Adhyaya 180

Verse 1

श्रीमार्कण्डेय उवाच । ततो गच्छेन्महीपाल दशाश्वमेधिकं परम् । तीर्थं सर्वगुणोपेतं महापातकनाशनम्

શ્રી માર્કંડેયે કહ્યું—ત્યારબાદ, હે મહીપાલ! પરમ દશાશ્વમેધિક તીર્થમાં જવું જોઈએ; તે સર્વગુણોથી યુક્ત અને મહાપાતકોનો નાશ કરનાર છે।

Verse 2

यत्र गत्वा महाराज स्नात्वा सम्पूज्य चेश्वरम् । दशानामश्वमेधानां फलं प्राप्नोति मानवः

હે મહારાજ! ત્યાં જઈ સ્નાન કરીને અને ઈશ્વરનું સમ્યક્ પૂજન કરીને, મનુષ્ય દસ અશ્વમેધ યજ્ઞોનું ફળ પ્રાપ્ત કરે છે।

Verse 3

युधिष्ठिर उवाच । अश्वमेधो महायज्ञो बहुसम्भारदक्षिणः । अशक्यः प्राकृतैः कर्तुं कथं तेषां फलं लभेत्

યુધિષ્ઠિરે કહ્યું—અશ્વમેધ મહાયજ્ઞ છે; તેમાં બહુ સામગ્રી અને મહાદક્ષિણા જોઈએ; સામાન્ય લોકો માટે કરવો અશક્ય છે. તો તેઓ તેનું ફળ કેવી રીતે મેળવે?

Verse 4

अत्याश्चर्यमिदं तत्त्वं त्वयोक्तं वदता सता । यथा मे जायते श्रद्धा दीर्घायुस्त्वं तथा वद

હે સત્યવક્તા મુનિ! તમે કહેલું આ તત્ત્વ અતિ આશ્ચર્યજનક છે. હે દીર્ઘાયુ! મારી અંદર શ્રદ્ધા જન્મે તેમ કરીને તેને વિસ્તારે કહો.

Verse 5

मार्कण्डेय उवाच । इदमाश्चर्यभूतं हि गौर्या पृष्टस्त्रियम्बकः । तत्तेऽहं सम्प्रवक्ष्यामि पृच्छते निपुणाय वै

માર્કંડેયે કહ્યું—આ અદ્ભુત વિષય એક વખત ગૌરીએ ત્ર્યંબક (શિવ)ને પૂછ્યો હતો. તું સમજદારીથી પૂછે છે, તેથી હું તેને તને સંપૂર્ણ રીતે સમજાવું છું.

Verse 6

पुरा वृषस्थो देवेश ह्युमया सह शङ्करः । कदाचित्पर्यटन्पृथिवीं नर्मदातटमाश्रितः

પ્રાચીન કાળે વૃષભ પર આરૂઢ દેવેશ શંકર ઉમાસહ એક વખત પૃથ્વી પર વિહાર કરતાં નર્મદા તટનો આશ્રય લીધો.

Verse 7

दशाश्वमेधिकं तीर्थं दृष्ट्वा देवो महेश्वरः । तीर्थं प्रत्यञ्जलिं बद्ध्वा नमश्चक्रे त्रिलोचनः

દશાશ્વમેધિક તીર્થને જોઈ ત્રિલોચન મહેશ્વરે તે તીર્થ તરફ અંજલિ બાંધી નમસ્કાર કર્યો.

Verse 8

कृताञ्जलिपुटं देवं दृष्ट्वा देवीदमब्रवीत्

કૃતાંજલિ કરીને દેવને જોઈ દેવી એ આ વચન કહ્યાં.

Verse 9

देव्युवाच । किमेतद्देवदेवेश चराचरनमस्कृत । प्रह्वनम्राञ्जलिं बद्ध्वा भक्त्या परमया युतः

દેવીએ કહ્યું—હે દેવદેવેશ, ચરાચર સર્વેના નમસ્કૃત! પરમ ભક્તિથી યુક્ત થઈ નમ્ર બની કૃતાંજલિ બાંધી ઊભા કેમ છો?

Verse 10

एतदाश्चर्यमतुलं सर्वं कथय मे प्रभो

હે પ્રભો, આ અતુલ આશ્ચર્યનું સર્વ વર્ણન મને કહો.

Verse 11

ईश्वर उवाच । प्रत्यक्षं पश्य तीर्थस्य फलं मा विस्मिता भव । वियत्स्था मे भुविस्थस्य क्षणं देवि स्थिरा भव

ઈશ્વરે કહ્યું—આ તીર્થનું ફળ પ્રત્યક્ષ જોઈ લે; આશ્ચર્ય ન કર. તું આકાશસ્થ છે અને હું ભૂમિસ્થ; હે દેવી, ક્ષણમાત્ર સ્થિર રહેજે.

