Adhyaya 158
અધ્યાય ૧૫૮માં મārkaṇḍેય સाङ્ગમેશ્વર નામના શ્રેષ્ઠ તીર્થનું માહાત્મ્ય વર્ણવે છે. નર્મદાના દક્ષિણ કાંઠે આવેલું આ તીર્થ પાપ અને ભય હરણ કરનારું કહેવાય છે. વિંધ્યમાંથી નીકળેલી પુણ્યધારા અહીં નર્મદામાં મળે છે; કાળા પથ્થરોમાં સ્ફટિક જેવી ઝળહળાટ વગેરે ચિહ્નો આજેય દેખાય છે એમ કહી સ્થળપ્રામાણ્ય સ્થાપિત થાય છે. પછી ભક્તિકર્મોના ક્રમ પ્રમાણે ફળશ્રુતિ આવે છે—સંગમે સ્નાન કરીને સाङ્ગમેશ્વરની પૂજા કરવાથી અશ્વમેધ યજ્ઞનું ફળ મળે છે. ઘંટ, ધ્વજા/પતાકા, છત્ર વગેરે અર્પણ-દાનથી દિવ્ય વિમાનપ્રાપ્તિ અને રુદ્રસામીપ્ય મળે છે. દહીં, નાળિયેર વગેરે વડે લિંગપૂર્તિ તથા દહીં-મધ-ઘી વગેરે દ્રવ્યો વડે વિધિપૂર્વક અભિષેક કરવાથી શિવલોકમાં દીર્ઘ નિવાસ, સ્વર્ગ્ય ફળ અને ‘સાત જન્મ’ સુધી પુણ્યપરંપરા પ્રાપ્ત થાય છે. નીતિશિક્ષા પણ જોડાય છે—મહાદેવ પરમ ‘મહાપાત્ર’ છે; બ્રહ્મચર્યયુક્ત પૂજા પ્રશસ્ત છે; અને શિવયોગીઓનું સન્માન સર્વોત્તમ પુણ્ય ગણાયું છે. એક શિવયોગીને અન્નદાન કરવું, અનેક વેદજ્ઞ બ્રાહ્મણોને ભોજન કરાવવાથી પણ વધુ ફળદાયક કહેવાયું છે. અંતે સ્પષ્ટ મુક્તિવચન—સाङ્ગમેશ્વરે દેહત્યાગ કરનાર શિવલોકથી પાછો ફરતો નથી, પુનર્જન્મ પામતો નથી.
Shlokas
Verse 1
श्रीमार्कण्डेय उवाच । ततो गच्छेत्परं तीर्थं सङ्गमेश्वरमुत्तमम् । नर्मदादक्षिणे कूले सर्वपापभयापहम्
શ્રી માર્કંડેયે કહ્યું—ત્યારબાદ નર્મદાના દક્ષિણ કાંઠે આવેલ ‘સંગમેશ્વર’ નામના ઉત્તમ તીર્થમાં જવું જોઈએ; તે સર્વ પાપ અને ભય હરણ કરનાર છે.
