुक्लतीर्थे तु यः कन्यां शक्त्या दद्यादलंकृताम्

તે મૃત્યુ પછી નિઃસંદેહ રુદ્રનો અનુચર બને છે. અને શુક્લતીર્થમાં જે પોતાની શક્તિ મુજબ અલંકૃત કન્યાનું દાન કરે છે—

Verse 36

विधिना यो नृपश्रेष्ठ कुरुते वृषमोक्षणम् । तस्य यत्फलमुद्दिष्टं पुराणे रुद्रभाषितम्

હે નૃપશ્રેષ્ઠ, જે વિધિપૂર્વક વૃષમોક્ષણ કરે છે, પુરાણમાં રુદ્રે જે ફળ જણાવ્યું છે—તે જ તેને પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 37

तदहं सम्प्रवक्ष्यामि शृणुष्वैकमना नृप । यावन्तो रोमकूपाः स्युः सर्वाङ्गेषु पृथक्पृथक्

તે હું હવે કહું છું; હે નૃપ, એકાગ્ર મનથી સાંભળો. સર્વ અંગોમાં અલગ અલગ જેટલા રોમકૂપ હોય છે—

Verse 38

तावद्वर्षसहस्राणि रुद्रलोके महीयते । शुक्लतीर्थे तु यद्दत्तं ग्रहणे चन्द्रसूर्ययोः

એટલાં જ સહસ્ર વર્ષો સુધી તે રુદ્રલોકમાં મહિમાવંત થાય છે. અને શુક્લતીર્થમાં ચંદ્ર કે સૂર્યગ્રહણ સમયે જે દાન અપાય છે…

Verse 39

वर्धते तद्गुणं तावद्दिनानि दश पञ्च च । शुक्लतीर्थे शुचिर्भूत्वा यः करोति प्रदक्षिणम्

તે જ પ્રમાણમાં—પંદર દિવસ સુધી—તેનું પુણ્ય વધે છે. અને શુક્લતીર્થમાં શુચિ બની જે પ્રદક્ષિણા કરે છે…

Verse 40

पृथ्वी प्रदक्षिणा तेन कृता यत्तस्य तत्फलम् । शोभनं मिथुनं यस्तु रुद्रमुद्दिश्य पूजयेत्

તેને એવું ફળ મળે છે જાણે તેણે સમગ્ર પૃથ્વીની પ્રદક્ષિણા કરી હોય. અને જે રુદ્રને ઉદ્દેશીને શોભન મિથુન (યુગલ અર્પણ)ની પૂજા કરે…

Verse 41

सप्त जन्मानि तस्यैव वियोगो न च वै क्वचित् । एतत्ते कथितं राजन् संक्षेपेण फलं महत्

તેના માટે સાત જન્મ સુધી ક્યારેય વિયોગ થતો નથી. હે રાજન, આ મહાન ફળ તને સંક્ષેપમાં કહ્યું છે.

Verse 42

शुक्लतीर्थस्य यत्पुण्यं यथा देवाच्छ्रुतं मया । य इदं शृणुयाद्भक्त्या पुराणे विहितं फलम्

શુક્લતીર્થનું જે પુણ્ય મેં દેવતા પાસેથી જેમ સાંભળ્યું છે—પુરાણમાં વિહિત આ ફળને જે ભક્તિપૂર્વક સાંભળે છે…

Verse 43

स लभेन्नात्र सन्देहः सत्यं सत्यं पुनः पुनः । पुत्रार्थी लभते पुत्रं धनार्थी लभते धनम्

તે નિશ્ચયે પ્રાપ્ત કરે છે—અહીં કોઈ સંશય નથી; સત્ય, સત્ય, વારંવાર. પુત્રાર્થી પુત્ર પામે છે, ધનાર્થી ધન પામે છે.

Verse 44

मोक्षार्थी लभते मोक्षं स्नानदानफलं महत्

મોક્ષાર્થી મોક્ષ પામે છે; ત્યાં સ્નાન અને દાનનું ફળ મહાન છે.

Verse 156

। अध्याय

અધ્યાય (અધ્યાય-શીર્ષક સૂચક).