Verse 12

एवमुक्त्वा तु देवेशो गौरवर्णो द्विजोऽभवत् । क्षुत्क्षामकण्ठो जटिलः शुष्को धमनिसंततः

એવું કહી દેવેશ ગૌરવર્ણ દ્વિજ બની ગયા. ભૂખથી કંઠ ક્ષીણ, જટાધારી, દેહ શુષ્ક અને નસો ઊભરી દેખાતી હતી.

Verse 13

उपविश्य भुवः पृष्ठे सुस्वरं मन्त्रमुच्चरन् । क्रमप्रियो महादेवो माधुर्येण प्रमोदयन्

પૃથ્વી પર ઉપવિષ્ટ થઈ, ક્રમપ્રિય મહાદેવે સુમધુર સ્વરે મંત્રોચ્ચાર કર્યો અને પોતાના માધુર્યથી સર્વને આનંદિત કર્યા।

Verse 14

श्रुत्वा तां मधुरां वाणीं स्वयं देवेन निर्मिताम् । संभ्रान्ता ब्राह्मणाः सर्वे स्नातुं ये तत्र चागताः

સ્વયં દેવ દ્વારા રચાયેલી તે મધુર વાણી સાંભળીને, ત્યાં સ્નાન કરવા આવેલા સર્વ બ્રાહ્મણો આશ્ચર્યચકિત અને વ્યાકુળ થયા।

Verse 15

नित्यक्रिया च सर्वेषां विस्मृता श्रुतिविभ्रमात् । तं दृष्ट्वा पठमानं तु क्षुत्पिपासाभिपीडितम्

શ્રવણ-મોહથી સૌની નિત્યક્રિયા ભૂલાઈ ગઈ. તેને પાઠ કરતા જોઈને (તેમણે જાણ્યું કે તે) ભૂખ અને તરસથી પીડિત છે।

Verse 16

द्विजोऽन्यमन्त्रयत्कश्चिद्भक्त्या तं भोजनाय वै । प्रसादः क्रियतां ब्रह्मन्भोजनाय गृहे मम

ત્યારે એક દ્વિજે ભક્તિપૂર્વક તેમને ભોજન માટે આમંત્રિત કર્યા— “હે બ્રહ્મન, કૃપા કરીને પ્રસાદ સ્વીકારો; મારા ઘરે ભોજન માટે પધારો।”

Verse 17

अद्य मे सफलं जन्म ह्यद्य मे सफलाः क्रियाः । सर्वान्कामान्प्रदास्यन्ति प्रीता मेऽद्य पितामहाः

આજે મારું જન્મ સફળ થયું, આજે મારી ધાર્મિક ક્રિયાઓ સફળ થઈ. આજે પ્રસન્ન થયેલા પિતૃઓ મને સર્વ ઇચ્છિત ફળ આપશે।

Verse 18

त्वयि भुक्ते द्विजश्रेष्ठ प्रसीद त्वं ध्रुवं मम । एवमुक्तो महादेवो द्विजरूपधरस्तदा

હે દ્વિજશ્રેષ્ઠ! તમે ભોજન કર્યા પછી નિશ્ચયે મારી ઉપર પ્રસન્ન થશો. એમ કહ્યે ત્યારે મહાદેવ તે સમયે બ્રાહ્મણરૂપ ધારણ કરીને હતા.

Verse 19

प्रहस्य प्रत्युवाचेदं ब्राह्मणं श्लक्ष्णया गिरा । मया वर्षसहस्रं तु निराहारं तपः कृतम्

તે હસીને કોમળ વાણીથી તે બ્રાહ્મણને ઉત્તર આપ્યો—“મેં તો સહસ્ર વર્ષ નિરાહાર તપ કર્યું છે.”

Verse 20

इदानीं तु गृहे तस्य करिष्ये द्विजसत्तम । दशभिर्वाजिमेधैश्च येनेष्टं पारणं तथा

“હવે, હે દ્વિજસત્તમ! હું તેના ઘરમાં જ તે કરીશ—દશ અશ્વમેધ યજ્ઞોથી યુક્ત એવો અનुष્ઠાન—જેનાથી વિધિપૂર્વક પારણ પૂર્ણ થાય છે.”