Verse 2
धनदस्तत्र विश्रान्तो मुहूर्तं नृपसत्तम । पितृलोकात्समायातः कैलासं धरणीधरम्
ત્યાં ધનદ (કુબેર), હે નૃપશ્રેષ્ઠ, ક્ષણમાત્ર વિશ્રામ કર્યો. પિતૃલોકથી આવી તે ધરણીધર કૈલાસ પર્વત તરફ ગયો।
Verse 3
प्रत्ययार्थं नृपश्रेष्ठ ह्यद्यापि धरणीतले । कृष्णवर्णा हि पाषाणा दृश्यन्ते स्फटिकोज्ज्वलाः
પ્રમાણરૂપે, હે નૃપશ્રેષ્ઠ, આજે પણ ધરતીના પૃષ્ઠ પર કૃષ્ણવર્ણ પથ્થરો દેખાય છે, જે સ્ફટિક સમી ઉજ્જ્વલ કાંતિથી ઝળહળે છે।
Verse 4
विन्ध्यनिर्झरनिष्क्रान्ता पुण्यतोया सरिद्वरा । प्रविष्टा नर्मदातोये सर्वपापप्रणाशने
વિંધ્યના ઝરણાંમાંથી નીકળેલી, પુણ્યજળથી પરિપૂર્ણ એવી શ્રેષ્ઠ નદી સર્વપાપ-પ્રણાશિની નર્મદાના જળમાં પ્રવેશ કરે છે।
Verse 5
सङ्गमे तत्र यः स्नात्वा पूजयेत्सङ्गमेश्वरम् । अश्वमेधस्य यज्ञस्य फलं प्राप्नोत्यसंशयम्
જે ત્યાં તે સંગમે સ્નાન કરીને સંગમેશ્વરનું પૂજન કરે છે, તે નિઃસંદેહ અશ્વમેધ યજ્ઞનું ફળ પ્રાપ્ત કરે છે।
Verse 6
घण्टापताकावितनं यो ददेत्सङ्गमेश्वरे । हंसयुक्तविमानस्थो दिव्यस्त्रीशतसंवृतः
જે સંગમેશ્વરને ઘંટ, પતાકા અને વિતાન અર્પે છે, તે હંસયુક્ત વિમાનમાં આરુઢ થઈ, સૈકડો દિવ્ય સ્ત્રીઓથી પરિભ્રમિત રહે છે।
Verse 7
स रुद्रपदमाप्नोति रुद्रस्यानुचरो भवेत् । दधि भक्ते न देवस्य यः कुर्याल्लिङ्गपूरणम्
તે રુદ્રપદને પામે છે અને રુદ્રનો અનુચર બને છે. જે ભક્તિપૂર્વક દેવના લિંગને દહીંથી પરિપૂર્ણ કરી સેવા કરે—
Verse 8
सिक्थसंख्यं शिवे लोके स वसेत्कालमीप्सितम् । श्रीफलैः पूरयेल्लिङ्गं निःस्वो भूत्वा भवस्य तु
તે શિવલોકમાં ઇચ્છિત સમય સુધી વસે છે—જાણે મોમના ટીપાંની ગણતરીથી તે સમય માપાયો હોય. અને જે ગરીબ હોવા છતાં ભવના લિંગને નાળિયેરથી પરિપૂર્ણ કરે છે, તે પણ એ જ ફળ પામે છે.
Verse 9
सोऽपि तत्फलमाप्नोति गतः स्वर्गे नरेश्वर । अक्षया सन्ततिस्तस्य जायते सप्तजन्मसु
તે પણ એ જ ફળ પામે છે અને, હે નરેશ્વર, સ્વર્ગે જાય છે. તેની અક્ષય સંતતિ સાત જન્મો સુધી પ્રગટ થાય છે.
Verse 10
स्नपनं देवदेवस्य दध्ना मधुघृतेन वा । यः करोति विधानेन तस्य पुण्यफलं शृणु
જે વિધાનપૂર્વક દેવાધિદેવનું દહીંથી, અથવા મધ અને ઘીથી સ્નાપન (અભિષેક) કરે છે, તેના પુણ્યફળને સાંભળો.
Verse 11
धृतक्षीरवहा नद्यो यत्र वृक्षा मधुस्रवाः । तत्र ते मानवा यान्ति सुप्रसन्ने महेश्वरे
જ્યાં નદીઓ ઘી અને દૂધ વહેતી હોય અને જ્યાં વૃક્ષો મધ ઝરાવતા હોય—મહેશ્વર અતિ પ્રસન્ન થાય ત્યારે તે માનવો ત્યાં જાય છે.