Verse 21

इत्युक्तो देवदेवेन ब्राह्मणो विस्मयान्वितः । उत्तमाङ्गं विधुन्वन्वै जगाम स्वगृहं प्रति

દેવોના દેવએ એમ કહ્યે ત્યારે તે બ્રાહ્મણ આશ્ચર્યથી ભરાઈ ગયો; માથું હલાવતો પોતાના ઘરની તરફ ગયો.

Verse 22

एवं ते बहवो विप्राः प्रत्याख्याते निमन्त्रणे । पुराणार्थमजानन्तो नास्तिका बहवो गताः

આ રીતે નિમંત્રણ નકારવામાં આવતા ઘણા વિપ્રો પુરાણનો અભિપ્રાય ન જાણીને ચાલ્યા ગયા; અને તેમામાંથી ઘણા નાસ્તિકભાવને પામ્યા.

Verse 23

अथ कश्चिद्द्विजो विद्वान्पुराणार्थस्य तत्त्ववित् । देवं निमन्त्रयामास द्विजरूपधरं शिवम्

ત્યારે પુરાણાર્થનું તત્ત્વ જાણનાર એક વિદ્વાન દ્વિજએ બ્રાહ્મણરૂપ ધારણ કરેલા દેવ શિવને આમંત્રિત કર્યો।

Verse 24

तथैव सोऽपि देवेन प्रोक्तः स प्राह तं पुनः । मनसा चिन्तयित्वा तु पुराणोक्तं द्विजोत्तमः

એ જ રીતે દેવ દ્વારા સંબોધિત થઈ, તે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ પુરાણોક્ત વાતને મનમાં વિચારીને, ફરીથી તેમને બોલ્યો।

Verse 25

स्मृतिवेदपुराणेषु यदुक्तं तत्तथा भवेत् । इति निश्चित्य तं विप्रमुवाच प्रहसन्निव

‘સ્મૃતિ, વેદ અને પુરાણોમાં જે કહ્યું છે તે નિશ્ચયે તેમ જ થાય.’ એમ નક્કી કરીને, તે તે વિપ્રને જાણે હસતાં હસતાં બોલ્યો।

Verse 26

भोभो विप्र प्रतीक्षस्व यावदागमनं पुनः । इत्युक्त्वा तु द्विजो गत्वा दशाश्वमेधिकं परम्

‘હે વિપ્ર! હું ફરી આવું ત્યાં સુધી રાહ જો.’ એમ કહીને તે દ્વિજ દશ અશ્વમેધના પુણ્યથી પ્રસિદ્ધ પરમ સ્થાને ગયો।

Verse 27

स्नानं महालम्भनादि कृतं तेन द्विजन्मना । जपं श्राद्धं तथा दानं कृत्वा धर्मानुसारतः

તે દ્વિજન્માએ મહાલંભનાદિ વિધિથી સ્નાન કર્યું; અને ધર્માનુસાર જપ, શ્રાદ્ધ તથા દાન પણ કર્યું।

Verse 28

संकल्प्य कपिलां तत्र पुराणोक्तविधानतः । समायात्त्वरितं तत्र यत्रासौ तिष्ठते द्विजः

ત્યાં પુરાણોક્ત વિધાન મુજબ કપિલા ગાયના દાનનો સંકલ્પ કરીને તે ત્વરિત પાછો આવ્યો, જ્યાં તે દ્વિજ રાહ જોઈને ઊભો હતો।

Verse 29

अथागत्य द्विजं प्राह वाजिमेधः कृतो मया । उत्तिष्ठ मे गृहं रम्यं भोजनार्थं हि गम्यताम्

પછી પાછા આવી તેણે દ્વિજને કહ્યું—“મેં અશ્વમેધ યજ્ઞ કર્યો છે. ઊઠો; ભોજનાર્થે મારા રમ્ય ગૃહે ચાલો।”

Verse 30

इत्युक्तः शङ्करस्तेन ब्राह्मणेनातिविस्मितः । उवाच ब्राह्मणं देव इदानीं त्वमितो गतः

તે બ્રાહ્મણના વચનથી શંકર અત્યંત આશ્ચર્યચકિત થયા. ત્યારબાદ દેવે બ્રાહ્મણને કહ્યું—“હવે કહો, તમે અહીં ક્યાંથી આવ્યા છો?”

Verse 31

द्विजवर्य कथं चेष्टा दश यज्ञा महाधनाः

“હે દ્વિજશ્રેષ્ઠ, આ કેવી રીતે થયું—આ દસ મહાધન માંગતા યજ્ઞો?”