Verse 12
पत्रं पुष्पं फलं तोयं यस्तु दद्यान्महेश्वरे । तत्सर्वं सप्तजन्मानि ह्यक्षयं फलमश्नुते
જે ભક્તિપૂર્વક મહેશ્વરને પાન, પુષ્પ, ફળ અથવા જળ અર્પે છે, તે તેના અક્ષય પુણ્યફળને સાત જન્મ સુધી ભોગવે છે।
Verse 13
सर्वेषामेव पात्राणां महापात्रं महेश्वरः । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन पूजनीयो महेश्वरः
બધા પાત્રોમાં મહેશ્વર જ મહાપાત્ર છે; તેથી સર્વ પ્રયત્નથી મહેશ્વરની પૂજા કરવી જોઈએ।
Verse 14
ब्रह्मचर्यस्थितो नित्यं यस्तु पूजयते शिवम् । इह जीवन्स देवेशो मृतो गच्छेदनामयम्
જે નિત્ય બ્રહ્મચર્યમાં સ્થિત રહી શિવની પૂજા કરે છે, તે અહીં જીવતાંજ દેવેશનો પ્રિય બને છે અને મૃત્યુ પછી નિરામય પદને પામે છે।
Verse 15
शिवे तु पूजिते पार्थ यत्फलं प्राप्यते बुधैः । योगीन्द्रे चैव तत्पार्थ पूजिते लभते फलम्
હે પાર્થ, શિવની પૂજાથી જે ફળ બુદ્ધિમાનો પામે છે, તે જ ફળ હે પાર્થ, યોગીન્દ્રની પૂજાથી પણ મળે છે।
Verse 16
ते धन्यास्ते महात्मानस्तेषां जन्म सुजीवितम् । येषां गृहेषु भुञ्जन्ति शिवभक्तिरता नराः
તેઓ ધન્ય છે, તેઓ મહાત્મા છે, તેમનું જન્મ સુજીવિત છે—જેનાં ઘરમાં શિવભક્તિમાં રત લોકો અન્ન ગ્રહણ કરે છે।
Verse 17
संनिरुध्येन्द्रियग्रामं यत्रयत्र वसेन्मुनिः । तत्र तत्र कुरुक्षेत्रं नैमिषं पुष्कराणि च
જ્યાં જ્યાં મુનિ ઇન્દ્રિયસમૂહને સંયમમાં રાખીને વસે છે, ત્યાં ત્યાં જ કુરુક્ષેત્ર, નૈમિષારણ્ય અને પુષ્કરતીર્થ સમાન પવિત્રતા પ્રગટે છે।
Verse 18
यत्फलं वेदविदुषि भोजिते शतसंख्यया । तत्फलं जायते पार्थ ह्येकेन शिवयोगिना
હે પાર્થ! સો વેદવિદ્વાનોને ભોજન કરાવવાથી જે ફળ મળે છે, તે જ ફળ એક જ શિવયોગીને સન્માન આપવાથી પણ પ્રાપ્ત થાય છે।
Verse 19
यत्र भुञ्जति भस्माङ्गी मूर्खो वा यदि पण्डितः । तत्र भुञ्जति देवेशः सपत्नीको वृषध्वजः
જ્યાં ભસ્મધારી ભક્ત ભોજન કરે છે—તે મૂર્ખ હોય કે પંડિત—ત્યાં દેવેશ વૃષધ્વજ ભગવાન શિવ પોતાની પત્ની સહિત તે નૈવેદ્ય ગ્રહણ કરે છે।
Verse 20
विप्राणां वेदविदुषां कोटिं संभोज्य यत्फलम् । भिक्षामात्रप्रदानेन तत्फलं शिवयोगिनाम्
વેદવિદ્વાન બ્રાહ્મણોની એક કોટિને ભોજન કરાવવાથી જે ફળ મળે છે, શિવયોગીઓને માત્ર ભિક્ષામાત્ર આપવાથી જ તે જ ફળ પ્રાપ્ત થાય છે।
Verse 21
सङ्गमेश्वरमासाद्य प्राणत्यागं करोति यः । न तस्य पुनरावृत्तिः शिवलोकात्कदाचन
જે સંગ્રમેશ્વરને પ્રાપ્ત કરીને પ્રાણત્યાગ કરે છે, તેને શિવલોકમાંથી ક્યારેય પુનરાવર્તન થતું નથી।
Verse 158
। अध्याय
અધ્યાય (આ અધ્યાય-ચિહ્ન/વિભાગ-સૂચક છે).