Verse 32

द्विज उवाच । न विचारस्त्वया कार्यः कृता यज्ञा न संशयः । यदि वेदाः प्रमाणं तं भुवि देवा द्विजास्तथा

દ્વિજે કહ્યું—“તમારે આ વિષયે વિચાર કરવાની જરૂર નથી; યજ્ઞો નિઃસંદેહ કરવામાં આવ્યા છે. જો વેદ પ્રમાણ હોય, તો પૃથ્વી પર દેવો અને બ્રાહ્મણો—બન્ને જ તે સત્યના સાક્ષી છે।”

Verse 33

दशाश्वमेधिकं तीर्थं तथा सत्यं द्विजोत्तम । यदि वेदपुराणोक्तं वाक्यं निःसंशयं भवेत्

હે દ્વિજોત્તમ! આ તીર્થ ‘દશાશ્વમેધિક’ છે—દસ અશ્વમેધ યજ્ઞ સમાન; જો વેદ‑પુરાણોક્ત વચન નિઃસંદેહ પ્રમાણ માનવામાં આવે તો આ સત્ય છે.

Verse 34

तदा प्राप्तं मया सर्वं नात्र कार्या विचारणा । एवमुक्तस्तु देवेश आस्तिक्यं तस्य चेतसः

ત્યારે મને સર્વ પ્રાપ્ત થયું—અહીં વધુ વિચાર કરવાની જરૂર નથી. એમ કહ્યે દેવેશએ તેના હૃદયની દૃઢ આસ્તિકતા જાણી.

Verse 35

विमृश्य बहुभिः किंचिदुत्तरं न प्रपद्यत । जगाम तद्गृहं रम्यं पठन्ब्रह्म सनातनम्

ઘણું વિચાર્યા છતાં તેને કોઈ ઉત્તર સૂઝ્યો નહીં. પછી સનાતન બ્રહ્મનું જપ કરતો તે બ્રાહ્મણના રમ્ય ગૃહે ગયો.

Verse 36

सम्प्राप्तं तं द्विजं भक्त्या पाद्यार्घ्येण तमर्चयत् । षड्रसं भोजनं तेन दत्तं पश्चाद्यथाविधि

તે દ્વિજ આવ્યા ત્યારે તેણે ભક્તિપૂર્વક પાદ્ય અને અર્ઘ્ય અર્પી પૂજન કર્યું. પછી વિધિ મુજબ ષડ્રસયુક્ત ભોજન પીરસ્યું.

Verse 37

ततो भुक्ते महादेवे सर्वदेवमये शिवे । पुष्पवृष्टिः पपाताशु गगनात्तस्य मूर्धनि । तस्यास्तिक्यं तु संलक्ष्य तुष्टः प्रोवाच शङ्करः

સર્વદેવમય શિવ—મહાદેવ—ભોજન કર્યા પછી આકાશમાંથી તેના મસ્તક પર તરત પુષ્પવૃષ્ટિ વરસી. તેની અડગ આસ્તિકતા જોઈ પ્રસન્ન શંકરે કહ્યું.

Verse 38

ईश्वर उवाच । किं तेऽद्य क्रियतां ब्रूहि वरदोऽहं द्विजोत्तम । अदेयमपि दास्यामि एकचित्तस्य ते ध्रुवम्

ઈશ્વરે કહ્યું—હે દ્વિજોત્તમ! આજે તારા માટે શું કરવું તે કહો. હું વરદાતા છું; તારા એકાગ્ર ચિત્તને કારણે સામાન્ય રીતે અદેય હોય તે પણ નિશ્ચયે તને આપીશ.

Verse 39

ब्राह्मण उवाच । यदि प्रीतोऽसि मे देव यदि देयो वरो मम । अस्मिंस्तीर्थे महादेव स्थातव्यं सर्वदैव हि

બ્રાહ્મણે કહ્યું—હે દેવ! જો તમે મારા પર પ્રસન્ન હો અને જો મને વર આપવો હોય, તો હે મહાદેવ, આ જ તીર્થમાં તમારે સદૈવ નિવાસ કરવો જોઈએ.

Verse 40

उपकाराय देवेश एष मे वर उत्तमः । एवमुक्तस्तु देवेन आरुरोह द्विजोत्तमः

હે દેવેશ! મારો આ ઉત્તમ વર પરોપકાર માટે છે. દેવએ એમ કહ્યા પછી તે દ્વિજોત્તમ (વિમાનમાં) આરોહણ કર્યો.

Verse 41

गन्धर्वाप्सरःसम्बाधं विमानं सार्वकामिकम् । पूज्यमानो गतस्तत्र यत्र लोका निरामयाः

ગંધર્વો અને અપ્સરાઓથી ભરેલું, સર્વકામના પૂર્ણ કરનારું વિમાન આવ્યું. પૂજિત થઈને તે ત્યાં ગયો, જ્યાં લોકો નિરામય (રોગ-શોક રહિત) છે.

Verse 42

मार्कण्डेय उवाच । एतदाश्चर्यमतुलं दृष्ट्वा देवी सुविस्मिता । विस्मयोत्फुल्लनयना पुनः पप्रच्छ शङ्करम्

માર્કંડેયે કહ્યું—આ અતુલ આશ્ચર્ય જોઈ દેવી અત્યંત વિસ્મિત થઈ; વિસ્મયથી પ્રસ્ફુટિત નેત્રોવાળી તે ફરી શંકરને પૂછવા લાગી.

Verse 43

पार्वत्युवाच । कथमेतद्भवेत्सत्यं यत्रेदमसमञ्जसम् । स्नानं कुर्वन्ति बहवो लोका ह्यत्र महेश्वर

પાર્વતીએ કહ્યું—આ કેવી રીતે સત્ય થઈ શકે, જ્યારે આ વાત અસમંજસ જેવી લાગે છે? હે મહેશ્વર, અહીં તો ઘણા લોકો સ્નાન કરે છે.

Verse 44

तेषां तु स्वर्गगमनं यथैष स्वर्गतिं गतः । कथमेतत्समाचक्ष्व विस्मयः परमो मम

તો પછી તે લોકોનું સ્વર્ગગમન કેવી રીતે થાય છે, જેમ આ વ્યક્તિ સ્વર્ગગતિને પામ્યો? કૃપા કરીને મને સમજાવો; મારું આશ્ચર્ય અત્યંત છે.

Verse 45

एतच्छ्रुत्वा तु देवेशः प्रहसन्प्रत्युवाच ताम् । वेदवाक्ये पुराणार्थे स्मृत्यर्थे द्विजभाषिते

આ સાંભળી દેવેશ્વરે હસતાં હસતાં તેણીને ઉત્તર આપ્યો—વેદવાક્યમાં, પુરાણોના તાત્પર્યમાં, સ્મૃતિઓના આશયમાં અને દ્વિજોના વચનમાં જે કહેવાયું છે તે સાંભળો.

Verse 46

विस्मयो हि न कर्तव्यो ह्यनुमानं हि तत्तथा । असंभाव्यं हि लोकानां पुराणे यत्प्रगीयते

વિસ્મય કરવો નહીં; અનુમાન-તર્કથી પણ આ વાત એવી જ ઠરે છે. પુરાણોમાં જે ગવાયું છે તે સામાન્ય લોકોને ઘણી વાર અસંભવ લાગે છે.

Verse 47

यदि पक्षं पुरस्कृत्य लोकाः कुर्वन्ति पार्वति । तस्मान्न सिद्धिरेतेषां भवत्येको न विस्मयः

હે પાર્વતી, જો લોકો પક્ષપાતને આગળ રાખીને વર્તે, તો તેમને સિદ્ધિ મળતી નથી; તેમાં આશ્ચર્ય કરવાની જરૂર નથી.

Verse 48

नास्तिका भिन्नमर्यादा ये निश्चयबहिष्कृताः । तेषां सिद्धिर्न विद्येत आस्तिक्याद्भवते ध्रुवम्

જે નાસ્તિક છે, મર્યાદા ભંગ કરનાર છે અને દૃઢ નિશ્ચયથી બહિષ્કૃત છે—તેમને સિદ્ધિ મળતી નથી. આસ્તિક્યથી જ નિશ્ચિત રીતે સફળતા થાય છે.

Verse 49

श्रुत्वाख्यानमिदं देवी ववन्दे तीर्थमुत्तमम् । सर्वपापहरं पुण्यं नर्मदायां व्यवस्थितम्

આ આખ્યાન સાંભળી દેવીએ તે પરમ ઉત્તમ તીર્થને વંદન કર્યું—જે પુણ્યમય, સર્વપાપહર અને નર્મદામાં સ્થિત છે.

Verse 50

मार्कण्डेय उवाच । दशाश्वमेधं राजेन्द्र सर्वतीर्थोत्तमोत्तमम् । तीर्थं सर्वगुणोपेतं महापातकनाशनम्

માર્કંડેયે કહ્યું—હે રાજેન્દ્ર! દશાશ્વમેધ સર્વ તીર્થોમાં ઉત્તમોત્તમ છે; આ સર્વગુણસંપન્ન તીર્થ મહાપાતકોનો નાશ કરે છે.

Verse 51

तत्रागता महाभागा स्नातुकामा सरस्वती । पुण्यानां परमा पुण्या नदीनामुत्तमा नदी

ત્યાં મહાભાગા સરસ્વતી સ્નાન કરવાની ઇચ્છાથી આવે છે—પુણ્યોમાં પરમ પુણ્ય અને નદીઓમાં ઉત્તમ નદી.

Verse 52

नाममात्रेण यस्यास्तु सर्वपापैः प्रमुच्यते । स्नातास्तत्र दिवं यान्ति ये मृतास्तेऽपुनर्भवाः

જેનાં નામમાત્રથી સર્વ પાપોથી મુક્તિ મળે છે. ત્યાં સ્નાન કરનાર સ્વર્ગે જાય છે; અને જે ત્યાં મરે છે તેઓ પુનર્જન્મ પામતા નથી.

Verse 53

दशाश्वमेधे सा राजन्नियता ब्रह्मचारिणी । आराधयित्वा देवेशं परं निर्वाणमागतीः

હે રાજન, દશાશ્વમેધ-તીર્થમાં તે નિયમિત બ્રહ્મચારિણી બની દેવેશ્વરની આરાધના કરીને પરમ નિર્વાણને પામી।

Verse 54

कालुष्यं ब्रह्मसम्भूता संवत्सरसमुद्भवम् । प्रक्षालयितुमायाति दशम्यामाश्विनस्य च

બ્રહ્માથી ઉત્પન્ન તે દેવી વર્ષભર સચિત થયેલું કલુષ ધોવા માટે આશ્વિન માસની દશમીએ આવે છે।

Verse 55

उपोष्य रजनीं तां तु सम्पूज्य त्रिपुरान्तकम् । राजन्निष्कल्मषा यान्ति श्वोभूते शाश्वतं पदम्

હે રાજન, તે રાત્રિ ઉપવાસ કરીને અને ત્રિપુરાંતકનું વિધિવત્ પૂજન કરીને તેઓ નિષ્કલ્મષ બને છે; બીજા દિવસે શાશ્વત પદને પામે છે।

Verse 56

युधिष्ठिर उवाच । सरस्वती महापुण्या नदीनामुत्तमा नदी श्रीमार्कण्डेय उवाच । राजन्नाश्वयुजे मासि दशम्यां तद्विशिष्यते । पार्थिवेषु च तीर्थे तु सर्वेष्वेव न संशयः

યુધિષ્ઠિર બોલ્યા—સરಸ್ವતી મહાપુણ્યા છે, નદીઓમાં શ્રેષ્ઠ નદી. માર્કંડેય બોલ્યા—હે રાજન, આશ્વયુજ માસની દશમીએ તે તીર્થાચરણ વિશેષ મહિમાવંત બને છે; પૃથ્વીના સર્વ તીર્થોમાં નિઃસંદેહ।

Verse 57

दशाश्वमेधिके राजन्नित्यं हि दशमी शुभा । विशेषादाश्विने शुक्ला महापातकनाशिनी

હે રાજન, દશાશ્વમેધિકે દશમી સદા શુભ છે; વિશેષ કરીને આશ્વિન શુક્લપક્ષની દશમી મહાપાતકનાશિની છે।

Verse 58

तस्या स्नात्वार्चयेद्देवानुपवासपरायणः । श्राद्धं कृत्वा विधानेन पश्चात्सम्पूजयेच्छिवम्

તેના (પવિત્ર જળમાં) સ્નાન કરીને, ઉપવાસપરાયણ બની દેવતાઓનું પૂજન કરવું. વિધાનપૂર્વક શ્રાદ્ધ કરીને પછી ભગવાન શિવની સંપૂર્ણ પૂજા કરવી.

Verse 59

तत्रस्थां पूजयेद्देवीं स्नातुकामां सरस्वतीम् । नमो नमस्ते देवेशि ब्रह्मदेहसमुद्भवे

ત્યાં સ્થિત, સ્નાન કરવાની ઇચ્છાવાળી દેવી સરસ્વતીનું પૂજન કરીને કહેવું— ‘નમો નમસ્તે દેવેશિ, બ્રહ્મદેહસમુદ્ભવે।’

Verse 60

कुरु पापक्षयं देवि संसारान्मां समुद्धर । गन्धधूपैश्च सम्पूज्य ह्यर्चयित्वा पुनःपुनः

‘હે દેવી, મારા પાપોનો ક્ષય કર અને મને સંસારથી ઉદ્ધર કર।’ ગંધ-ધૂપ વગેરે અર્પણ કરીને સમ્યક્ પૂજા કરી, વારંવાર અર્ચના કરવી.

Verse 61

दश प्रदक्षिणा दत्त्वा सूत्रेण परिवेष्टयेत् । कपिलां तु ततो विप्रे दद्याद्विगतमत्सरः

દસ પ્રદક્ષિણા કરીને, પછી સૂત્ર (યજ્ઞોપવીત) વડે પરિવેષ્ટન કરવું. ત્યારબાદ મત્સરરહિત થઈ બ્રાહ્મણને કપિલા ગાય દાન આપવી.

Verse 62

सर्वलक्षणसम्पन्नां सर्वोपस्करसंयुताम् । दत्त्वा विप्राय कपिलां न शोचति कृताकृते

બધા શુભ લક્ષણોથી યુક્ત અને સર્વ જરૂરી ઉપસ્કરો સાથેની કપિલા ગાય બ્રાહ્મણને દાન આપ્યા પછી, કરેલું કે ન કરેલું તે અંગે શોક રહેતો નથી.

Verse 63

पश्चाज्जागरणं कुर्याद्घृतेनाज्वाल्य दीपकम् । पुराणपठनेनैव नृत्यगीतविवादनैः

પછી ઘીનો દીવો પ્રગટાવી રાત્રિ-જાગરણ કરવું; પુરાણપાઠ તથા ભક્તિ-નૃત્ય, ગીત અને વાદ્યવાદનથી રાત્રિ વિતાવવી।

Verse 64

वेदोक्तैश्चैव पूजयेच्छशिशेखरम् । प्रभाते विमले पश्चात्स्नात्वा वै नर्मदाजले

અને વેદોક્ત વિધિઓથી શશિશેખર (ચંદ્રમૌલિ શિવ)ની પૂજા કરવી; પછી નિર્મળ પ્રભાતે નર્મદા જળમાં સ્નાન કરીને।

Verse 65

ब्राह्मणान् भोजयेद्भक्त्या शिवभक्तांश्च योगिनः । एवं कृते ततो राजन् सम्यक्तीर्थफलं लभेत्

ભક્તિપૂર્વક બ્રાહ્મણોને ભોજન કરાવવું અને શિવભક્ત યોગીઓને પણ; આમ કરવાથી, હે રાજન, તીર્થનું પૂર્ણ ફળ સાચે પ્રાપ્ત થાય છે।

Verse 66

तत्र तीर्थे तु यः स्नात्वा पूजयेच्छङ्करं नरः । दशाश्वमेधावभृथं लभते पुण्यमुत्तमम्

તે તીર્થમાં જે મનુષ્ય સ્નાન કરીને શંકરની પૂજા કરે છે, તે દસ અશ્વમેધ યજ્ઞોના અવભૃથસ્નાન સમાન ઉત્તમ પુણ્ય મેળવે છે।

Verse 67

पूतात्मा तेन पुण्येन रुद्रलोकं स गच्छति । आरूढः परमं यानं कामगं च सुशोभनम्

તે પુણ્યથી પવિત્રાત્મા બની તે રુદ્રલોકમાં જાય છે; પરમ શોભાયમાન અને ઇચ્છાનુસાર ગમન કરનાર દિવ્ય યાન પર આરુઢ થાય છે।

Verse 68

तत्र दिव्याप्सरोभिस्तु वीज्यमानोऽथ चामरैः । क्रीडते सुचिरं कालं जयशब्दादिमङ्गलैः

ત્યાં દિવ્ય અપ્સરાઓ ચામરોથી પંખો ઝાલે છે; ‘જય’ના મંગલઘોષોથી આરંભ થતા ઉત્સવો વચ્ચે તે બહુ લાંબા સમય સુધી ક્રીડા કરે છે।

Verse 69

ततोऽवतीर्णः कालेन इह राजा भवेद्ध्रुवम् । हस्त्यश्वरथसम्पन्नो महाभोगी परंतपः

પછી સમય આવતાં ફરી અહીં અવતરી તે નિશ્ચિતપણે રાજા બને છે—હાથી, ઘોડા અને રથોથી સમ્પન્ન; મહાભોગી અને શત્રુદમનકર્તા।

Verse 70

दशाश्वमेधे यद्दानं दीयते शिवयोगिनाम् । दशाश्वमेधसदृशं भवेत्तन्नात्र संशयः

દશાશ્વમેધ તીર્થમાં શિવયોગીઓને જે દાન અપાય છે, તે પુણ્યફળે અશ્વમેધ યજ્ઞ સમાન બને છે—એમાં શંકા નથી।

Verse 71

सर्वेषामेव यज्ञानामश्वमेधो विशिष्यते । दुर्लभः स्वल्पवित्तानां भूरिशः पापकर्मणाम्

બધા યજ્ઞોમાં અશ્વમેધ વિશેષ છે; પરંતુ અલ્પધનવાળાઓ માટે તે દુર્લભ છે, અને પાપકર્મથી ભારિત લોકો માટે તેનું સમ્યક્ અનુષ્ઠાન બહુ અડચણોથી અટકે છે।

Verse 72

तत्र तीर्थे तु राजेन्द्र दुर्लभोऽपि सुरासुरैः । प्राप्यते स्नानदानेन इत्येवं शङ्करोऽब्रवीत्

હે રાજેન્દ્ર! તે તીર્થમાં દેવો અને અસુરો માટે પણ દુર્લભ જે છે, તે સ્નાન અને દાનથી પ્રાપ્ત થાય છે—એવું શંકરે કહ્યું।

Verse 73

अकामो वा सकामो वा मृतस्तत्र नरेश्वर । देवत्वं प्राप्नुयात्सोऽपि नात्र कार्या विचारणा

હે નરેશ્વર! નિષ્કામ હોય કે સકામ—જે ત્યાં દેહત્યાગ કરે તે પણ દેવત્વ પામે છે; અહીં વિચાર કરવાની જરૂર નથી।

Verse 74

अग्निप्रवेशं यः कुर्यात्तत्र तीर्थे नरोत्तम । अग्निलोके वसेत्तावद्यावदाभूतसम्प्लवम्

હે નરોત્તમ! જે તે તીર્થમાં અગ્નિપ્રવેશ કરે, તે આભૂતસમ્પ્લવ સુધી અગ્નિલોકમાં વસે છે।

Verse 75

जलप्रवेशं यः कुर्यात्तत्र तीर्थे नराधिप । ध्यायमानो महादेवं वारुणं लोकमाप्नुयात्

હે નરાધિપ! જે તે તીર્થમાં જળપ્રવેશ કરે, તે મહાદેવનું ધ્યાન કરતાં વરુણલોકને પામે છે।

Verse 76

दशाश्वमेधे यः कश्चिच्छूरवृत्त्या तनुं त्यजेत् । अक्षया नु गतिस्तस्य इत्येवं श्रुतिनोदना

દશાશ્વમેધમાં જે કોઈ શૂરવૃત્તિથી દેહ ત્યાગે, તેની ગતિ અક્ષય છે—એવું શ્રુતિનું પ્રેરણાવચન છે।

Verse 77

न तां गतिं यान्ति भृगुप्रपातिनो न दण्डिनो नैव च सांख्ययोगिनः । ध्वजाकुले दुन्दुभिशङ्खनादिते क्षणेन यां यान्ति महाहवे मृताः

ભૃગુપ્રપાતમાં પડનાર, દંડધારી તપસ્વી, તેમજ સાંખ્યયોગી પણ તે ગતિને પામતા નથી; જે ગતિ ધ્વજોથી ભરેલા, દુન્દુભિ-શંખનાદથી ગુંજતા મહાયુદ્ધમાં મરનારાઓ ક્ષણમાં પામે છે।

Verse 78

यत्र तत्र हतः शूरः शत्रुभिः परिवेष्टितः । अक्षयांल्लभते लोकान्यदि क्लीबं न भाषते

શત્રુઓથી ઘેરાયેલો શૂરવીર જ્યાં ક્યાંય પણ હણાય, જો તે કાયરતાના શબ્દો ન બોલે, તો તે અક્ષય લોકોને પ્રાપ્ત કરે છે।

Verse 79

दशाश्वमेधे संन्यासं यः करोति विधानतः । अनिवर्तिका गतिस्तस्य रुद्रलोकात्कदाचन

દશાશ્વમેધમાં જે વિધાનપૂર્વક સંન્યાસ કરે છે, તેની ગતિ અનિવર્તનીય છે; તે કદી રુદ્રલોકમાંથી પાછો ફરતો નથી।

Verse 80

दशाश्वमेधे यत्पुण्यं संक्षेपेण युधिष्ठिर । कथितं परया भक्त्या सर्वपापप्रणाशनम्

હે યુધિષ્ઠિર, દસ અશ્વમેધ યજ્ઞોથી મળતું જે પુણ્ય છે, તે અહીં પરમ ભક્તિથી સંક્ષેપમાં કહેલું છે; તે સર્વ પાપોનો નાશ કરે છે।

Verse 180

अध्याय

અધ્યાય. (અધ્યાય-શીર્ષક)